Tiểu luận Mâu thuẫn biện chứng trong quá trình xây dựng nền kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

Lêi nãi ®Çu

M©u thuÉn lµ hiÖn t-îng cã trong tÊt c¶ c¸c lÜnh vùc: tù nhiªn, x· héi vµ

t- duy con ng-êi, ®Æc biÖt trong ho¹t ®éng kinh tÕ,ch¼n h¹n nh- cung cÇu ,

tÝch luü vµ tiªu dïng, tÝnh kÕ ho¹ch ho¸ cña tõng xÝ nghiÖp, tõng c«ng ty vµ

tÝnh tù ph¸t v« chÝnh phñ cña nÒn s¶n xuÊt hµng ho¸….M©u thuÉn tå t¹i khi

sù vËt xuÊt hiÖn ®Õn khi sù vËt kÕt thóc. Trong mçi sù vËt, m©u thuÉn h×nh

thµnh kh«ng ph¶i chØ lµ mét mµ lµ nhiÒu m©u thuÉn, vµ sù vËt trong cïng

mét lóc cã nhiÒu mÆt ®èi lËp th× m©u thuÉn nay mÊt ®i th× m©u thuÉn kh¸c

l¹i h×nh thanh….

Trong sù nghiÖp ®æi míi ë n-íc ta do ®¶ng khëi x-íng vµ l·nh ®¹o ®·

dµnh ®-îc nhiÒu th¾ng lîi b-íc ®Çu mang tÝnh quyÕt ®Þnh, quan träng trong

viÖc chuyÓn nÒn kinh tÕ tõ c¬ chÕ quan liªu bao cÊp sang c¬ chÕ thÞ tr-êng

cã sù qu¶n lý cña nhµ n-íc theo ®Þnh h-íng x· héi chñ nghÜa. Trong nh÷ng

chuyÓn biÕn ®ã ®· ®¹t nhiÒu thµnh c«ng to lín nh-ng trong nh÷ng thµnh

c«ng ®ã lu«n lu«n tån t¹i nh÷ng m©u thuÉn k×m h·m sù ph¸t triÓn cña c«ng

cuéc ®æi míi. ®ái hái ph¶i ®-îc gi¶i quyÕt vµ nÕu ®-îc gi¶i quyÕt sÏ thóc

®Èy sù ph¸t triÓn cña nÒn kinh tÕ.

Víi mong muèn t×m hiÓu thªm nh÷ng vÊn ®Ò cña nÒn kinh tÕ, quan

®iÓm lý luËn còng nh÷ng v-íng m¾c trong gi¶i ph¸p, quy tr×nh xö lý c¸c vÊn

®Ò chÝnh trÞ – x· héi cã liªn quan ®Õn qu¸ tr×nh tiÕn hµnh c¶i c¸ch trong

viÖc chuyÓn nÒn kinh tÕ t«i chän “M©u thuÉn biÖn chøng trong qu¸ tr×nh

x©y dùng nÒn kinh tÕ thÞ tr-êng theo ®Þnh h-íng x· héi chñ nghÜa ë

viÖt nam” lµm ®Ò tµi cho tiÓu luËn triÕt häc M¸c – Lª nin

1

lý luËn chung

TÊt c¶ c¸c sù vËt , hiÖn t-îng trªn thÕ giíi ®Òu chøa ®ùng nh÷ng mÆt

tr¸i ng-îc nhau. Trong nguyªn tö cã ®iÖn tö vµ h¹t nh©n, trong sinh vËt cã

®ång ho¸ vµ dÞ ho¸, trong kinh tÕ thÞ tr-êng cã cung vµ cÇuhµng vµ tiÒn…

nh÷ng mÆt tr¸i ng-îc nhau ®ã trong phÐp biÖn chøng duy vËt gäi lµ mÆt ®èi

lËp: ë ®©y t«i chia lµm 4 phÇn.

+M©u thuÉn lµ hiÖn t-îng kh¸ch quan vµ phæ biÕn.

+Sù thèng nhÊt vµ ®Êu tranh cña c¸c mÆt ®èi lËp.

+Sù chuyÓn ho¸ cña c¸c mÆt ®èi lËp.

+C¸c mÆt m©u thuÉn.

1. M©u thuÉn lµ hiÖn t-îng kh¸ch quan vµ phæ biÕn.

§èi lËp víi c¸c quan ®iÓm cña triÕt häc cò , phÐp biÖn chøng duy vËt

kh¼ng ®Þnh r»ng tÊt c¶ c¸c sù vËt, hiÖn t-îng tån t¹i trong thùc t¹i kh¸ch

quan ®Òu chøa ®ùng trong nã m©u thuÉn .sù h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn cña m©u

thuÉn lµ do cÊu tróc tù th©n vèn cã bªn trong cña sù vËt ,hiÖn t-îng quy

®Þnh. M©u thuÉn tån t¹i kh«ng phô thuéc vµo bÊt cø hiÖn t-îng siªu nhiªn

nµo, kÓ c¶ ý chÝ cña con ng-êi. Mçi sù vËt, hiÖn t-îng ®ang tån t¹i ®Òu lµ

mét thÓ thèng nhÊt c¸c khuynh h-íng, c¸c thuéc tÝnh ph¸t triÓn ng-îc chiÒu

nhau, ®èi lËp nhau. Sù liªn hÖ, t¸c ®éng qua l¹i, ®Êu tranh chuyÓn ho¸, bµi

trõ vµ phñ ®Þn lÉn nhau, t¹o thµnh ®éng lùc bªn trong cña mäi qu¸ tr×nh vËn

®éng vµ ph¸t triÓn kh¸ch quan cña chÝnh b¶n th©n c¸c sù vËt hiÖn t-îng.

M©u thuÉn lµ mét hiÖn t-îng cã trong tÊt c¶ c¸c lÜnh vùc: tù nhiªn, x·

héi vµ t- duy cña con ng-êi. Khoa häc tù nhiªn hiÖn ®¹i chøng minh r»ng

thÕ giíi vi m« lµ sù thèng nhÊt gi÷a nh÷ng thùc thÓ cã ®iÖn tÝch tr¸i dÊu, h¹t

vµ tr-êng, h¹t vµ ph¶n h¹t. Trong sinh häc cã hÊp thô vµ bµi tiÕt, di truyÒn vµ

biÕn dÞ. X· héi loµi ng-êi cã nh÷ng m©u thuÉn phøc t¹p h¬n, ®ã lµ m©u

thuÉn gi÷a lùc l-îng s¶n xuÊt vµ quan hÖ s¶n xuÊt, c¬ së h¹ tÇng vµ kiÕn tróc

th-îng tÇng; gi÷a c¸c giai cÊp ®èi kh¸ng gi÷a chñ n« vµ n« lÖ, n«ng d©n vµ

®Þa chñ, t- s¶n vµ v« s¶n. Ho¹t ®éng kinh tÕ m©u thuÉn còng mang tÝnh phæ

biÕn, ch¼ng h¹n nh- cung vµ cÇu , tÝch luü vµ tiªu dïng, tÝnh kÕ ho¹ch ho¸

2

cña tõng xÝ nghiÖp, C«ng ty víi tÝnh v« chÝnh phñ cña nÒn kinh tÕ hµng

ho¸,…Trong t- duy cña con ng-êi còng cã nh÷ng m©u thuÉn nh- ch©n lý vµ

sai lÇm,…

M©u thuÉn tån t¹i tõ khi sù vËt míi xuÊt hiÖn cho tíi khi sù vËt kÕt

thóc. Trong mçi sù vËt, m©u thuÉn h×nh thµnh kh«ng ph¶i chØ cã mét mµ cã

thÓ cã nhiÒu m©u thuÉn, v× sù vËt trong cïng mét lóc cã rÊt nhiÒu mÆt ®èi

lËp. M©u thuÉn nµy mÊt ®i th× m©u thuÉn kh¸c h×nh thµnh. ¡ngghen chÝnh sù

vËn ®éng ®¬n gi¶n nhÊt cña vËt chÊt còng lµ mét m©u thuÉn. VËt chÊt tån t¹i

ë h×nh thøc vËn ®éng cao h¬n, m©u thuÉn cµng râ nÐt h¬n. Nã g¾n liÒn víi sù

vËt, xuyªn suèt qu¸ tr×nh ph¸t sinh ph¸t triÓn vµ diÖt vong cña sù vËt. §ã

chÝnh lµ nh÷ng thuéc tÝnh quy ®Þnh tÝnh kh¸ch quan vµ phæ biÕn cña m©u

thuÉn.

2. Sù ®Êu tranh cña c¸c mÆt ®èi lËp trong mét thÓ thèng nhÊt:

Trong phÐp biÖn chøng duy vËt, kh¸i niªmk mÆt ®èi lËp lµ sù kh¸i

qu¸t nh÷ng thuéc tÝnh, nh÷ng khuynh h-íng ng-îc chiÒu nhau cïng tån t¹i

trong cïng mét sù vËt hiÖn t-îng, t¹o nªn sù vËt, hiÖn t-îng ®ã. Do ®ã cÇn

ph©n biÖt r»ng kh«ng ph¶i bÊt kú hai mÆt ®èi lËp nµo còng thµnh m©u thuÉn.

Bëi v× trong cïng mét sù vËt hiÖn t-îng kh¸ch quan kh«ng chØ tån t¹i hai

mÆt ®èi lËp. Trong cïng mét thêi ®iÓm cïng tån t¹i nhiÒu mÆt ®çi lËp. ChØ cã

mÆt ®èi lËp lµ cïng tån t¹i thèng nhÊt trong cïng mét sù vËt nh- mét chØnh

thÓ, nh-ng cã khuynh h-íng ph¸t triÓn ng-îc chiÒu nhau, phñ ®Þnh vµ

chuyÓn ho¸ lÉn nhau(sù chuûen ho¸ nµy trë thµnh nguån gèc ®éng lùc, ®ång

thêi quy ®Þnh b¶n chÊt khuynh h-íng ph¸t triÓn cña sù vËt) th× cã hai mÆt

®èi lËp nh- vËy míi gäi lµ hai mÆt ®èi lËp m©u thuÉn. “ Thèng nhÊt” cña hai

mÆt ®èi lËp ®-îc hiÓu kh«ng ph¶i chóng ®øng c¹nh nhau mµ n-¬ng tùa vµo

nhau, t¹o ra sù phï hîp c©n b»ng nh- liªn hÖ phô thuéc, quy ®Þnh vµ rµng

buéc lÉn nhau. MÆt ®èi lËp nµy lÊy mÆt ®èi lËp kia lµm tiÒn ®Ò cho sù tån t¹i

cña m×nh vµ ng-îc l¹i. NÕu thiÕu mét trong hai mÆt ®èi lËp chÝnh t¹o thµnh

sù vËt thÞ nhÊt ®Þnh kh«ng cã sù tån t¹i cña sù vËt. Bëi vËy sù thèng nhÊt cña

3

c¸c mÆt ®èi lËp lµ ®iÒu kiÖn kh«ng thÓ thiÕu ®-îc cho sù tån t¹i cña bÊt kú sù

vËt hiÖn t-îng nµo.

Sù thèng nhÊt nµy lµ do nh÷ng ®Æc ®iÓm riªng cã cña b¶n th©n sù vËt t¹o

nªn.

VÝ dô: Lùc l-îng s¶n xuÊt- quan hÖ s¶n xuÊt trong ph-¬ng thøc s¶n

xuÊt. Khi lùc l-îng s¶n xuÊt ph¸t triÓn th× quan hÖ s¶n xuÊt còng ph¸t triÓn.

Hai ®iÓu kiÖn nµy chÝnh lµ ®iÓu kiÖn tiÒn ®Ò cho sù ph¸t triÓn cña ph-¬ng

thøc s¶n xuÊt. Nh-ng trong quan hÖ cña lùc l-îng s¶n xuÊt vµ quan hÖ s¶n

xuÊt ph¶i tho¶ m·n mét sè yªu cÇu sau.

- Thø nhÊt: §ã ph¶i lµ mét kh¸i niÖm chung nhÊt ®-îc kh¸i qu¸t tõ

c¸c mÆt phï hîp kh¸c nhau ph¶n ¸nh ®-îc b¶n chÊt cña sù phï hîp cña lùc

l-îng s¶n xuÊt vµ quan hÖ s¶n xuÊt.

- Thø hai: §ã ph¶i lµ mét kh¸i niÖm “ ®éng” ph¶n ¸nh ®-îc tr¹ng th¸i

biÕn ®æi th-êng xuyªn cña sù vËn ®éng, ph¸t triÓn trong quan hÖ cña quan hÖ

s¶n xuÊt vµ lùc l-îng s¶n xuÊt.

- Thø ba: §ã ph¶i lµ mét kh¸i niÖm cã ý nghÜa thùc tiÔn. Ngoµi ý

nghÜa nhËn thùc, kh¸i niÖm vÒ sù phï hîp cña quan hÖ s¶n xuÊt vµ lùc l-îng

s¶n xuÊt ®-îc coi lµ tho¶ ®¸ng ph¶i cã t¸c dông ®Þnh h-íng, chØ ®¹o cho viÖc

x©y dùng quan hÖ s¶n xuÊt, sao cho nh÷ng quan hÖ s¶n xuÊt cã kh¶ n¨ng phï

hîp cao nhÊt víi lùc l-îng s¶n xuÊt.

Tuy nhiªn, kh¸i niÖm thèng nhÊt nµy chØ mang tÝnh t-îng ®èi. B¶n

th©n néi dung kh¸i niÖm ®· nãi lªn tÝnh chÊt t-¬ng ®èi cña nã: thèng nhÊt

cña c¸c ®èi lËp, trong thèng nhÊt ®· bao hµm vµ chøa ®ùng trong nã sù ®èi

lËp.

§Êu tranh c¸c mÆt ®èi lËp:

Sù thèng nhÊt cña c¸c mÆt ®èi lËp trong cïng mét sù vËt hiÖn t-îng

kh«ng t¸ch rêi ®Êu tranh chuyÓn ho¸ gi÷a chóng. Bëi v× c¸c mÆt ®èi lËp cïng

tån t¹i trong mét sù vËt thèng nhÊt nh- mét chØnh thÓ trän vÑn nh-ng kh«ng

n»m yªn bªn nhau mµ ®iÓu chØnh chuyÓn ho¸, bµi trõ, phñ ®Þnh lÉn nhau t¹o

thµnh ®éng lùc ph¸t triÓn cña b¶n th©n sù vËt. Sù ®Êu tranh chuyÓn ho¸, bµi

4

trõ, phñ ®Þnh lÉn nhau gi÷a c¸c mÆt trong thÕ giíi kh¸ch quan thÓ hiÖn d-íi

nhiÒu h×nh thøc kh¸c nhau.

VÝ dô: Lùc l-îng s¶n xuÊt vµ quan hÖ s¶n xuÊt trong giai cÊp cã ®èi

kh¸ng m©u thuÉn gi÷a lùc l-îng s¶n xuÊt tiªn tiÕn víi quan hÖ s¶n xuÊt l¹c

hËu k×m h·m nã diÔn ra quyÕt liÖt vµ gay g¾t. ChØ th«ng qua c¸c cuéc c¸ch

m¹ng x· héi b»ng rÊt nhiÒu h×nh thøc, kÓ c¶ b¹o lùc míi gi¶i quyÕt nã mét

c¸ch c¨n b¶n.

Sù ®Êu tranh cña c¸c mÆt ®èi lËp ®-îc chia thµnh nhiÓu giai ®o¹n.

Th«ng th-êng, khi nã míi xuÊt hiÖn, hai mÆt ®èi lËp ch-a thÓ hiÖn râ xung

kh¾c gay g¾t ng-êi ta gäi ®ã lµ giai ®o¹n kh¸c nhau. TÊt nhiªn kh«ng ph¶i

bÊt kú sù kh¸c nhau nµo còng ®-îc coi lµ m©u thuÉn, chØ cã nh÷ng kh¸c

nhau cïng tån t¹i trong cïng mét sù vËt nh-ng liªn hÖ h÷u c¬ víi nhau, ph¸t

triÓn ng-îc chiÒu nhau, t¹o thµnh ®éng lùc bªn trong cña sù ph¸t triÓn th× hai

mÆt ®èi lËp Êy míi h×nh thµnh b-íc ®Çu cña m©u thuÉn. Khi hai mÆt ®èi lËp

cña mét m©u thuÉn ph¸t triÓn ®Õn giai ®o¹n xung ®ét gay g¾t, nã biÕn thµnh

®éc lËp, sù vËt cò mÊt ®i sù vËt míi h×nh thµnh. Sau khi gi¶i quyÕt ®-îc m©u

thuÉn sù thèng nhÊt cña hai mÆt ®èi lËp míi, hai mÆt ®èi lËp míi ®Êu tranh

chuyÓn ho¸ thµnh m©u thuÉn. M©u thuÉn ®-îc gi¶i quyÕt, sù vËt míi xuÊt

hiÖn. Cø nh- thÕ, ®Êu tranh gi÷a c¸c mÆt ®èi lËp lµm cho sù vËt biÕn ®æi

kh«ng ngõng tõ thÊp lªn cao. ChÝnh v× vËy, Lªnin kh¼ng ®Þnh “sù ph¸t triÓn

lµ mét cuéc ®Êu tranh gi÷a c¸c mÆt ®èi lËp”.

Khi bµn vÒ mèi quan hÖ gi÷a sù thèng nhÊt vµ ®Êu tranh cña c¸c mÆt

®èi lËp, Lªnin chØ ra r»ng: “ mÆc dï thèng nhÊt chØ lµ ®iÒu kiÖn ®Ó sù vËt tån

t¹i víi ý nghÜa lµ chÝnh nã- nhê cã sù thèng nhÊt cña c¸c mÆt ®èi lËp mµ

chóng ta nhËn biÕt ®-îc sù vËt, hiÖn t-îng tån t¹i trong thÕ giíi kh¸ch quan.

Song b¶n th©n cña sù thèng nhÊt chØ lµ t-¬ng ®èi vµ t¹m thêi. §Êu tranh gi÷a

c¸c mÆt ®èi lËp míi lµ tuyÖt ®èi. Nã diÔn ra th-êng xuyªn, liªn tôc trong

suèt qu¸ tr×nh tån t¹i cña sù vËt. KÓ c¶ trong tr¹ng th¸i sù vËt æn ®Þnh , còng

nh- chuyÓn ho¸ nh¶y vät vÒ chÊt. Lªnin viÕt “ sù thèng nhÊt ( phï hîp, ®ång

nhÊt, t¸c dông ngang nhau) cña c¸c mÆt ®èi lËp lµ cã ®iÒu kiÖn, t¹m thêi,

5

tho¸ng qua trong t-¬ng ®èi. Sù ®Êu tranh cña c¸c mÆt ®èi lËp bµi trõ lÉn nhau

lµ tuyÖt ®èi còng nh- sù ph¸t triÓn, sù vËn ®éng tuyÖt ®èi”.

3. ChuyÓn ho¸ cña c¸c mÆt ®èi lËp:

Kh«ng ph¶i bÊt kú sù ®Êu tranh nµo cña c¸c mÆt ®èi lËp ®Òu dÉn ®Õn sù

chuyÓn ho¸ gi÷a chóng. ChØ cã sù ®Êu tranh cña c¸c mÆt ®èi lËp ph¸t triÓn

®Õn mét tr×nh ®é nhÊt ®Þnh, héi ®ñ c¸c ®iÓu kiÖn cÇn thiÕt míi dÉn ®Õn

chuyÓn ho¸ gi÷a chóng, bµi trõ vµ phñ ®Þnh lÉn nhau. Trong giíi tù nhiªn,

chuyÓn ho¸ cña c¸c mÆt ®èi lËp th-êng diÔn ra mét c¸ch tù ph¸t, cßn trong

x· héi, chuyÓn ho¸ cña c¸c mÆt ®èi lËp nhÊt thiÕt ph¶i th«ng qua ho¹t ®éng

cã ý thøc cña con ng-êi.

Do ®ã, kh«ng nªn hiÓu sù chuyÓn ho¸ lÉn nhau gi÷a c¸c mÆt ®èi lËp

chØ lµ sù ho¸n ®æi vÞ trÝ mét c¸ch d¬n gi¶n m¸y mãc. Th«ng th-êng th× m©u

thuÉn chuyÓn ho¸ theo hai ph-¬ng thøc:

+ Ph-¬ng thøc thø nhÊt: MÆt ®èi lËp nµy chuyÓn ho¸ thµnh mÆt ®èi lËp

kia nh-ng ë tr×nh ®é cao h¬n xÐt vÒ ph-¬ng diÖn chÊt cña sù vËt.

VÝ dô: Lùc l-îng s¶n xuÊt vµ quan hÖ s¶n xuÊt trong x· héi phong kiÕn ®Êu

tranh chuyÓn ho¸ lÉn nhau ®Ó h×nh thµnh quan hÖ s¶n xuÊt míi lµ quan hÖ

s¶n xuÊt t- b¶n chñ nghÜa vµ lùc l-îng s¶n xuÊt míi ë tr×nh ®é cao h¬n.

+ Ph-¬ng thøc thø hai: C¶ hai mÆt ®èi lËp chuyÓn ho¸ lÉn nhau ®Ó

thµnh hai mÆt ®èi lËp míi hoµn toµn.

VÝ dô: NÒn kinh tÕ ViÖt Nam chuyÓn tõ nÒn kinh tÕ kÕ ho¹ch ho¸ tËp

trung, quan liªu, bao cÊp sang c¬ chÕ thÞ tr-êng cã sù qu¶n lý cña nhµ n-íc

theo ®Þnh h-íng x· héi chñ nghÜa.

Tõ nh÷ng m©u thuÉn trªn cho ta thÊy trong thÕ giíi hiÖn thùc, bÊt kú

sù vËt hiÖn t-îng nµo còng chøa ®ùng trong b¶n th©n nã nh÷ng mÆt, nh÷ng

thuéc tÝnh cã khuynh h-íng ph¸t triÓn ng-îc chiÒu nhau. Sù ®Êu tranh

chuyÓn ho¸ cña c¸c mÆt ®èi lËp trong ®iÒu kiÖn cô thÓ t¹o thµnh m©u thuÉn.

M©u thuÉn lµ hiÖn t-îng kh¸ch quan, phæ biÕn trªn thÕ giíi. M©u thuÉn ®-îc

gi¶i quyÕt, sù vËt còng mÊt ®i sù vËt míi h×nh thµnh. Sù vËt míi l¹i n¶y sinh

c¸c mÆt ®èi lËp vµ m©u thuÉn míi.

6

C¸c mÆt ®èi lËp nµy l¹i ®Êu tranh chuyÓn ho¸ vµ phñ ®Þnh lÉn nhau ®Ó

t¹o thµnh sù vËt míi h¬n. cø nh- vËy mµ c¸c sù vËt, hiÖn t-îng trong thÕ giíi

kh¸ch quan th-êng xuyªn vµ biÕn ®æi kh«ng ngõng. V× vËy, m©u thuÉn lµ

nguån gèc vµ ®éng lùc cña mäi qu¸ tr×nh ph¸t triÓn.

II. TÝnh tÊt yÕu cña qu¸ tr×nh x©y dùng nÒn kinh tÕ thÞ

tr-êng ë viÖt nam .

1.Kinh tÕ thÞ tr-êng vµ nh÷ng ®Æc ®iÓm :

*Kh¸i niÖm “kinh tÕ thÞ tr-êng” Cã hai ý kiÕn kh¸c nhau vÒ kinh tÕ

thÞ tr-êng :

Mét lµ xem “kinh tÕ thÞ tr-êng “ lµ ph-¬ng thøc vËn hµnh kinh tÕ lÊy

thÞ tr-êng h×nh thµnh do trao ®æi vµ l-u th«ng hµng ho¸ lµm ng-êi ph©n phèi

c¸c nguån lùc chñ yÕu ;lÊy lîi Ých ,cung cÇu thÞ tr-êng vµ mua b¸n gi÷a hai

bªn lµm c¬ chÕ khuyÕn khÝch ho¹t ®éng kinh tÕ. nã lµ ph-¬ng thøc tæ chøc

vËn hµnh kinh tÕ –x· héi .kinh tÕ thÞ tr-êng lµ ph-¬ng thøc ,ph-¬ng tiÖn

,c«ng cô vËn hµnh nÒn kinh tÕ cã hiÖu qu¶ .tù nã kh«ng mang tÝnh giai cÊp

–x· héi , kh«ng tèt mµ còng kh«ng xÊu .tèt hay xÊu lµ do ng-êi sö dông nã.

Quan niÖm nµy kinh tÕ thÞ tr-êng lµ vËt “trung tÝnh “;lµ c«ng nghÖ s¶n xuÊt

ai sö dông cò ®-îc .

Hai lµ xem “kinh tÕ thÞ tr-êng “lµ mét quan hÖ kinh tÕ- x· héi-chÝnh

trÞ ,nã in ®Ëm dÊu Ên cña lùc l-îng x· héi lµm chñ trÞ tr-êng .kinh tÕ thÞ

tr-êng lµ mét ph¹m trï kinh tÕ ho¹t ®éng ,cã chñ thÓ cña qu¸ tr×nh ho¹t ®éng

®ã ,cã sù t¸c ®éng lÉn nhau cña c¸c chñ thÓ ho¹t ®éng .trong x· héi cã giai

cÊp ,chñ thÓ ho¹t ®éng trong kinh tÕ thÞ tr-êng kh«ng ph¶i lµ c¸i nh©n riªng

lÎ ,®ã cßn lµ nh÷ng tËp ®oµn x· héi, nh÷ng giai cÊp. Sù t¸c ®éng qua l¹i cña

c¸c chñ thÓ ho¹t ®éng ®ã cã thÓ cã lîi cho ng-êi nµy, tÇng líp hay giai cÊp

nµy; cã h¹i cho tÇng líp hay giai cÊp kh¸c. Cho nªn, kinh tÕ thÞ tr-êng cã

mÆt tÝch cùc, cã mÆt tiªu cùc nhÊt ®Þnh. Kh«ng thÓ nhÊn m¹nh chØ mét mÆt

trong hai mÆt ®ã.

Kinh tÕ thÞ tr-êng cã sù ph¸t triÓn tõ thÊp lªn cao, ®Ønh cao nhÊt trong

sù ph¸t triÓn cña nã ë giai ®o¹n ®· qua ®¹t ®-îc trong chñ nghÜa t- b¶n,

7

®-îc x· héi ®ã sö dông triÖt ®Ó. §ã lµ c¬ së ®Ó tr-íc ®©y nhiÒu ng-êi ®ång

nhÊt nÒn kinh tÕ thÞ tr-êng víi chñ nghÜa t- b¶n. Quan ®iÓm ®ã ®-îc cñng cè

thªm cßn do qu¸- tr×nh x©y dùng chñ nghÜa x· héi tr-íc ®©y, hÇu hÕt c¸c

n-íc X· héi chñ nghÜa ®Òu kú thÞ víi kinh tÕ thÞ tr-êng, tuyÖt ®èi ho¸ nÒn

kinh tÕ kÕ ho¹ch mang tÝnh tËp trung quan liªu. Do vËy cã sù ®èi lËp gi÷a

kinh tÕ thÞ tr-êng víi chñ nghÜa x· héi. KÕt qu¶ nghiªn cøu lý luËn vµ ho¹t

®éng thùc tiÔn trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y ®· cho phÐp kh¼ng ®Þnh r»ng, nÒn

kinh tÕ cña thêi kú qu¸ ®é lªn chñ nghÜa x· héi ph¶i lµ nÒn kinh tÕ thÞ

tr-êng. Sù ra ®êi vµ tån t¹i cña nÒn kinh tÕ thÞ tr-êng trong thêi kú qu¸ ®é

tr-íc hÕt vµ chñ yÕu do trong thêi kú nµy cßn tån t¹i nhiÒu thµnh phÇn kinh

tÕ, do cã sù t¸ch rêi gi÷a quyÒn së h÷u vµ quyÒn kinh doanh ngay trong mét

thµnh phÇn kinh tÕ, do cßn cã sù ph©n c«ng lao ®éng… lµm cho c¸c ®¬n vÞ

kinh tÕ trë thµnh nh÷ng ng-êi s¶n xuÊt hµng ho¸ vµ nh÷ng ng-êi kinh doanh

hµng ho¸ ®éc lËp( hoÆc t-¬ng ®èi ®éc lËp). V× th, trong nÒn kinh tÕ nhÊt ®Þnh

sÏ h×nh thµnh quan hÖ hµng ho¸ vµ trao ®æi hµng ho¸, lµm cho nÒn kinh tÕ ®ã

vËn hµnh trong m«i tr-êng kinh tÕ thÞ tr-êng.

2. ChuyÓn sang nÒn kinh tÕ thÞ tr-êng lµ mét tÊt yÕu kh¸ch quan

trong qu¸ tr×nh ph¸t triÓn cña nÒn kinh tÕ ®Êt n-íc.

Thùc tiÔn vËn ®éng cña nÒn kinh tÕ thÕ giíi nh÷ng n¨m gÇn ®©y cho

thÊy, m« h×nh ph¸t triÓn nÒn kinh tÕ thÞ tr-êng cã sù ®iÒu tiÕt vÜ m« tõ trung

t©m, trong bèi c¶nh ngµy nay, lµ m« h×nh hîp lý h¬n c¶. M« h×nh nµy, vÒ

®¹i thÓ cã thÓ ®¸p øng nh÷ng th¸ch thøc cña sù ph¸t triÓn.

N-íc ta, viÖc thùc hiÖn m« h×nh nµy, trong thùc tÕ, ch¼ng nh÷ng lµ néi

dông cña c«ng cuéc ®æi míi mµ h¬n thÕ n-a cßn lµ c«ng cô, lµ ph-¬ng thøc

®Ó n-íc ta ®i tíi môc tiªu x©y dùng CNXH.

NÒn kinh tÕ n-íc ta hiÖn nay chØ cã thÓ nã ®ang trong giai ®o¹n qu¸

®«, chuyÓn tiÕp tõ nÒn kinh tÕ tËp trung, hµnh chÝnh, bao cÊp sang nÒn kinh

tÕ thÞ tr-êng cã sù qu¶n lý vÜ m« cña Nhµ n-íc theo ®Þnh h-íng XHCN. Do

vËy, nh÷ng ®Æc ®iÓm cña giai ®o¹n qu¸ ®é trong nÒn kinh tÕ n-íc ta, ®-¬ng

nhiªn lµ mét vÊn ®Ò rÊt cã ý nghÜa, rÊt cÇn ®-îc nghiªn cøu, xem xÐt. NhËn

8

thøc ®-îc nh÷ng ®Æc ®iÓm phøc t¹p cña giai ®o¹n qu¸ ®é, chi phèi nh÷ng

®Æc ®iÓm ®ã, chóng ta sÏ tr¸nh ®-îc nh÷ng sai lÇm chñ quan nãng véi, duy ý

chÝ hoÆc nh÷ng khuynh h-íng cùc ®oan, m¸y mãc,sao chÐp, chÊp nhËn

nguyªn b¶n kinh tÕ thÞ tr-êng tõ bªn ngoµi vµo.

Nh- chóng ta ®· biÕt, trong nÒn kinh tÕ tËp trung , bao cÊp, mäi chøc

n¨ng kinh tÕ- x· héi cña nÒn kinh tÕ ®Òu ®-îc triÓn khai trong qu¸ tr×nh kÕ

ho¹ch ho¸ ë cÊp ®é quèc gia. TÝnh bao cÊp cña nhµ n-íc ®èi víi c¸c ho¹t

®éng cña s¶n xuÊt l-u th«ng, ph©n phèi… kh¸ nÆng nÒ, ë n-íc ta tr-íc ®©y,

chÕ ®é h¹ch to¸n, trªn thùc tÕ cßn nÆng vÒ h×nh thøc. Lîi Ých kinh tÕ, ®Æc

biÖt lµ lîi Ých c¸ nh©n ng-êi lao ®éng, mét ®éng lùc trùc tiÕp cña ho¹t ®éng

x· héi ch-a ®-îc quan t©m ®óng møc. V× thÕ, sù vËn ®éng cña nÒn kinh tÕ

nh×n chung lµ chËm ch¹p, kÐm n¨ng ®éng.

KÓ tõ ®¹i héi §¶ng lÇn thó VI (12/1986) ®Õn nay, theo ®-êng lèi ®æi

míi, ®Êt n-íc ta ®· tõng b-íc chuyÓn sang nÒn kinh tÕ thÞ tr-êng víi ®Þnh

h-íng X· héi chñ nghÜa. Vµ ®iÒu ®ã cã ý nghÜa lµ chóng ta ®· ®¹t ®-îc

nh÷ng thµnh tùu hÕt søc quan träng, nh÷ng thµnh tùu cho phÐp chóng ta “

®iÒu chØnh vµ bæ sung nhËn thøc, lµm cho quan nÞªm vÒ chñ nghÜa x· héi

ngµy cµng cô thÓ: ®-êng lèi chñ tr-¬ng, chÝnh s¸ch ngµy cµng ®ång bé, cã

c¨n cø khoa häc vµ thùc tiÔn”. Nh÷ng thµnh tùu ®ã, trong mét chõng mùc

nhÊt ®Þnh còng gi¸n tiÕp kh¶ n¨ng cña nÒn kinh tÕ thÞ tr-êng trong viÖc n¨ng

®éng ho¸ nÒn kinh tÕ ®Êt n-íc.

Kinh tÕ thÞ tr-êng, nh- chóng ta ®· biÕt lµ mét quan hÖ kinh tÕ – x·

héi mµ trong ®ã s¶n xuÊt vµ t¸i s¶n xuÊt g¾n liÒn víi thÞ tr-êng, tøc lµ g¾n

chÆt víi quan hÖ hµng ho¸- tiÒn tÖ, víi quan hÖ cung- cÇu … Trong nÒn kinh

tÕ thÞ tr-êng , nÐt biÓu hiÖn cã tÝnh chÊt bÒ mÆt cña ®êi sèng x· héi quan hÖ

hµng ho¸.

NÕu nh- tr-íc ®©y, nÒn kinh tÕ n-íc ta chØ cã mét kiÓu së h÷u t-¬ng

®èi thuÇn nhÊt víi hai thµnh phÇn tËp thÓ vµ quèc doanh, th× nay, cïng víi

thµnh phÇn së h÷u chñ ®¹o lµ së h÷u Nhµ n-íc, cßn tån t¹i nhiÒu h×nh thøc

së h÷u kh¸c. Nh÷ng h×nh thøc së h÷u ®ã, trong thùc tÕ vËn hµnh cña nÒn

9

kinh tÕ, kh«ng h¼n ®· ®ång bé víi nhau, ®«i khi chóng cßn cã m©u thuÉn víi

nhau. Song vÒ tæng thÓ, chóng lµ nh÷ng bé phËn kh¸ch quan cña nÒn kinh tÕ,

cã kh¶ n¨ng ®¸p øng nh÷ng ®ßi hái ®a d¹ng vµ n¨ng ®éng cña nÒn kinh tÕ thÞ

tr-êng.

Trªn con ®-êng c«ng nghiÖp ho¸, hiÖn ®¹i ho¸, viÖc chóng ta b-íc

®Çu sö dông thÞ tr-êng nh- lµ mét c«ng cô, ph-¬ng thøc, trªn thùc tÕ ®· ®em

l¹i nh÷ng kÕt qu¶ tÝch cùc c¶ vÒ ph-îng thøc, trªn thùc tÕ ®· ®em l¹i nh÷ng

kÕt qu¶ tÝch cùc c¶ vÒ ph-¬ng diÖn thùc tiÔn vµ ph-¬ng diÖn nhËn thøc.

Mçi hµnh trang cã ý nghÜa mµ c«ng cuéc ®æi míi trang bÞ cho chóng

ta s¶n xuÊt hµng ho¸ cïng víi nÒn kinh tÕ nhiÒu thµnh phÇn vËn hµnh theo c¬

chÕ thÞ tr-êng, hiÖn ®· ®-îc chóng ta hiÓu lµ kh«ng ®èi lËp víi CNXH. Víi

tÝnh c¸ch lµ s¶n phÈm cña v¨n minh nh©n lo¹i, mét c¬ héi ®Ó c¸c céng ®ång

më cöa, tiÕp xóc víi bªn ngoµi, kinh tÕ thÞ tr-êng râ rµng lµ c¸i kh¸ch quan

vµ tÊt yÕu ®èi víi c«ng cuéc x©y dùng CNXH ë n-íc ta.

Trong nÒn kinh tÕ hµng ho¸ nhiÒu thµnh phÇn ë n-íc ta, thÞ tr-êng lµ c¨n cø,

võa lµ ®èi t-îng cña c«ng t¸c kÕ ho¹ch ho¸. ViÖc ®iÒu tiÕt vÜ m« ®èi víi thÞ

th-êng, mét mÆt lµm cho nÒn kinh tÕ n-íc ta thùc sù trë thµnh mét thÞ

tr-êng thèng nhÊt- thèng nhÊt trong c¶ n-íc vµ thèng nhÊt víi thÞ tr-êng thÕ

giíi- mÆt kh¸c cßn cã t¸c dông lµm cho mçi ®¬n vÞ kinh tÕ ph¶i tù kh¼ng

®Þnh kh¶ n¨ng vµ vai trß cña m×nh trong thÞ tr-êng.

Tuy nhiªn, nhËn ra søc m¹nh cña c¬ chÕ thÞ tr-êng bao nhiªu, chóng

ta l¹i còng hiÓu râ h¬n bÊy nhiªu mÆt tr¸i cña nã ®èi víi sù vËn ®éng cña ®ëi

sèng x· héi. Sù t¨ng tr-ëng kinh tÕ ®-¬ng nhiªn lµ mét môc tiªu cña ph¸t

triÓn x· héi; nã cã kh¶ n¨ng t¹o ra ®iÒu kiÖn ®Ó gi¶i quyÕt c¸c vÊn ®Ò x· héi.

Nh-ng t¨ng tr-ëng kinh tÕ kh«ng nhÊt thiÕt ®i liÒn víi x· héi. Do v©y, nh÷ng

quan niÖm cña §¶ng ta, ®Ó thùc hiÖn sù nghiÖp x©y dùng CNXH víi môc

tiªu d©n giµu, n-íc m¹nh, x· héi c«ng b»ng v¨n minh, nÒn kinh tÕ thÞ tr-êng

nhÊt thiÕt ph¶i cã sù qu¶n lý cña nhµ n-íc theo ®Þnh h-íng X· héi chñ

nghÜa.

10

3. §Þnh h-íng x©y dùng nÒn kinh tÕ thÞ tr-êng ë n-íc ta hiÖn

Chóng ta ®ang phÊn ®Êu x©y dùng mét nÒn kinh tÕ thÞ tr-êng ®Þnh

nay.

h-íng x· héi chñ nghÜa ®¹t tr×nh ®é kinh tÕ thÞ tr-êng ph¸t triÓn víi ®Æc

tr-ng:

- HÖ thèng thÞ tr-êng ®-îc ph¸t triÓn ®Çy ®ñ :thÞ tr-êng hµng ho¸ vµ

dÞch vô ;thÞ tr-êng c«ng nghÖ , c¸c dÞch vô th«ng tin ,t- vÊn ,tiÕp thÞ , ph¸p

lý, tµi chÝnh, ng©n hµng, kiÓm to¸n, b¶o hiÓm, b¶o l·nh; thÞ tr-êng søc lao

®éng; thÞ tr-êng lao ®éng, thÞ tr-êng khoa häc, kü thuËt, c«ng nghÖ, thÞ

tr-êng bÊt ®éng s¶n, thÞ tr-êng vèn, thÞ tr-êng chøng kho¸n …. TÊt c¶ c¸c

lo¹i thÞ tr-êng ®ã liªn kÕt chÆt chÏ víi nhau t¹o thµnh mét chØnh thÓ h÷u c¬.

HÖ thèng nµy trë thµnh ®Çu mèi mäi t¸c ®éng qua l¹i cña ho¹t ®éng kinh tÕ-

x· héi.

- Mçi thùc thÓ kinh tÕ cã lîi Ých riªng (bao gåm xÝ nghiÖp, tËp ®oµn

x· héi vµ c¸ nh©n) vµ lµ chñ thÓ cña thÞ tr-êng, tham gia ho¹t ®éng cña thÞ

tr-êng vµ c¹nh tranh víi nhau.

- ViÖc vËn hµnh kinh tÕ-x· héi ®-îc thùc hiªn trong sù kÕt hîp gi÷a

®-êng lèi chñ tr-¬ng, chÝnh s¸ch, kÕ ho¹ch …. Víi viÖc sö dông c¸c lo¹i tÝn

hiÖu kinh tÕ mµ thÞ tr-êng cung cÊp, viÖc l-u th«ng tµi nguyªn ®-îc ®iÒu tiÕt

bëi th«ng tin thÞ tr-êng vµ kÕ ho¹ch c©n ®èi s¶n xuÊt.

- Dùa trªn quy luËt thÞ tr-êng thèng nhÊt mµ h×nh thµnh mét trËt tù thÞ

tr-êng, s¶n xuÊt x· héi l-u th«ng, ph©n phèi vµ tiªu dïng víi sù liªn hÖ vµ

®iÒu tiÕt cña ®Çu mèi thÞ tr-êng, h×nh thµnh m¹ng l-íi s¶n xuÊt x· héi cã trËt

tù.

- Dùa vµo ®-êng lèi, hiÕn ph¸p, ph¸p luËt vµ quy luËt vËn hµnh cña

kinh tÕ thÞ tr-êng, chÝnh phñ thùc hiÖn viÖc ®iÒu chØnh vµ khèng chÕ vÜ m«

cÇn thiÕt, h÷u hiÖu; vËn hµnh chÝnh s¸ch kinh tÕ, ph¸p luËt kinh tÕ,chØ ®¹o kÕ

ho¹ch vµ ph-¬ng ph¸p hµnh chÝnh cÇn thiÕt ®Ó h-íng dÉn sù ph¸t triÓn cña

kinh tÕ thÞ tr-êng.

11

Kinh tÕ thÞ tr-êng cã vai trß to lín trong sù ph¸t triÓn kinh tÕ –x· héi

,kh«ng v× thÕ mµ “kinh tÕ thÞ tr-êng” lµ tÊt c¶. thùc tÕ ®æi míi 12 n¨m qua

cho thÊy ,bªn c¹nh t¸c ®éng tÝch cùc lµ c¬ b¶n,nh÷ng t¸c ®éng tiªu cùc do

mÆt tr¸i cña kinh tÕ thÞ tr-êng g©y ra còng hÕt søc nghiªm träng, ®Æc biÖt

trªn ph-¬ng diÖn t- t-ëng, ®¹o ®øc, lèi sèng. Kh«ng xem träng cuéc ®Êu

tranh nh»m h¹n chÕ; kh¾c phôc nh÷ng t¸c ®éng tiªu cùc cña kinh tÕ thÞ

tr-êng, kh«ng lµm râ giíi h¹n cÇn cã cña lÜnh vùc cã thÓ “thÞ tr-êng ho¸”

còng lµ chÖch h-íng x· héi chñ nghÜa.

*VÒ néi dung d÷ v÷ng ®Þnh h-íng x· héi chñ nghÜa trªn lÜnh vùc kinh

tÕ vµ néi dung kh¸i niÖm “kinh tÕ thÞ tr-êng ®Þnh h-íng x· héi chñ nghÜa ë

n-íc ta hiÖn nay,cã thÓ suy ra ®Æc ®iÓm cña kinh tÕ thÞ tr-êng ®Þnh h-íng x·

héi chñ nghÜa ë n-íc ta lµ: mäi thµnh phÇn kinh tÕ ®Òu b×nh ®¼ng tr-íc ph¸p

luËt; nÒn kinh tÕ Êy lÊy c¸c thµnh phÇn kinh tÕ dùa trªn së h÷u x· héi vµ së

h÷u tËp thÓ lµm nÒn t¶ng, lÊy kinh tÕ nhµ n-íc lµm chñ ®¹o; lÊy viÖc thùc

hiÖn môc tiªu d©n giµu n-íc m¹nh, x· héi c«ng b»ng vµ v¨n minh lµm môc

tiªu. Muèn vËy nÒn kinh tÕ

Êy ph¶i ®¶m b¶o:

- Cã t¨ng tr-ëng kinh tÕ cao, bÒn v÷ng, æn ®Þnh

- Gi¶i quyÕt vÊn ®Ò c«ng b»ng x· héi phï hîp tõng b-íc víi sù t¨ng

tr-ëng kinh tÕ;.

- §Æt gi¬i sù l·nh ®¹o cña ®¶ng céng s¶n gi¬i sù qu¶n lý cña mét nhµ

n-íc thùc sù cña d©n;

- LÊy viÖc gi¶i phãng søc s¶n xuÊt lµm c¨n cø chñ yÕu ®Ó ho¹ch ®Þnh

c¬ cÊu thµnh phÇn kinh tÕ, h×nh thøc së h÷u;

- Lµm cho kinh tÕ nhµ n-íc ph¸t triÓn tr-íc hÕt lµ vÒ chÊt ®Ó ®ãng vai

trß chñ ®¹o, kinh tÕ nhµ n-íc cïng víi kinh tÕ hîp t¸c dÇn dÇn trë thµnh nÒn

t¶ng;

- X¸c lËp, cñng cè vµ n©ng cao ®Þa vÞ lµm chñ cña ng-êi lao ®éng

trong nÒn kinh tÕ thÞ tr-êng, thùc hiÖn c«ng b»ng x· héi ngµy cµng tèt h¬n.

trong nÒn kinh tÕ thÞ tr-êng ®Þnh h-íng x· héi chñ nghÜa, ®iÒu chñ yÕu lµ t¹o

12

®iÒu kiÖn c«ng b»ng trong ph¸t triÓn con ng-êi; võa kh«ng b×nh qu©n, võa

ph¶i chó träng ®Õn tÇng líp dÔ tæn th-¬ng, nh÷ng vïng khã kh¨n;

-Thùc hiÖn nhiÒu h×nh thøc ph©n phèi,lÊy ph©n phèi theo kÕt qu¶ lao

®éng vµ hiÖu qu¶ kinh tÕ lµm chñ yÕu.

H¬n n÷a nÒn kinh tÕ ®ã ph¶i gãp phÇn ph¸t huy mäi tiÒm n¨ng, mäi

søc lùc x· héi; t¹o ®iÒu kiÖn cho mçi c¸ nh©n lµm giµu cho m×nh vµ cho toµn

x· héi; chÊp hµnh mäi ph¸p luËt,kinh doanh cã v¨n ho¸; c¹nh tranh vµ hîp

t¸c mét c¸ch v¨n minh…

Qua néi dung trªn cho thÊy,tÝnh ®Þnh h-íng x· héi chñ nghÜa trong sù

ph¸t triÓn kinh tÕ ë n-íc ta liªn quan tíi c¶ kiÕn tróc th-îng tÇng lÉn c¬ së

h¹ tÇng,liªn qua tíi c¶ quan hÖ s¶n xuÊt lÉn lùc l-îng s¶n xuÊt …..

§Ó d÷ v÷ng ®Þnh h-íng x· héi chñ nghÜa trong qu¸ tr×nh ph¸t triÓn

kinh tÕ thÞ tr-êng ë n-íc ta, nh©n tè nµo cã ý nghÜa quyÕt ®Þnh ? tr¶ lêi vÊn

®Ò nµy cã ng-êi cho r»ng nhµ n-íc lµ yÕu tè chñ ®¹o trong sù ph¸t triÓn cña

kinh tÕ thÞ tr-êng. Bëi v× kh«ng thÓ lÊy c¸i bé phËn (kinh tÕ nhµ n-íc) cña

c¸i toµn thÓ (nÒn kinh tÕ thÞ tr-êng nhiÒu thµnh phÇn) ®Ó ®Þnh h-íng sù ph¸t

triÓn cña c¸i toµn thÓ ®ã. B»ng hÖ thèng ph¸p luËt, chÝnh s¸ch, hÖ thèng ®éng

lùc kÝch thÝch mµ nhµ n-íc thùc hiÖn vai trß chñ ®¹o ®èi víi sù ph¸t triÓn cña

nÒn kinh tÕ thÞ tr-êng. Trong hÖ thèng c«ng cô ®Ó nhµ n-íc thùc hiÖn vai trß

chñ ®¹o ®èi víi sù vËn ®éng cña kinh tÕ, kinh tÕ nhµ n-íc chØ lµ mét c«ng

cô, dï cã thÓ ®-îc xem lµ c«ng cô qua träng nhÊt. Do vËy kh«ng nªn xem

kinh tÕ nhµ n-íc lµ chñ ®¹o.

Trong giai ®o¹n ngµy nay cña thêi ®¹i, mäi nhµ n-íc ®Òu tham gia

qu¶n lý kinh tÕ, ®Þnh h-íng ph¸t triÓn kinh tÕ,cho nªn nãi vai trß chñ ®¹o cña

nhµ n-íc lµ xo¸ nhoµ ranh giíi gi÷a kinh tÕ thÞ tr-êng ®Þnh h-íng x· héi chñ

nghÜa vµ kinh tÕ thÞ tr-êng t- b¶n chñ nghÜa.

ThiÕt nghÜ, ph¶i t×m yÕu tè chñ ®¹o trong sù ph¸t triÓn chung cña nÒn

kinh tÕ (cã vai trß dÉn d¾t sù ph¸t triÓn cña c¸c thµnh phÇn kinh tÕ, ®Þnh

h-íng sù ph¸t triÓn cña chóng…) ngay trªn lÜnh vùc kinh tÕ. Bëi v×, trong

khi kh«ng phñ nhËn vai trß t¸c ®éng m¹nh mÏ cña nhµ n-íc t¬i kinh tÕ,

13

nh-ng suy cho cïng søc m¹nh nhµ n-íc còng do søc m¹nh cña kinh tÕ quyÕt

®Þnh. Trong ®iÒu kiÖn cô thÓ ë n-íc ta, bé phËn chñ ®¹o ®ã lµ kinh tÕ nhµ

n-íc, VÊn ®Ò c¨n b¶n nhÊt, chñ chèt nhÊt vµ khã kh¨n nhÊt lµ lµm sao kinh

tÕ nhµ n-íc v-¬n lªn n¨m ®-îc vai trß chñ ®¹o ? ®iÒu ®ã ®-îc ®Æt ra trong

khi kinh tÕ nhµ n-íc hiÖn nay vÉn cßn yÕu kÐm ngay c¶ trªn nh÷ng ph-¬ng

diÖn chñ yÕu nhÊt cu¶ nã: n¨ng suÊt, chÊt l-îng, hiÖu qu¶. §Ó gãp phÇn kh¾c

phôc t×nh h×nh ®ã, kinh tÕ nhµ n-íc ph¶i lµm sao kÕt hîp ®-îc trong b¶n

th©n m×nh c¸i m¹nh cña tËp thÓ, cña céng ®ång vµ c¸i m¹nh cña c¸ nh©n xÐt

c¶ víi t- c¸ch ®éng lùc lîi Ých kinh tÕ, c¶ víi t- c¸ch thùc thÓ-con ng-êi kinh

tÕ. then chèt cña vÊn ®Ò nµy lµ t×m mét c¬ chÕ thÝch hîp v¬i nÒn kinh tÕ thÞ

tr-êng ®Þnh h-íng x· héi chñ nghÜa vµ cã mét ®éi ngò c¸n bé cã ®ñ ®øc ®ñ

tµi.

“vai trß chñ ®¹o cña kinh tÕ nhµ n-íc” ®-îc hiÓu lµ : lµm ®ßn bÈy ®Èy nhanh

t¨ng tr-ëng kinh tÕ vµ gi¶i quyÕt nh÷ng vÊn ®Ò x· héi ;më ®-êng, h-íng

dÉn,hç trî c¸c thµnh phÇn kinh tÕ kh¸c cïng ph¸t triÓn; lµm lùc l-îng vËt

chÊt ®Ó nhµ n-íc thùc hiÖn chøc n¨ng ®iÒu tiÕt vµ qu¶ lý vÜ m«;t¹o nÒn t¶ng

cho chÕ ®é x· héi míi.

4. Thùc tr¹ng kinh tÕ thÞ tr-êng ®Þnh h-íng x· héi chñ nghÜa ë

n-íc ta hiÖn nay

Chóng ta ®· chuyÓn mét b-íc quan träng sang kinh tÕ thÞ tr-êng, nh-ng

ch-a kÕt thóc b-íc chuyÓn ®ã. Do vËy cßn ®an xen nh÷ng yÕu tè cña nÒn

kinh tÕ chuyÓn ®æi. Nh÷ng yÕu tè cña nÒn kinh tÕ thÞ tr-êng v¨n minh cßn Ýt

h¬n lµ yÕu tè s¬ khai. MÆt kh¸c trong x· héi chñ ®· xuÊt hiÖn mét sè yÕu tè

®i qu¸ xa(v-ît khái giíi h¹n )khu«n khæ cña nÒn kinh tÕ thÞ tr-êng ®Þnh

h-íng x· héi chñ nghÜa. Nh÷ng nh©n tè cña nÒn kinh tÕ maphia, tÝnh tr¹ng

th-¬ng m¹i ho¸ gi¸o dôc, nh©n phÈm …lµ nh÷ng thÝ dô cho sù qu¸ ®µ nh-

vËy.

Tr×nh ®é thÊp kÐm, ch-a ®¹t tíi tr×nh ®é hoµn chØnh cña kinh tÕ thÞ

tr-êng ë n-íc ta hiÖn nay biÓu hiÖn ë chç : gi¸ c¶ hµng ho¸ dÞch vô bÞ bãp

mÐo, ®éc quyÒn cßn qu¸ lín, tû gi¸ ch-a ph¶i do trÞ th-êng quy ®Þnh; tiÒn

14

l-¬ng ch-a cã tÝnh thÞ tr-êng …quyÒn kinh doanh trªn thÞ tr-êng cßn h¹n

chÕ nhiÒu nªn mÊt kh¶ n¨ng c¹nh tranh. C¸c lo¹i thÞ tr-êng cßn thiÕu vµ

ch-a ®ång bé, tr-íc hÕt lµ thiÕu thÞ tr-êng lao ®éng, thÞ tr-êng tiÒn tÖ theo

®óng nghÜa cña nã. C¸c thÓ chÕ cho thÞ tr-êng qu¸ thiÕu ; kh«ng it nh÷ng thÓ

chÕ ®· cã ch-a phï hîp, thËm chÝ tr¸i víi yªu cÇu cña thÞ tr-êng, sù can

thiÖp cña nhµ n-íc vµo thÞ tr-êng ch-a thËt phï hîp thËm chÝ tr¸i víi yªu

cÇu cña thÞ tr-êng, cã t×nh tr¹ng liªn kÕt gi÷a bé phËn tho¸i ho¸ trong bé

nî nÇn chång chÊt.

kinh tÕ thÞ tr-êng theo ®Þnh h-íng x· héi chñ nghÜa ë n-íc

ta :

1.mét sè vÊn ®Ò lý luËn chung cña chñ nghÜa M¸c- Lªnin vÒ quan

hÖ gi÷a kinh tÕ víi chÝnh trÞ:

Theo c¸c nhµ kinh ®iÓn chñ nghÜa M¸c- Lªnin th× kinh tÕ quyÕt ®Þnh

chÝnh trÞ: “ chÝnhtrÞ lµ sù biÓu hiÖn tËp trung cña kinh tÕ”. Trong lÞch sö ph¸t

triÓn x· héi loµi ng-êi kh«ng ph¶i bao giê còng cã vÊn ®Ò vÒ chÝnh trÞ. X·

héi nguyªn thuû ch-a cã giai cÊp, ch-a cã vÊn ®Ò chÝnh trÞ. Tõ khi x· héi

xuÊt hiÖn giai cÊp vµ ®Êu tranh giai cÊp vµ Nhµ n-íc th× vÊn ®Ò chÝnh trÞ míi

h×nh thµnh. VÊn ®Ò chÝnh trÞ lµ vÊn ®Ò thuéc ®Êu tranh giai cÊp vµ ®Êu tranh

løc l-îng x· héi nh»m giµnh vµ gi÷ chÝnh quyÒn nhµ n-íc vµ sö dông c«ng

kinh tÕ quyÕt ®Þnh. ChÝnh trÞ kh«ng ph¶i lµ môc ®Ých, mµ chØ lµ ph-¬ng tiÖn

®Ó thùc hiÖn môc ®Ých kinh tÕ, F.Engen

§· kh¼ng ®Þnh “b¹o lùc chØ lµ ph-¬ng tiÖn, cßn lîi Ých kinh tÕ lµ môc

®Ých”. Trong t¸c phÈm “LótvÝch Phoib¨c vµ b¸o c¸o chung cña triÕt häc cæ

®iÓn §øc”, F.Engen ®· chØ râ “®Ó tho¶ thuËn lîi Ých kinh tÕ th× quyÒn lùc

chÝnh trÞ chØ ®-îc sö dông lµ mét ph-¬ng tiÖn ®¬n thuÇn.

15

QuyÒn lùc chÝnh trÞ lµ c«ng cô m¹nh mÏ nhÊt ®Ó b¶o vÖ chÕ ®é x· héi.

Sù thèngtrÞ vÒ chÝnh trÞ cña mét giai cÊp nhÊt ®Þnh lµ ®iÒu kiÖn ®¶m b¶o cho

giai cÊp ®ã thùc hiÖn ®-îc sù thèng trÞ vÒ kinh tÕ. §Êu tranh giai cÊp, vÒ thùc

chÊt lµ ®Êu tranh v× lîi Ých kinh tÕ, ®-îc th«ng qua ®Êu tranh chÝnh trÞ. Theo

F.Engen, “ bÊt cø cuéc ®Êu tranh giai cÊp nµo còng ®Òu lµ ®Êu tranh chÝnh

trÞ, xÐt ®Õn cïng, ®Òu xoay quanh vÊn ®Ò gi¶i phãng vÒ kinh tÕ”. §Ó nhÊn

m¹nh vai trß cña chÝnh trÞ V.I.Lªnin ®· kh¼ng ®Þnh “ chÝnh trÞ kh«ng thÓ

chiÕm vÞ trÝ hµng ®Çu so víi kinh tÕ”. Kh¼ng ®Þnh ®ã cña Lªnin kh«ng cã

mµ muèn nhÊn m¹nh t¸c ®éng tÝch cùc cña chÝnh trÞ ®èi víi kinh tÕ. VÊn ®Ò

kinh tÕ kh«ng thÓ t¸ch rêi víi chÝnh trÞ mµ nã ®-îc xem xÐt gi¶i quyÕt theo

mét lËp tr-êng chÝnh trÞ nhÊt ®Þnh. Giai cÊp nµo cÇm quyÒn còng h-íng kinh

tÕ ph¸t triÓn theo lËp tr-êng chÝnh trÞ riªng cña giai cÊp ®ã nh»m phôc vô cho

môc tiªu kinh tÕ x· héi nhÊt ®Þnh. Vµ lËp tr-êng chÝnh trÞ ®óng hay sai sÏ

thóc ®Èy hoÆc k×m h·m sù ph¸t triÓn cña nÒn kinh tÕ, V.I.Lªnin cßn kh¼ng

®Þnh “ kh«ng cã mét lËp tr-êng chÝnh trÞ ®óng th× mét giai cÊp nhÊt ®Þnh nµo

®ã kh«ng thÓ nµo gi÷ v÷ng ®-îc sù thèng trÞ cña m×nh vµ do ®ã còng kh«ng

thÓ nµo gi÷ v÷ng ®-îc sù thèng trÞ cña m×nh vµ do ®ã còng kh«ng thÓ hoµn

thµnh ®-îc nhiÖm vô cu¶ m×nh trong lÜnh vùc s¶n xuÊt”. Khi thÓ chÕ chÝnh

trÞ kh«ng phï hîp víi yªu cÇu ph¸t triÓn kinh tÕ th× kinh tÕ tÊt yÕu sÏ më

®-êng ®i. Khi ®ã viÖc thay ®æi thÓ chÕ chÝnh trÞ cho phï hîp víi yªu cÇu

ph¸t triÓn cña kinh tÕ lµ ®iÒu kiÖn quyÕt ®Þnh ®Ó thóc ®Èy kinh tÕ ph¸t triÓn.

Nh- vËy, chóng ta cã thÓ kh¼ng ®Þnh r»ng kinh tÕ vµ chÝnh trÞ lµ thèng nhÊt

ph-¬ng ph¸p luËn quan träng trong viÖc nhËn thøc x· héi nãi chung, nhËn

thøc c«ng cuéc ®æi míi ë ViÖt Nam nãi riªng.

Tõ §¹i héi ®¹i biÓu toµn quèc lÇn thø VII( th¸ng 6 n¨m 1991). §¶ng

ta ®· kh¼ng ®Þnh: “ vÒ quan hÖ gi÷a ®æi míi kinh tÕ vµ ®æi míi chÝnh trÞ, ph¶i

tËp trung søc lµm tèt ®æi míi kinh tÕ, ®¸p øng nh÷ng ®ßi hái cÊp b¸ch cña

16

chÊt kü thuËn cña CNXH, coi ®ã lµ ®iÒu kiÖn quan träng ®Ó tiÕn hµnh ®æi

míi tæ chøcvµ ph-¬ng thøc ho¹t ®éng cña hÖ thèng chÝnh trÞ, ph¸t huy ngµy

chÝnh trÞ kinh tÕ, v¨n ho¸, x· héi. V× chÝnh trÞ ®ông ch¹m ®Õn tÊt c¶ c¸c mèi

quan hÖ ®Æc biÖt nh¹y c¶m vµ phøc t¹p trong x· héi, nªn viÖc ®æi míi hÖ

thèng chÝnh trÞ nhÊt thiÕt ph¶i trªn c¬ së nghiªn cøu vµ chuÈn bÞ rÊt nghiªm

kh«ng v× thÕ mµ tiÕn hµnh chËm trÔ ®æi míi chÝnh trÞ, nhÊt lµ vÒ tæ chøc bé

m¸y vµ c¸c bé, c¸c mèi quan hÖ gi÷a §¶ng vµ Nhµ n-íc vµ c¸c ®oµn thÓ

®ång thêi ®æi míi chÝnh trÞ. §¶ng ra kh¼ng ®Þnh r»ng ph¶i tËp trung søc lµm

tèt ®æi míi kinh tÕ vµ ®ång thêi víi ®æi kinh tÕ ph¶i tiÕn hµnh tõng bø¬c ®æi

T- t-ëng ®· ®-îc tiÕp tôc ph¸t triÓn mét c¸ch râ rµng h¬n ë §¹i héi

®¹i biÓu cña toµn quèc lÇn thø VIII( th¸ng 7 n¨m 1996) cña §¶ng ta. Khi

tæng kÕt c¸c bµi häc cña 10 n¨m ®æi míi, §¶ng ta kh¼ng ®Þnh ph¶i kÕt hîp

häc kh¸i qu¸t míi, hoµn toµn khoa häc. Nã võa phï hîp víi lý luËn cña chñ

nghÜa M¸c- Lªnin võa phï hîp víi thùc tiÔn c«ng cuéc ®æi míi ë n-íc ta.

Trong khi ®Ò ra ®æi míi chÝnh trÞ, §¶ng ta lu«n nhÊn m¹nh ph¶i æn

®Þnh chÝnh trÞ, gi÷ v÷ng vµ t¨ng c-êng sù l·nh ®¹o cña §¶ng. §iÒu nµy t-ëng

nh- mét nghÞch lý nh-ng hoµn toµn cã lý vµ khoa häc.

«n ®Þnh vÒ chÝnh trÞ, nãi c¸ch kh¸i qu¸t lµ giai cÊp cÇm quyÒn ph¶i t¨ng

c-êng quyÒn lùc chÝnh trÞ cña m×nh; Nhµ n-íc cña giai cÊp ®ã ph¶i m¹nh vµ

cã hiÖu lùc, luËt ph¸p ph¶i nghiªm minh; chÕ ®é x· héi ®· x¸c lËp ph¶i ®-îc

gi÷ v÷ng. §èi víi n-íc ta hiÖn nay, æn ®Þnh vÒ chÝnh trÞ thùc chÊt lµ gi÷ v÷ng

vµ t¨ng c-êng vai trß l·nh ®¹o cña §¶ng , t¨ng c-êng vai trß cñ Nhµ n-íc

17

Thùc tiÔn thÕ giíi cho thÊy, æn ®Þnh chÝnh trÞ lµ ®iÒu kiÖn hÕt søc c¬

b¶n ®Ó ph¸t triÓn kinh tÕ. Nã t¹o ra m«i tr-êng ®Ó thu hót nguån ®Çu t- trong

n-íc vµ trªn thÕ giíi, t¹o ®iÒu kiÖn ph¸t triÓn s¶n xuÊt kinh doanh. Nh÷ng

thµnh tùu trong 10 n¨m ®æi míi võa qua ë n-íc ta còng kh¼ng ®Þnh ®iÒu ®ã.

Nh÷ng thµnh tùu ®ã kh«ng thÓ t¸ch rêi viÖc chóng ta gi÷ ®-îc æn ®Þnh vÒ

chÝnh trÞ.

æn ®Þnh vÒ chÝnh trÞ l¹i kh«ng thÓ t¸ch rêi ®æi míi vÒ chÝnh trÞ. Nh-ng

®æi míi chÝnh trÞ kh«ng ph¶i ®æi míi v« nguyªn t¸c, mµ ®æi míi lµ ®Ó gi÷

v÷ng æn ®Þnh vÒ chÝnh trÞ, gi÷ v÷ng vµ t¨ng c-êng vai trß l·nh ®¹o cña §¶ng,

vai trß tæ chøc qu¶n lý cña Nhµ n-íc XHCN. §æi míi chÝnh trÞ ph¶i g¾n liÒn

víi ®æi míi vÒ kinh tÕ, phï hîp víi yªu cÇu vÒ ph¸t triÓn kinh tÕ th× míi cã

thÓ t¨ng c-êng vai trß l·nh ®¹o cña §¶ng vµ vai trß tæ chøc qu¶n lý cña Nhµ

n-íc XHCN, vµ nhê ®ã míi gi÷ v÷ng æn ®Þnh vÒ chÝnh trÞ. Song ®æi míi vÒ

kinh tÕ còng kh«ng ph¶i lµ ®æi míi mét c¸ch tuú tiÖn mµ ph¶i theo mét ®Þnh

h-íng nhÊt ®Þnh. §ã lµ chuyÓn nÒn kinh tÕ kÕ ho¹ch ho¸ tËp trung sang “

nÒn kinh tÕ nhiÒu thµnh phÇn, vËn hµnh theo c¬ chÕ thÞ tr-êng cã sù qu¶n lý

cña Nhµ n-íc theo ®Þnh h-íng XHCN” hay lµ nãi ng¾n gän lµ kinh tÕ thÞ

tr-êng theo ®Þnh h-íng CNXH. ChuyÓn sang nÒn kinh tÕ thÞ tr-êng theo

héi c«ng b»ng v¨n minh”, vµ ®ã còng lµ c¬ së ®Ó gi÷ v÷ng æn ®Þnh vÒ chÝnh

trÞ.

Tãm l¹i: æn ®Þnh vµ ®æi míi vÒ chÝnh trÞ lµ hai mÆt ®èi lËp nh-ng

thèng nhÊt biÖn chøng víi nhau. Cã æn ®Þnh th× míi ®æi míi vµ ®æi míi lµ

®iÒu kiÖn ®Ó æn ®Þnh. Hai mÆt ®ã t¸c ®éng qua l¹i víi nhau vµ g¾n bã chÆt

chÏ víi ®æi míi kinh tÕ, trªn nÒn t¶ng cña ®æi míi kinh tÕ.

Nh- vËy, chóng ta thÊy trong qu¸ tr×nh ®æi míi ë n-íc ta, ®æi míi kinh tÕ vµ

®æi míi chÝnh trÞ lu«n g¾n bã chÆt chÏ víi nhau, thèng nhÊt víi nhau, trong

phï hîp víi ®æi míi kinh tÕ, ®¸p øng yªu cÇu cña ®æi m¬i kinh tÕ.

18

§iÒu kh¼ng ®Þnh ®ã lµ sù kh¸i qu¸t kinh nghiÖm cña 10 n¨m ®æi míi

võa qua lµ kÕt qu¶ cña viÖc vËn ®éng s¸ng t¹o chñ nghÜa M¸c-Lªnin vµo ®iÒu

kiÖn cô thÓ ë ViÖt Nam. Kh¸i qu¸t ®ã hoµn toµn khoa häc vµ cã gi¸ trÞ ®Þnh

h-íng cho giai ®o¹n ph¸t triÓn tiÕp theo- giai ®o¹n ®Èy m¹nh c«ng nghiÖp

ho¸, hiÖn ®¹i ho¸ ®Êt n-íc.

thµnh phÇn, vËn hµnh theo c¬ chÕ thÞ tr-êng cã sù qu¶n lý cña Nhµ n-íc,

theo ®Þnh h-íng XHCN ë n-íc ta hiÖn nay, vÊn ®Ò lùc l-îng s¶n xuÊt- quan

vµ nh÷ng biÓu hiÖn cña nã xÐt trªn ph-¬ng diÖn triÕt häc M¸c-Lªnin, theo ®ã

lùc l-îng s¶n xuÊt lµ yÕu tè ®éng, lu«n lu«n thay ®æi. Khi lùc l-îng s¶n xuÊt

ph¸t triÓn ®Õn mét tr×nh ®é nhÊt ®Þnh thÞ quan hÖ s¶n xuÊt sÏ kh«ng cßn phï

hîp n÷a vµ trë thµnh yÕu tè k×m h·m lùc l-îng s¶n xuÊt ph¸t triÓn. §Ó më

®-êng cho lùc l-îng s¶n xuÊt míi phï hîp víi tÝnh chÊt vµ tr×nh ®é cña lùc

l-îng s¶n xuÊt. ChÝnh quan hÖ s¶n xuÊt tù ph¸t triÓn ®Ó phï hîp víi lùc

l-îng s¶n xuÊt, quan hÖ s¶n xuÊt phï hîp víi tÝnh chÊt vµ tr×nh ®é cña lùc

l-îng s¶n xuÊt, ®ã lµ quy luËt chung cho sù ph¸t triÓn x· héi.

xuÊt l¹c hËu k×m nã diÔn ra gay g¾t, quyÕt liÖt vµ cÇn ®-îc gi¶i quyÕt. Nh-ng

gi¶i quyÕt nã b»ng c¸ch nµo? ®ã chÝnh lµ c¸c cuéc c¸ch m¹ng x· héi, chuyÓn

®æi nÒn kinh tÕ mµ cuéc chuyÓn ®æi nÒn kinh tÕ ë n-íc ta lµ mét vÝ dô. Khi

mét môc tiªu, mét nhiÖm vô cùc kú quan träng, thÓ hiÖn tÝnh chÊt c¸ch m¹ng

héi c«ng b»ng v¨n minh.

C«ng nghiÖp hiÖn ®¹i ®Êt n-íc lµ chñ tr-¬ng, biÖn ph¸p võa mang tÝnh c¸ch

hãa ®Êt n-íc chÝnh lµ nãi ®Õn nÒn s¶n xuÊt tiÕn tiÕn vµ ®ã chÝnh lµ lùc l-îng

s¶n xuÊt tiªn tiÕn vµ ®ã chÝnh lµ lùc l-îng s¶n xuÊt vµ quan hÖ s¶n xuÊt, nãi

19

®Õn khoa häc, ®Õn sù anh minh, trÝ tuÖ lµ nãi ®Õn mét ph-¬ng thøc tèi -u ®Ó

tho¸t khái t×nh tr¹ng s¶n xuÊt nhá, n«ng nghiÖp l¹c hËu, nh»m t¹o ®iÒu kiÖn

mÆc r¸ch víi c¸i cuèc trªn vai céng thªm tÊm lßng céng s¶n ®Ó kiÕn thiÕt

CNXH, chuyÓn sang nÒn kinh tÕ thÞ tr-êng. Kh¼ng ®Þnh c¸i míi, ®óng ®¾n tù

tr-êng t-¬ng quan víi ®éi ngò nh÷ng ng-êi lao ®éng kh¸c. Do thÕ, hËu qu¶

tÊt yÕu ®· x¶y ra lµ khoa häc ë n-íc ta chËm hoÆc Ýt cã ®iÒu kiÖn m«i tr-êng

ph¸t triÓn, ®Êt n-íc kh«ng tho¸t khái nÒn s¶n xuÊt nhá, n«ng nghiÖp l¹c hËu

vµ còng kh«ng thÓ nãi ®Õn c«ng nghiÖp ho¸ hiÖn ®¹i ho¸ ®Êt n-íc.

tr-êng:

thÓ. Sù tån t¹i hai h×nh thøc ®ã lµ tÊt yÕu kh¸ch quan bëi nh÷ng ®iÒu kiÖn

t- b¶n chñ nghÜa b»ng c¸ch t-íc ®o¹t hoÆc chuéc l¹i ®Ó chuyÓn th¼ng lªn sá

h÷u hµng ho¸ nhá th× kh«ng thÓ dïng nh÷ng biÖn ph¸p nh- trªn, mµ ph¶i

kiªn tr× gi¸o dôc, thuyÕt phôc tæ chøc hä trªn c¬ së tù nguyÖn chuyÓn lªn së

h÷u tËp thÓ b»ng con ®-êng hîp t¸c ho¸ hai h×nh thøc. Së h÷u ®ã lµ hai con

tr-êng ë ViÖt Nam.

20