Tiểu luận Triết học Phật giáo dựa vào thế giới quan Việt Nam

ch-¬ng I

PhËt gi¸o, mét hiÖn t-îng t«n gi¸o

vµ triÕt häc cña d©n téc.

Sù giao l-u gi÷a c¸c quèc gia trong mét khu vùc ®· ph¸ vì

c¸i thÕ riªng biÖt cña t©m lý, t- t-ëng trong tõng d©n téc lµm cho

t©m lý vµ t- t-ëng ®ã hoµ vµo c¸i chung cña khu vùc. ViÖt Nam

còng ë trong mét qu¸ tr×nh nh- thÕ. Theo ch©n c¸c nhµ bu«n, nhµ

truyÒn gi¸o Ên §é, PhËt gi¸o vµo n-íc ta vµo kho¶ng thÕ kû thø I

vµ thø II sau c«ng nguyªn. Sau ®ã, nèi gãt ng-êi Ên §é c¸c nhµ

PhËt gi¸o B¾c t«ng vµo. Råi nh÷ng ng-êi t×m ®-êng sang Trung

Quèc, Ên §é häc PhËt trë vÒ còng tiÕp tôc truyÒn b¸ PhËt gi¸o.

B»ng nh÷ng con ®-êng kh¸c nhau ®ã, PhËt gi¸o, mét t«n gi¸o

chung cña nhiÒu n-íc Nam ¸ vµ §«ng Nam ¸ lóc bÊy giê còng

t×m ®-îc chç ®øng ë ViÖt Nam.

Nh-ng PhËt gi¸o cã nguån gèc ë x· héi Ên §é cæ ®¹i vèn

mang trong m×nh nh÷ng ®Æc ®iÓm cña t- t-ëng vµ t«n gi¸o, cña

con ng-êi vµ x· héi cña qu¸ khø vµ hiªn t¹i Ên §é lóc bÊy giê.

Cã nh÷ng ®iÒu kh«ng phï hîp víi con ng-êi vµ x· héi ViÖt Nam

®-¬ng thêi. V× vËy ®Ó ph¸t triÓn ®-îc ë ViÖt Nam, PhËt gi¸o ph¶i

tr¶i qua mét qu¸ tr×nh:

1,Vµo giai ®o¹n ®Çu cña thêi kú truyÒn b¸ PhËt gi¸o vÊp

ph¶i sù ph¶n øng cña c¸c tÝn ng-ìng cæ truyÒn cña ng-êi ViÖt

Nam, cña tôc thê phông tæ tiªn, cña lÖ cóng b¸i thæ c«ng vµ c¸c

thãi quªn thê cóng thµnh hoµng.. . Ng-êi ViÖt Nam mang c¸c tÝn

ng-ìng trªn kh«ng khái ngì ngµng tr-íc PhËt gi¸o. Hä ®· xa

l¸nh, thËm trÝ chª bai, ®¶ kÝch.

1

2,Vµo thêi kú sau cña sù truyÒn b¸, lóc PhËt gi¸o ®· lµm

quen víi d©n téc nã vÉn cßn liªn tôc bÞ sù mæ xÎ cña mét sè

ng-êi. Ng-êi ta ®· ®Æt nã trªn b×nh diÖn chÝnh trÞ - x· héi ®Ó

kh¶o nghiÖm vµ thÊy r»ng ë PhËt gi¸o cã nh÷ng ®iÒu kh«ng

thÝch hîp. Do ®ã, nhiÒu ng-êi ViÖt Nam trong nh÷ng thêi kú

kh¸c nhau ®· phª ph¸n, kú thÞ PhËt gi¸o nh- : §µm MÜ M«ng

(thÕ kû XII); Lª Qu¸t, Tr-¬ng H¸n Siªu (thÕ kû XIV); Bïi Huy

BÝch, Ph¹m NguyÔn Du (thÕ kû XVIII); Ph¹m Quý ThÝch (thÕ kû

XIX)... ®Òu xem PhËt gi¸o lµ ®iÒu cã h¹i cho x· héi.

Nh-ng ë mét phÝa kh¸c, trªn ph-¬ng diÖn tÝn ng-ìng, ng-êi

ViÖt Nam x-a l¹i t×m ®Õn PhËt gi¸o. DÇn dÇn, hä ®i ®Õn t«n sïng

vµ ®Ò cao nã. C¸c vua Lý, vua TrÇn tõ c¸c thÕ kû XI ®Õn XIV ®Òu

®Ò cao PhËt gi¸o. Thêi Lª, thêi NguyÔn tuy t«n sïng Nho, nh-ng

vÉn ®Ó cho PhËt gi¸o l-u hµnh. Lª S¸t, Lª Ng©n lµ nh÷ng ®¹i thÇn

thêi Lª së vµ nh÷ng hoµng th©n, quèc thÝch thêi NguyÔn trong

nhµ ®Òu cã chïa thê PhËt. ThËm chÝ Tr-¬ng H¸n Siªu tr-íc

chèng PhËt gi¸o sau l¹i theo PhËt gi¸o. Cßn quÇn chóng nh©n d©n

th× l¼ng lÆng ®i theo PhËt gi¸o.

Hai khuynh h-íng phñ nhËn vµ thõa nhËn trªn ®· ®an xen

nhau, kÕ tiÕp nhau trong lÞch sö. Nh-ng khuynh h-íng thõa nhËn

m¹nh h¬n khuynh h-íng phñ nhËn vµ lµ khuynh h-íng chung cña

lÞch sö, lµm cho PhËt gi¸o trë thµnh mét t«n gi¸o vµ lµ mét hiÖn

t-îng triÕt häc l©u dµi cña d©n téc.

Trë thµnh mét hiÖn t-îng ®ã, râ rµng kh«ng ph¶i lµ sù ¸p

®Æt, còng kh«ng ph¶i lµ sù lÇm lì nhÊt thêi, mµ nh- lµ mét sù tÊt

yÕu, mét hiÖn t-îng cã tÝnh quy luËt, kh«ng thÓ kh¸c trong hoµn

c¶nh lóc bÊy giê.

2

TÝnh tÊt yÕu trªn Ýt nhiÒu ®· cã ng-êi ®Ò cËp. Mét sè ng-êi

cã kiÕn thøc lÞch sö l¹i cã quan ®iÓm hiÖn thùc chñ nghÜa, kh«ng

thÓ kh«ng c«ng khai thõa nhËn sù tån t¹i hiÓn nhiªn cña PhËt

gi¸o. Lª Quý §«n, Ng« Th× NhËm, Phan Huy Ých thÕ kû XVIII

®Òu thõa nhËn mét sè yÕu tè cña PhËt gi¸o. ThËm chÝ Lª Quý

§«n cßn cho r»ng chª bai tiªn PhËt lµ th¸i ®é "hÑp hßi".

V× sao PhËt gi¸o, mét t«n gi¸o, mét triÕt thuyÕt tõ bªn

ngoµi vµo l¹i kh¼ng ®Þnh ®-îc vÞ trÝ cña m×nh dµi l©u trong d©n

téc nh- thÕ?

VÒ vÊn ®Ò nµy ®· cã nhiÒu gi¶i kiÕn kh¸c nhau. Cã ng-êi

cho r»ng d©n téc ViÖt Nam vèn cã truyÒn thèng bao dung t«n

gi¸o nªn dung n¹p PhËt gi¸o; cã ng-êi gi¶i thÝch r»ng PhËt gi¸o

lµ mét trµo l-u v¨n ho¸ nªn sÏ sèng m·i víi d©n téc, cã ng-êi

quan niÖm r»ng PhËt gi¸o kh«ng giµnh quyÒn binh vµ uy lùc

ngoµi ®êi nªn ng-êi ta tin theo... Nh-ng tÊt c¶ c¸c lý lÏ ®ã ®Òu

kh«ng søc thuyÕt phôc.

NÕu nãi r»ng, ng-êi ViÖt Nam cã truyÒn thèng bao dung

t«n gi¸o th× kh«ng thÓ gi¶i thÝch ®-îc hiÖn t-îng c¸c nhµ nho

phª ph¸n PhËt gi¸o vµ nh÷ng ng-êi v« thÇn ®èi nghÞch víi PhËt

gi¸o. NÕu nãi r»ng PhËt gi¸o lµ mét trµo l-u v¨n ho¸ míi thÊy

mét mÆt cña v¨n ho¸ d©n téc: mÆt chÞu ¶nh h-ëng vµ mang dÊu

Ên cña PhËt gi¸o. Nh-ng xÐt vÒ b¶n chÊt th× PhËt gi¸o lµ mét t«n

gi¸o, mét lý thuyÕt thÇn bÝ vÒ sù gi¶i tho¸t con ng-êi vµ do ®ã

gäi lµ mét t«n gi¸o ®óng h¬n lµ mét trµo l-u v¨n ho¸. NÕu nãi

r»ng PhËt gi¸o kh«ng giµnh quyÒn binh, ®Þa vÞ ngoµi ®êi th×

kh«ng thÓ gi¶i thÝch ®-îc c¸c hiÖn t-îng lÞch sö, nh- cã ng-êi

tin theo PhËt gi¸o ®Ó mong giÇu sang...

3

ch-¬ng ii

PhËt gi¸o lµ mét nhu cÇu tinh thÇn cña ng-êi

ViÖt Nam trong lÞch sö

Con ng-êi ta gåm c¸c c¸ nh©n kh¸c nhau, sèng trong thêi

gian vµ kh«ng gian kh¸c nhau, nh-ng ®Ó sèng, ë hä ®Òu cã chung

mét t©m lý: mong muèn Êm no, m¹nh khoÎ, sèng l©u, giµu sang...

Mong muèn ®ã ë ng-êi d©n ViÖt Nam ®-îc göi vµo h×nh t-îng

"Tam ®a": Phóc, Léc, Thä. §ã lµ t©m lý, võa mang tÝnh chÊt tù

nhiªn, võa mang tÝnh chÊt x· héi, võa l©u dµi, võa cÊp b¸ch. Nã

g¾n liÒn víi con ng-êi nh- sù tån t¹i cña chÝnh hä.

X· héi phong kiÕn lµ mét x· héi tr× trÖ l©u dµi. Ng-êi ta

b»ng lßng víi nÒn kinh tÕ tù cÊp, tù tóc, víi tri thøc h¹n hÑp vµ

nÕp sèng lµng x· khÐp kÝn. Ng-êi ta kh«ng thÓ hiÓu ®-îc nh÷ng

nguyªn nh©n thùc sù ®-a ®Õn nh÷ng sè mÖnh kh¸c nhau cña con

ng-êi, kh«ng thÓ hiÓu ®-îc v× sao ë ng-êi nµy th× cã sè phËn

hÈm hiu, ë ng-êi kh¸c th× cã sè phËn may m¾n... Mçi con ng-êi

nghÌo khæ ®Òu b¨n kho¨n vµ mong muèn cã mét ngµy nµo ®ã

®-îc ®æi ®êi. Trong mét chÕ ®é x· héi ng-êi bãc lét ng-êi nh-

chÕ ®é phong kiÕn, con ng-êi ch-a t×m ®-îc søc m¹nh ®Ó gi¶i

phãng m×nh ë chÝnh b¶n th©n m×nh. Ng-êi ta ®Æt hy väng vµo

mét lùc l-îng siªu nhiªn, ®Æt niÒm tin vµo t«n gi¸o.

TÝn ng-ìng nguyªn thuû ®· tho¶ m·n phÇn nµo nhu cÇu cña

con ng-êi ViÖt Nam trong lÞch sö. TÝn ng-ìng ®ã víi c¸c nguyªn

lý: Thê tæ tiªn th× ®-îc tæ tiªn phï hé, thê thæ c«ng th× ®-îc thæ

c«ng cho phóc, thê thµnh hoµng th× ®-îc thµnh hoµng b¶o vÖ...

®· gieo vµo lßng ng-êi nh÷ng niÒm tin.

4

Nh-ng tÝn ng-ìng th« s¬ ®ã kh«ng tho¶ m·n ®-îc nhu cÇu

t©m lý vµ nhËn thøc cña con ng-êi ViÖt Nam. Cïng víi sù ph¸t

triÓn cña x· héi, ng-êi ViÖt Nam ngµy cµng mong muèn hiÓu

®-îc ý nghÜa cuéc sèng cña m×nh, muèn biÕt sù sinh thµnh cña

m×nh, muèn biÕt quan hÖ nh©n qu¶ trong cuéc ®êi m×nh... PhËt

gi¸o víi lý thuyÕt: Khæ, tËp, diÖt, ®¹o, nghiÖp, v«, th-êng, ng· ... ®· ®¸p

øng ®-îc phÇn nµo nhu cÇu ®ã. PhËt gi¸o do ®ã ®· thay thÕ ®-îc c¸c tÝn

ng-ìng cæ truyÒn, trë thµnh t«n gi¸o chung cña nhiÒu ®Þa ph-¬ng vµ

cuèi cïng lµ cña c¶ ®Êt n-íc.

Sèng vµ yªu cÇu sèng kh«ng ®-îc ®¸p øng trong hiÖn thùc x· héi,

kh«ng nh÷ng lµ ®iÒu kiÖn cho PhËt gi¸o du nhËp vµ th¾ng thÕ, mµ cßn

lµ c¬ së qui ®Þnh sù ph¸t triÓn cña c¸c t«ng ph¸i. PhËt gi¸o ë ViÖt Nam,

T«ng ph¸i nµo chó ý ®Õn yªu cÇu sèng cña d©n, ®Õn c¶nh khæ ®au th× ¨n

s©u ph¸t triÓn, t«ng ph¸i nµo lý luËn cao siªu nh-ng kh«ng chó ý mÊy

®Õn sù tho¶ m·n yªu cÇu cña con ng-êi th× dï cã ®-îc thÞnh hµnh còng

chØ lµ hiÖn t-îng t¹m thêi trong lÞch sö.

PhËt gi¸o truyÒn vµo n-íc ta lµ PhËt ®¹i thõa víi c¶ ba t«ng ph¸i:

ThiÒn t«ng, MËt t«ng, Tinh ®é t«ng.

ThiÒn t«ng víi c¸c quan niÖm: PhËt t¹i t©m, PhËt cã ë mäi n¬i, ai

còng cã thÓ trë thµnh PhËt, cã thÓ trë thµnh PhËt ngay tøc kh¾c... ®·

n©ng con ng-êi lªn trong ¸ch k×m kÑp nÆng nÒ cña trËt tù phong kiÕn vµ

Nho gi¸o. Nh-ng ThiÒn t«ng kh«ng ®Ò cËp ®Õn nh÷ng nhu cÇu thùc tÕ,

hµng ngµy nªn chØ ®-îc thÞnh hµnh trong mét giai ®o¹n lÞch sö (Lý -

TrÇn).

MËt t«ng víi thuËt phï chÝ, bïa phÐp, víi ph-¬ng ph¸p hµng long

phôc hæ, trÊn tµ yÓm huyÖt, tuy th« thiÓn vÒ mÆt c¸ch thøc nh-ng høa

hÑn tho¶ m·n mét ®iÒu g× ®ã trong t©m lý con ng-êi, nªn ®-îc nhiÒu

5

ng-êi tin theo nhÊt lµ quÇn chóng ng-êi nghÌo khæ. Nh-ng næi h¬n c¶ ,

cã søc hÊp dÉn h¬n c¶ ph¶i tÝnh ®Õn Tinh ®é t«ng.

Tinh ®é t«ng víi chñ tr-¬ng niÖm PhËt A-di-®µ, víi sù t«n thê

PhËt Quan thÕ ©m, víi quan niÖm sèng tõ bi hØ x¶, th× khi chÕt sÏ ®-îc

vÒ n¬i tÞnh thæ, ®-îc lªn câi niÕt bµn, ®-îc tho¸t khái c¶nh trÇm lu©n

khæ ¶i ë kiÕp sau, ®· ®¸nh ®óng vµo yªu cÇu tho¸t khæ tho¸t n¹n cña

con ng-êi trÇn gian, nªn ®· cã søc l«i cuèn ®Æc biÖt. Ng-êi ta dèc lßng

tin theo PhËt Quan thÕ ©m. Ng-êi ta cßn t¹o nªn PhËt Bµ Quan ©m

ngh×n m¾t, ngh×n tay ®Ó chøng tæ r»ng cã mét vÞ PhËt cã thÓ thÊy ®-îc

hÕt khæ ¶i cña chóng sinh, cã thÓ cøu vít ®-îc hÕt mäi ng-êi khæ ®au.

ChÝnh do chñ tr-¬ng cøu khæ, cøu n¹n, ®æi ®êi ng-êi nh- thÕ nªn TÞnh

®é t«ng trë thµnh t«ng ph¸i chñ ®¹o cña PhËt gi¸o ViÖt Nam vµ xuyªn

suèt trong lÞch sö.

Cã thÓ nãi PhËt gi¸o, nhÊt lµ TÞnh ®é t«ng lµ mét ph-¬ng thøc

tho¶ m·n nhu cÇu tinh thÇn cña con ng-êi ViÖt Nam trong lÞch sö.

Chõng nµo thÕ giíi quan v« thÇn vµ khoa häc ch-a ®ñ ®iÒu kiÖn ®Ó

thèng trÞ trong ®Çu ãc hä th× nh÷ng vÞ PhËt do con ng-êi t¹o ra dï ©m

thÇm ngåi d-íi m¸i chïa chËt hÑp , hay ®øng ph¬i ngoµi kh«ng gian

réng lín vÉn cßn søc hÊp dÉn nhiÒu ng-êi.

6

ch-¬ng iii

PhËt gi¸o trong thÕ giíi quan cña ng-êi ViÖt

Nam

Nh- bÊt cø mét céng ®ång nµo kh¸c, céng ®ång ng-êi

ViÖt Nam trong thêi kú cæ ®¹i muèn tån t¹i vµ ph¸t triÓn th× ph¶i

lîi dông, chÕ ngù vµ c¶i t¹o thiªn nhiªn xung quanh m×nh, ph¶i

tæ chøc c¶i t¹o x· héi cña m×nh, ph¶i duy tr× vµ ph¸t triÓn gièng

nßi. tÝnh chÊt ®ã ®· lµm cho ho¹t ®éng thùc tiÔn cña hä ngay tõ

®Çu trë ®· cã tÝnh toµn diÖn. V× vËy thÕ giíi quan víi ®Æc tr-ng lµ

h×nh ¶nh cña sù vËn ®éng ®ã cña hä còng ngay tõ ®Çu ®· mang

tÝnh chÊt toµn diÖn.

Trong thêi kú cæ ®¹i vµ trung ®¹i, mÆc dï nÒn s¶n xuÊt thÊp

kÐm, khoa häc tù nhiªn ch-a xuÊt hiÖn, c«ng nghiÖp kh«ng cã

trªn ®Êt ViÖt Nam mÆc dï nh÷ng nhËn thøc vÒ tù nhiªn vµ x· héi

ë ViÖt Nam phÇn nhiÒu cßn ng©y th¬, chÊt ph¸c, cßn dõng l¹i ë

møc ®é t- duy kinh nghiÖm nh-ng nh÷ng t¸c phÈm thµnh v¨n vµ

hiÖn vËt ghi chÐp l¹i ®· cho thÊy ë hä cã mét bøc tranh tæng qu¸t

vµ hoµn thiÖn vÒ thÕ giíi.

Do hoµn c¶nh lÞch sö, c¸c häc thuyÕt Nho, PhËt,, L·o tõ bªn

ngoµi truyÒn vµo n-íc ta. C¸c häc thuyÕt ®ã kh«ng nh÷ng kh«ng

ph¸ vì sù hoµn chØnh vèn cã cña thÕ giíi quan ng-êi ViÖt Nam

mµ cßn dung hoµ ph¸t triÓn trªn c¬ së ®ã. XÐt vÒ mÆt chÊt th×

Nho, PhËt, L·o cã quan niÖm kh¸c nhau, thËm chÝ m©u thuÉn

nhau vÒ thÕ giíi, x· héi vµ con ng-êi. Nh-ng xÐt vÒ mÆt kÕt cÊu

cña mét thÕ giíi quan th× Nho, PhËt, L·o l¹i lµ c¸c bé phËn cÇn

thiÕt hîp thµnh. Gi÷a chóng cã mèi quan hÖ h÷u c¬, cã sù ph©n

c«ng tr¸ch nhiÖm, ®ång thêi còng cã sù n-¬ng tùa vµo nhau, bæ

7

sung cho nhau lµm thµnh mét thÕ giíi quan toµn diÖn, cÇn thiÕt

cho con ng-êi phong kiÕn.

Thêi kú Lý - TrÇn, c¸c vua vµ triÒu ®×nh cïng mét lóc coi

träng c¶ ba ®¹o, cïng mét lóc sö dông c¶ nhµ nho, nhµ s- vµ ®¹o

sÜ. Hä ®· tæ chøc ra c¸c kú thi tam gi¸o vµ dùa vµo th¸i ®é cña

hä, ng-êi ®-¬ng thêi ®· ®Ò xuÊt ra c¸c lý thuyÕt "Tam gi¸o ®ång

nguyªn", "Tam gi¸o ®ång quy", "Tam gi¸o nhÊt nguyªn"... Lý

thuyÕt "Tam gi¸o ®ång nguyªn" cßn ®-îc nªu lªn m¹nh mÏ ë thÕ

kû XVIII. §ã kh«ng ph¶i lµ ®iÒu ngÉu nhiªn, mµ cã c¬ së trong

néi dung mçi ®¹o còng nh- vÞ trÝ mçi ®¹o trong thÕ giíi quan

ng-êi ViÖt Nam.

Nho gi¸o, mét häc thuyÕt ®-îc giai cÊp thèng trÞ ®Ò cao vµ

thÇn th¸nh ho¸, nh-ng nã chØ lµ häc thuyÕt chÝnh trÞ vµ ®¹o ®øc

cña giai cÊp phong kiÕn. Trong nhiÒu ph-¬ng diÖn ho¹t ®éng cña

con ng-êi, nã chØ chó ý tíi ph-¬ng diÖn x· héi, trong nhiÒu mèi

quan hÖ x· héi, nã chØ chó ý ®Õn quan hÖ vua - t«i, cha - con,

chång - vî. B-íc vµo lÜnh vùc kh¸c cña ®êi sèng x· héi, cña sinh

ho¹t con ng-êi nã bá qua vµ tá ra bÊt lùc.

L·o gi¸o, mét häc thuyÕt yÕm thÕ, chñ tr-¬ng x· l¸nh sù

ph¸t triÓn cña x· héi, quay vÒ b¾t tr-íc giíi tù nhiªn, cã vÎ nh-

m©u thuÉn víi chñ tr-¬ng nhËp thÕ cña Nho gi¸o, víi c¸ch sèng

cña nhµ nho nh-ng bao ®êi nay vÉn ®-îc con ng-êi phong kiÕn

vin lÊy, ng©n nga t¸n th-ëng. ChÕ ®é phong kiÕn ®· dÇy vß con

ng-êi, ®· chµ ®¹p lªn tµi n¨ng cña con ng-êi khiÕn cho nh÷ng

con ng-êi tÝch cùu nhÊt còng ph¶i r¬i vµo c¶nh trÇm lu©n ®Ó råi

ph¶i lÊy ®¹o L·o - Trang lµm niÒm an ñi cho m×nh. NguyÔn Tr·i,

NguyÔn BØnh Khiªm, NguyÔn C«ng Trø .v.v.. tuy con ®-êng ho¹n

8

lé kh¸c nhau, ®ãng gãp cho x· héi kh¸c nhau, nh-ng cïng chung

mét hoµn c¶nh lµ h-íng vµo ®¹o L·o lóc cuèi ®êi.

Nh-ng ®¹o Nho vµ ®¹o L·o - Trang l¶ng tr¸nh hoÆc cã th¸i

®é h- v« chñ nghÜa ®èi víi nh÷ng vÊn ®Ò c¬ b¶n cã liªn quan ®Õn

®êi sèng con ng-êi, nh- c¸c vÊn ®Ò: sèng chÕt, thä yÓu, phóc

häa, s-íng khæ... Chñ nghÜa t«n qu©n cña ®¹o Nho cho r»ng ch-a

biÕt viÖc sèng lµm g× ph¶i biÕt viÖc chÕt, cho r»ng thä hay yÓu lµ

do sè mÖnh, phóc hay häa lµ do trêi... Chñ nghÜa t-¬ng ®èi cña

®¹o L·o - Trang cho r»ng sèng hay chÕt, thä hay yÓu lµ ®iÒu tù

nhiªn con ng-êi kh«ng cÇn can thiÖp vµo, cßn vÒ phóc ho¹ th×

cho r»ng trong c¸i phóc cã Èn n¸u c¸i ho¹, trong c¸i ho¹ cã Èn

n¸u c¸i phóc... TÊt c¶ nh÷ng lý lÏ ®ã kh«ng ®ñ ®Ó tho¶ m·n

nh÷ng nhu cÇu vÒ mÆt t©m lý còng nh- nhËn thøc cña ng-êi ViÖt

Nam. §¹o PhËt ®· giµnh lÊy mét vai trß trong chç trèng ®ã trong

tinh thÇn ng-êi ViÖt Nam.

Sù ph©n c«ng gi÷a Nho vµ PhËt trong thÕ giíi quan ng-êi

ViÖt h×nh nh- lµ ®iÒu tù nhiªn. ThÕ mµ ®iÒu tù nhiªn nµy l¹i

kh«ng ®-îc mÊy ai suy xÐt ®Õn ngän nguån. tuy nhiªn TrÇn Th¸i

T«ng còng ®· nãi: "§¹i gi¸c cña ®øc PhËt lµ ph-¬ng diÖn dÉn dô

mäi bÇy mª hoÆc lµ ®-êng t¾t ®Ó tá râ mäi lÏ tö sinh lµm c¸n c©n

cho hËu thÕ, lµm khu«n phÐp cho t-¬ng lai, ®ã lµ träng tr¸ch cña

tiªn th¸nh.".

Sù lín m¹nh cña PhËt gi¸o, sù chi phèi ®êi sèng tinh thÇn

toµn x· héi cña PhËt gi¸o ®· khiÕn nhiÒu nhµ nho trong lÞch sö

kh«ng hiÓu ®-îc vµ th¾c m¾c. Lª Qu¸t, mét nho sÜ thÕ kû XIV

phµn nµn r»ng: " Nhµ PhËt lÊy ho¹ phóc ®Ó c¶m lßng ng-êi, sao

®-îc ng-êi ta tin s©u bÒn thÕ? " (§¹i viÖt sö ký toµn th-), Bïi

9

Huy BÝch mét nho sÜ kh¸c ë thÕ kû XVIII còng phµn nµn r»ng:

"Nhµ nhµ mª hoÆc vµo thuyÕt b¸o øng, ng-êi ë ®©u th× lÒ PhËt ë

®Êy" ( "Lõ trung t¹p thuyÕt" cña Bïi Huy BÝch). Sù kh«ng hiÓu

®-îc ®ã v× th¸i ®é thµnh kiÕn vµ thãi quen nh¾m m¾t tr-íc hiÖn

thùc cña nhµ nho.

PhËt gi¸o, ngoµi vÊn ®Ò thÕ giíi quan cña giai cÊp phong

kiÕn, cßn lµ vÊn ®Ò cña ng-êi d©n b×nh th-êng, ®-îc quÇn chóng

tù nguyÖn tin theo. Ngoµi tÝnh giai cÊp ra, PhËt gi¸o cßn cã tÝnh

quÇn chóng. ChÝnh v× vËy, khi cuéc c¸ch m¹ng x· héi næ ra th×

Nho vµ L·o - Trang kh«ng cßn c¬ së tån t¹i, nh-ng PhËt gi¸o vÉn

cßn sèng dai d¼ng.

10

ch-¬ng iv

Gi¸ trÞ vµ h¹n chÕ cña PhËt gi¸o trong

ph-¬ng ph¸p t- duy cña ng-êi ViÖt Nam.

PhËt gi¸o lµ mét t«n gi¸o, nh-ng trong ®ã hai yÕu tè t«n

gi¸o vµ triÕt häc quÖn vµo nhau, lµm c¬ së luËn chøng cho nhau.

ë ®©y, chóng ta chó ý tíi yÕu tè triÕt häc. VÒ mÆt nµy, PhËt gi¸o

®· cã ¶nh h-ëng lín tíi ph-¬ng ph¸p t- duy cña ng-êi ViÖt Nam.

Trong ®ã cã nh÷ng gi¸ trÞ, ®ång thêi còng cã nhiÒu h¹n chÕ.

TiÕp thu PhËt gi¸o, t- duy ng-êi ViÖt cã thªm mét lo¹t kh¸i

niÖm vµ ph¹m trï nãi lªn b¶n thÓ luËn, nhËn thøc luËn lµ nh÷ng

vÊn ®Ò c¬ b¶n cña triÕt häc. Trong thÕ giíi quan phøc hîp nhiÒu

thµnh phÇn cña ng-êi ViÖt Nam th× PhËt gi¸o lµ thµnh phÇn cã ý

nghÜa triÕt häc nhiÒu nhÊt.

H¬n tÊt c¶ c¸c häc thuyÕt kh¸c cña Ph-¬ng §«ng, PhËt gi¸o

chó ý ®Õn mÆt ph¸t triÓn tù nhiªn cña con ng-êi, ®ã lµ sinh, l·o,

bÖnh, tö. Bèn chÆng ®ã cña cuéc ®êi ph¶n ¸nh sù ph¸t triÓn tÊt

yÕu cña c¬ thÓ con ng-êi, mµ nÕu ai ®ã nhËn thøc ®-îc th× sÏ

kh«ng sî h·i tr-íc sù thay ®æi cña cuéc ®êi, thËm chÝ cßn b×nh

th¶n, l¹c quan tr-íc c¸i chÕt. NhiÒu nhµ s- trong thêi Lý - TrÇn

®· cã mét quan niÖm nh- thÕ.

PhËt gi¸o ®Ò cËp ®Õn vÊn ®Ò ngò uÈn: s¾c, thô, t-ëng, hµnh,

trong qu¸ tr×nh ngò uÈn chøa ®ùng mét qu¸ tr×nh nhËn thøc gåm

c¸c b-íc hîp lý: tõ sù vËt kh¸ch quan (s¾c), con ng-êi c¶m thô

®-îc (thô), suy nghÜ (t-ëng), råi ®em thùc hiÖn (hµnh) vµ cuèi

11

PhËt gi¸o ®-a vµo hÖ t- t-ëng ViÖt Nam nh÷ng quan niÖm

biÖn chøng víi c¸c kh¸i niÖm " v« th-êng ", " v« ng· ". ë ®ã cho

thÊy PhËt gi¸o nh×n sù vËt trong sù vËn ®éng vµ biÕn ®æi liªn tôc,

kh«ng cã g× lµ trô l¹i m·i m·i, kh«ng cã ai lµ tån t¹i m·i m·i.

Tuy nhËn thøc ®ã chØ thÊy ®-îc c¸i biÕn ®æi mµ kh«ng thÊy ®-îc

c¸i æn ®Þnh t-¬ng ®èi, chØ thÊy ®-îc c¸i vËn ®éng mµ kh«ng thÊy

®-îc c¸i h×nh thøc cña vËn ®éng, tuy dÔ ®i tíi chiÒu h-íng bi

quan vµ th¸i ®é bu«ng xu«i, nh-ng mÆt kh¸c ph¶i thÊy nhËn thøc

cña ph¸t triÓn sù vËt.

quan hÖ kh¸c.

PhËt gi¸o ®Ò ra t- t-ëng tõ bi b¸c ¸i, chñ tr-¬ng hØ x¶ cøu

®· trë thµnh mét trong nh÷ng nguån gèc cña lßng th-¬ng ng-êi,

®Õn con ng-êi, cøu vít con ng-êi.

giíi quan ViÖt Nam, gãp phÇn lµm nªn nh÷ng yÕu tè cã ý nghÜa

12

Tuy vËy, PhËt gi¸o cã nh÷ng h¹n chÕ, nh÷ng ¶nh h-ëng

tiªu cùc ®Õn t- duy ng-êi ViÖt.

con ng-êi, chØ thÊy con ng-êi nãi chung mµ kh«ng thÊy con

kh«ng thõa nhËn sù ®Êu tranh giai cÊp trong x· héi. Do ®ã,

ng-êi, kh«ng thÊy ®-îc sù cÇn thiÕt ph¶i ®Êu tranh chèng ¸p bøc,

bãc lét v× thÕ quan niÖn tõ bi, b¸c ¸i trong mét sè tr-êng hîp bÊt

lîi cho sù ®Êu tranh gi¶i phãng giai cÊp, chèng ¸p bøc.

PhËt gi¸o kh«ng bµn tíi lÜnh vùc chÝnh trÞ, v× thÕ mçi khi

nhµ s- b-íc sang lÜnh vùc chÝnh trÞ - x· héi, hä ph¶i sö dông c¸c

t- t-ëng cña nhµ Nho hay L·o - trang. Nhµ s- Viªn Th«ng cho

niÖm vµ t- tr-ëng cña nhµ nho; hoÆc nhµ s- §ç Ph¸p ThuËn nãi:

"V« vi c- diÖn c¸c, xø xø tøc ®ao binh" (nÕu ®-êng lèi v« vi ngù

trÞ trong triÒu ®×nh, th× n¬i n¬i sÏ t¾t chiÕn tranh) trong ®ã " v«

vi" lµ kh¸i niÖm cña L·o - Trang, mÆc dï kh¸i niÖm ®ã ®· ®-îc

gi¶i thÝch theo quan niÖm nhµ PhËt.

H¹n chÕ lín nhÊt cña PhËt gi¸o ®èi víi ph-¬ng ph¸p t-

®iÓm nµy khiÕn ng-êi ta kh«ng h-íng vµo hiÖn thùc, mµ h-íng

vµo nghiÖp, vµo qu¶ b¸o, vµo thÇn linh ®Ó mong ®-îc phï hé, ®é

tr×. Vµ mét khi t- duy nh- vËy th× kh«ng cÇn g× ®Õn sù t×m tßi vµ

kh¸m ph¸, s¸ng t¹o vµ hµnh ®éng.

Tãm l¹i: PhËt gi¸o lµ mét t«n gi¸o. V× vËy nã cã nh÷ng

13

Song víi th¸i ®é kh¸ch quan, chóng ta cÇn nhËn thøc râ nh÷ng

yÕu tè tÝch cùc trong t- t-ëng PhËt gi¸o. Trong lÞch sö vµ cho ®Õn

ngµy nay, PhËt gi¸o lµ t«n gi¸o duy nhÊt chèng l¹i thÇn quyÒn.

Trong nh÷ng t- t-ëng cña nã cã nh÷ng yÕu tè duy vËt vµ biÖn

chøng. §¹o PhËt lµ tiÕng nãi chèng chÕ ®é ®¼ng cÊp kh¾c nghiÖt,

tè c¸o bÊt c«ng, ®ßi tù do t- t-ëng vµ b×nh ®¼ng x· héi; nãi lªn

kh¸t väng gi¶i tho¸t con ng-êi khái nh÷ng bi kÞch cña cuéc ®êi.

lµ nh÷ng tiªu chuÈn ®¹o ®øc c¬ b¶n cña ®êi sèng x· héi. Nh÷ng

gi¸ trÞ ®¹o ®øc cña PhËt gi¸o ®· ®-a nã lªn thµnh mét trong ba

t«n gi¸o lín nhÊt trªn thÕ giíi ( Thiªn chóa gi¸o, Håi gi¸o vµ

PhËt gi¸o).

PhËt gi¸o vµo n-íc ta tõ nh÷ng n¨m ®Çu c«ng nguyªn.

PhËt gi¸o ®· ph¸t triÓn phï hîp víi truyÒn thèng ViÖt Nam. Tõ

®ã h×nh thµnh nhiÒu ph¸i PhËt gi¸o ViÖt Nam nh- : Ph¸i Tini §a

cña nã kh¸ toµn diÖn: PhËt gi¸o trë thµnh quèc gi¸o ë c¸c triÒu

®¹i §inh, Lª, Lý, TrÇn gãp phÇn kiÕn lËp vµ b¶o vÖ chÕ ®é phong

Trong ®ã cã nhiÒu vÞ t¨ng thèng, thiÒn s-, quèc s- cã ®øc ®é tµi

Vµo thêi kú cùc thÞnh, PhËt gi¸o lµ nÒn t¶ng t- t-ëng trong

nhiÒu lÜnh vùc nh- kinh tÕ, chÝnh trÞ, v¨n häc, gi¸o dôc, khoa

14

häc, kiÕn tróc, héi ho¹... NhiÒu t¸c phÈm v¨n häc cã gi¸ trÞ,

nµy. Tõ cuèi thÕ kû XIII cho ®Õn nay, PhËt gi¸o kh«ng cßn lµ

"quèc gi¸o" n÷a nh-ng nh÷ng t- t-ëng tÝch cùc cña nã vÉn cßn lµ

huy.

Bµi viÕt nµy ch-a thùc sù hoµn chØnh, cã thÓ cßn nhiÒu sai

sãt, t¸c gi¶ rÊt mong muèn sù gãp ý cña c¸c thÇy c« vµ c¸c b¹n

®Ó bµi viÕt ®-îc hoµn chØnh h¬n.

15