Tiểu luận Vấn đề đổi mới lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Việt Nam

a- §Æt vÊn ®Ò

I- Lý do chän ®Ò tµi

Sù nghiÖp c«ng nghiÖp hãa x· héi chñ nghÜa ë n-íc ta ®-îc b¾t ®Çu tõ cuèi

n¨m 1960. §¹i héi ®¹i biÓu toµn quèc lÇn thø III( 9- 1960) cña §¶ng lao ®éng ViÖt

Nam ®· quyÕt nghÞ “ NhiÖm vô trung t©m cña thêi kú qu¸ ®é ë miÒn B¾c n-íc ta lµ

c«ng nghiÖp hãa x· héi chñ nghÜa, mµ mÊu chèt lµ -u tiªn ph¸t triÓn c«ng nghiÖp

nÆng”. Sù nghiÖp ®ã ®Õn nay vÉn cßn tiÕp tôc.

C«ng nghiÖp hãa x· héi chñ nghÜa ë n-íc ta tiÕn hµnh trong hoµn c¶nh vµ

®iÒu kiÖn:

- Trong suèt thêi gian tiÕn hµnh c«ng nghiÖp hãa, t×nh h×nh trong n-íc vµ

quèc tÕ lu«n diÔn biÕn rÊt s«i ®éng, phøc t¹p vµ kh«ng thuËn chiÒu. B¾t ®Çu c«ng

nghiÖp hãa ®-îc bèn n¨m th× ®Õ quèc Mü më réng chiÕn tranh ph¸ ho¹i miÒn B¾c.

§Êt n-íc ph¶i thùc hiÖn ®ång thêi hai nhiÖm vô chiÕn l-îc: MiÒn B¾c võa chiÕn

®Êu chèng chiÕn tranh ph¸ ho¹i, võa x©y dùng; miÒn Nam thùc hiÖn c¸ch m¹ng

gi¶i phãng d©n téc. §Êt n-íc thèng nhÊt, c¶ n-íc ®i lªn chñ nghÜa x· héi ®-îc vµi

n¨m th× kÎ thï g©y ra chiÕn tranh biªn giíi. ChiÕn tranh biªn giíi kÕt thóc l¹i kÐo

theo cÊm vËn cña Mü.

- NÕu nh÷ng n¨m 60, hÖ thèng x· héi chñ nghÜa lín m¹nh, ph¸t triÓn nhanh

kh«ng thua kÐm nhiÒu so víi c¸c n-íc t- b¶n chñ nghÜa ph¸t triÓn, cã uy tÝn trªn

thÕ giíi ®· t¹o ra hoµn c¶nh quèc tÕ thuËn lîi cho c«ng nghiÖp hãa ë n-íc ta, th×

sang nh÷ng n¨m 70, 80 hoµn c¶nh quèc tÕ l¹i g©y bÊt lîi cho qu¸ tr×nh c«ng nghiÖp

hãa ë n-íc ta. Sau cuéc khñng ho¶ng dÇu löa cña thÕ giíi( 1973) c¸c n-íc x· héi

chñ nghÜa do chuyÓn dÞch c¬ cÊu vµ ®æi míi c«ng nghÖ chËm h¬n so víi c¸c n-íc

t- b¶n chñ nghÜa, hiÖu qu¶ thÊp, uy tÝn trªn thÞ tr-êng quèc tÕ gi¶m, céng c¸c sai

lÇm kh¸c ®· dÉn ®Õn sù sôp ®æ cña Liªn X« vµ c¸c n-íc §«ng ¢u, lµm mÊt ®i thÞ

tr-êng lín vµ sù gióp ®ì kh«ng nhá tõ c¸c n-íc nµy( -íc tÝnh 1 n¨m 1 tû ®« la,

chiÕm 7% GDP ).

1

C«ng nghiÖp hãa ë n-íc ta xuÊt ph¸t tõ ®iÓm rÊt thÊp vÒ ph¸t triÓn kinh tÕ-

x· héi, vÒ ph¸t triÓn lùc l-îng s¶n xuÊt vµ tõ tr¹ng th¸i kh«ng phï hîp gi÷a quan

hÖ s¶n xuÊt víi tr×nh ®é vµ tÝnh chÊt ph¸t triÓn cña lùc l-îng s¶n xuÊt.

N¨m 1960 c«ng nghiÖp chiÕm 18,2% thu nhËp quèc d©n s¶n xuÊt, 7% lao

®éng x· héi trong c¸c ngµnh kinh tÕ quèc d©n; n«ng nghiÖp chiÕm tû lÖ t-¬ng øng

lµ 42,35 vµ 83%; s¶n l-îng l-¬ng thùc b×nh qu©n ®Çu ng-êi d-íi 300 kg; GDP

b×nh qu©n ®Çu ng-êi kho¶ng d-íi 100 ®« la. Trong khi ph©n c«ng lao ®éng x· héi

ch-a ph¸t triÓn vµ lùc l-îng s¶n xuÊt ë tr×nh ®é thÊp th× quan hÖ s¶n xuÊt ®· ®-îc

®Èy lªn tr×nh ®é tËp thÓ hãa vµ quèc doanh hãa lµ chñ yÕu. §Õn n¨m 1960: 85,8%

tæng sè hé n«ng d©n vµo hîp t¸c x·; 100% hé t- s¶n ®-îc c¶i t¹o trong tæng sè t-

s¶n c«ng th-¬ng nghiÖp thuéc diÖn c¶i t¹o, gÇn 80% thî thñ c«ng c¸ thÓ vµo hîp

t¸c x· tiÓu thñ c«ng nghiÖp

§øng tr-íc thùc tr¹ng nµy §¶ng ta ®· quyÕt ®Þnh xãa bá c¬ chÕ hµnh chÝnh,

quan liªu, bao cÊp, vµ x©y dùng mét quan hÖ s¶n xuÊt phï hîp víi tÝnh chÊt vµ

tr×nh ®é cña l-îc l-îng s¶n xuÊt ë n-íc ta hiÖn nay ®Ó thóc ®Èy qu¸ tr×nh c«ng

nghiÖp hãa, hiÖn ®¹i hãa , nhanh chãng ®i lªn chñ nghÜa céng s¶n.

ChÝnh v× nh÷ng lý do trªn mµ em quyÕt ®Þnh chän ®Ò tµi: “VÊn ®Ò ®æi míi

lùc l-îng s¶n xuÊt vµ quan hÖ s¶n xuÊt trong qu¸ tr×nh c«ng nghiÖp hãa, hiÖn

®¹i hãa ë ViÖt Nam”. Em nghÜ r»ng viÖc nghiªn cøu ®Ò tµi nµy sÏ gióp em vµ c¸c

b¹n t×m hiÓu vÒ vÊn ®Ò ®æi míi lùc l-îng s¶n xuÊt vµ quan hÖ s¶n xuÊt trong qu¸

tr×nh c«ng nghiÖp hãa, hiÖn ®¹i hãa ë ViÖt Nam liÖu cã ph¶i lµ tÊt yÕu vµ liÖu nã cã

tu©n theo mét quy luËt nµo cña tù nhiªn hay kh«ng?.

Em xin ch©n thµnh c¶m ¬n thÇy gi¸o Ph¹m Duy Anh, ng-êi ®· h-íng dÉn

vµ gióp ®ì em trong suèt qu¸ tr×nh häc tËp còng nh- trong viÖc hoµn thµnh bµi tiÓu

luËn ®Çu tay nµy.

2

B- Néi dung

I- C¬ së triÕt häc cña ®Ò tµi

1- Ph-¬ng thøc s¶n xuÊt

Víi tÝnh c¸ch lµ ph¹m trï cña chñ nghÜa duy vËt lÞch sö, ph-¬ng thøc s¶n

xuÊt biÓu thÞ c¸ch thøc con ng-êi thùc hiÖn qu¸ tr×nh s¶n xuÊt vËt chÊt ë nh÷ng

giai ®o¹n lÞch sö nhÊt ®Þnh cña x· héi loµi ng-êi. Víi mét c¸ch thøc nhÊt ®Þnh cña

sù s¶n xuÊt x· héi, trong ®êi sèng x· héi sÏ xuÊt hiÖn nh÷ng tÝnh chÊt, kÕt cÊu vµ

nh÷ng ®Æc ®iÓm t-¬ng øng vÒ mÆt x· héi.

§èi víi sù vËn ®éng cña lÞch sö loµi ng-êi, còng nh- sù vËn ®éng cña mçi

x· héi cô thÓ, sù thay ®æi ph-¬ng thøc s¶n xuÊt bao giê còng lµ sù thay ®æi cã tÝnh

chÊt c¸ch m¹ng. Trong sù thay ®æi ®ã, c¸c qu¸ tr×nh kinh tÕ, x· héi... ®-îc chuyÓn

sang mét chÊt míi. Ph-¬ng thøc s¶n xuÊt lµ c¸i mµ nhê nã ng-êi ta cã thÓ ph©n

biÖt ®-îc sù kh¸c nhau cña nh÷ng thêi ®¹i kinh tÕ kh¸c nhau. Dùa vµo ph-¬ng thøc

s¶n xuÊt ®Æc tr-ng cña mçi thêi ®¹i lÞch sö, ng-êi ta hiÓu thêi ®¹i lÞch sö ®ã thuéc

vÒ h×nh th¸i kinh tÕ x· héi nµo. C. M¸c viÕt: “ Nh÷ng thêi ®¹i kinh tÕ kh¸c nhau

kh«ng ph¶i ë chç chóng s¶n xuÊt ra c¸i g× mµ lµ ë chç chóng s¶n xuÊt b»ng c¸ch

nµo, víi nh÷ng t- liÖu lao ®éng nµo”

(1).

Ph-¬ng thøc s¶n xuÊt, c¸ch thøc mµ con ng-êi ta tiÕn hµnh s¶n xuÊt chÝnh lµ

sù thèng nhÊt gi÷a lùc l-îng s¶n xuÊt ë mét tr×nh ®é nhÊt ®Þnh vµ quan hÖ s¶n

xuÊt t-¬ng øng.

3

2- Lùc l-îng s¶n xuÊt

Trong hÖ thèng c¸c kh¸i niÖm cña chñ nghÜa duy vËt lÞch sö, lùc l-îng s¶n

xuÊt vµ quan hÖ s¶n xuÊt lµ c¸c kh¸i niÖm dïng ®Ó chØ quan hÖ mµ C. M¸c gäi lµ “

quan hÖ song trïng” cña b¶n th©n sù s¶n xuÊt x· héi: quan hÖ cña ng-êi víi tù

nhiªn vµ quan hÖ cña con ng-êi víi nhau.

Lùc l-îng s¶n xuÊt biÓu hiÖn mèi quan hÖ gi÷a ng-êi víi giíi tù nhiªn.

NghÜa lµ trong qu¸ tr×nh thùc hiÖn sù s¶n xuÊt x· héi, con ng-êi chinh phôc giíi tù

nhiªn b»ng tæng hîp c¸c søc m¹nh hiÖn thùc cña m×nh, søc m¹nh ®ã ®-îc chñ

nghÜa duy vËt lÞch sö kh¸i qu¸t trong kh¸i niÖm lùc l-îng s¶n xuÊt. Lùc l-îng s¶n

xuÊt nãi lªn n¨ng lùc thùc thùc tÕ cña con ng-êi trong qu¸ tr×nh s¶n xuÊt t¹o ra cña

c¶i x· héi. Lùc l-îng s¶n xuÊt bao gåm ng-êi lao ®éng víi kinh nghiÖm s¶n xuÊt,

kü n¨ng lao ®éng, biÕt sö dông t- liÖu s¶n xuÊt ®Ó t¹o ra cña c¶i vËt chÊt.Trong qu¸

tr×nh s¶n xuÊt, lao ®éng cña con ng-êi vµ t- liÖu s¶n xuÊt, tr-íc hÕt lµ c«ng cô lao

®éng kÕt hîp víi nhau t¹o thµnh lùc l-îng s¶n xuÊt. Trong ®ã, “ lùc l-îng s¶n xuÊt

hµng ®Çu cña toµn thÓ nh©n lo¹i lµ c«ng nh©n, lµ ng-êi lao ®éng”( 2).

Do ®Æc tr-ng sinh häc- x· géi riªng cã cña m×nh, cong ng-êi, trong nÒn s¶n

xuÊt cã søc m¹nh vµ kü n¨ng lao ®éng thÇn kinh c¬- b¾p. Trong lao ®éng søc m¹nh

vµ kü n¨ng Êy ®· ®-îc nh©n lªn gÊp nhiÒu lÇn. H¬n n÷a, lao ®éng cña con ng-êi

ngµy cµng trë thµnh lao ®éng cã trÝ tuÖ vµ lao ®éng trÝ tuÖ. TrÝ tuÖ con ng-êi

kh«ng ph¶i lµ c¸i g× siªu tù nhiªn,mµ lµ s¶n phÈm cña tù nhiªn vµ cña lao ®éng.

Nh-ng trong qu¸ tr×nh lÞch sö l©u dµi cña x· héi loµi ng-êi, trÝ tuÖ h×nh thµnh ph¸t

triÓn cïng víi lao ®éng lµm cho lao ®éng ngµy cµng cã hµm l-îng trÝ tuÖ cao h¬n.

Hµm l-îng trÝ tuÖ trong lao ®éng, ®Æc biÖt lµ trong ®iÒu kiÖn cña khoa häc c«ng

nghÖ hiÖn nay, ®· lµm cho con ng-êi trë thµnh mét nguån kùc ®Æc biÖt cña s¶n

xuÊt, lµ nguån lùc c¬ b¶n, nguån lùc v« tËn.

T- liÖu s¶n xuÊt bao gåm ®èi t-îng lao ®éng vµ t- liÖu lao ®éng.

Trong t- liÖu lao ®éng cã c«ng cô lao ®éng vµ nh÷ng t- liÖu lao ®éng kh¸c

cÇn thiÕt cho viÖc vËn chuyÓn b¶o qu¶n s¶n phÈm....

4

§èi t-îng lao ®éng lµ nh÷ng vËt mµ lao ®éng cña con ng-êi t¸c ®éng vµo

nh»m biÕn ®æi nã theo môc ®Ých cña m×nh. §èi t-îng lao ®éng kh«ng ph¶i lµ toµn

bé giíi tù nhiªn mµ chØ cã mét bé phËn cña giíi tù nhiªn ®-îc ®-a vµo s¶n xuÊt.

Con ng-êi kh«ng chØ t×m trong giíi tù nhiªn nh÷ng ®èi t-îng lao ®éng s½n cã, mµ

cßn s¸ng t¹o ra b¶n th©n ®èi t-îng lao ®éng. Sù ph¸t triÓn cña s¶n xuÊt cã liªn

quan ®Õn viÖc ®-a nh÷ng ®èi t-îng ngµy cµng míi h¬n vµo qu¸ tr×nh s¶n xuÊt.

§iÒu ®ã hoµn toµn cã tÝnh quy luËt bëi chÝnh nh÷ng vËt liÖu míi më réng kh¶ n¨ng

s¶n xuÊt cña con ng-êi. §èi t-îng lao ®éng chÝnh lµ yÕu tè vËt chÊt cña s¶n phÈm

t-¬ng lai. §èi t-îng lao ®éng gåm c¸c lo¹i:

+ Lo¹i cã s½n trong tù nhiªn. Lo¹i nµy th-êng lµ ®èi t-îng cña c¸c ngµnh

c«ng nghiÖp khai th¸c.

+ Lo¹i ®· qua chÕ biÕn, nghÜa lµ ®· cã sù t¸c ®éng cña lao ®éng gäi lµ

nguyªn liÖu. Lo¹i nµy th-êng lµ ®ãi t-îng cña c¸c ngµnh c«ng nghiÖp chÕ biÕn.

Víi sù ph¸t triÓn cña C¸ch m¹ng khoa häc- kü thuËt hiÖn ®¹i, vai trß cña

nhiÒu ®èi t-îng lao ®éng dÇn dÇn thay ®æi, ®ång thêi lo¹i ®èi t-îng lao ®éng cã

chÊt l-îng míi ®-îc t¹o ra. Nh-ng c¬ së cña mäi ®èi t-îng lao ®éng vÉn lµ ®Êt

®ai, tù nhiªn: “ lao ®éng lµ cha, cßn ®Êt lµ mÑ cña mäi cña c¶i vËt chÊt”( 3).

T- liÖu lao ®éng: lµ mét vËt hay hÖ thèng nh÷ng vËt lµm nhiÖm vô truyÒn

dÉn sù t¸c ®éng cña con ng-êi lªn ®èi t-îng lao ®éng, nh»m biÕn ®æi ®èi t-îng lao

®éng theo môc ®Ých cña m×nh.

T- liÖu lao ®éng bao gåm c«ng cô lao ®éng, hÖ thèng c¸c yÕu tè vËt chÊt

phôc vô trùc tiÕp hoÆc gi¸n tiÕp qu¸ tr×nh s¶n xuÊt( nhµ x-ëng, kho tµng, bÕn b·i,

èng dÉn, b¨ng chuyÒn, ®-êng s¸, c¸c ph-¬ng tiÖn giao th«ng vËn t¶i, th«ng tin liªn

l¹c...).

Trong c¸c yÕu tè hîp thµnh t- liÖu lao ®éng th× c«ng cô lao ®éng cã ý nghÜa

quyÕt ®Þnh nhÊt, lµ mét thµnh tè c¬ b¶n cña lùc l-îng s¶n xuÊt. C«ng cô lao ®éng,

theo Ph. ¡ngghen lµ “ khÝ quan cña bé ãc con ng-êi”, lµ “ søc m¹nh cña tri thøc ®·

®-îc vËt thÓ hãa” cã t¸c dông “ nèi dµi bµn tay” vµ nh©n lªn søc m¹nh trÝ tuÖ cña

con ng-êi. Cßn M¸c gäi lµ hÖ thèng x-¬ng cèt vµ c¬ b¾p cña nÒn s¶n xuÊt C«ng cô

lao ®éng lµ vËt thÓ hay phøc hîp vËt thÓ mµ con ng-êi ®Æt gi÷a m×nh víi ®èi t-îng

5

lao ®éng. Trong qu¸ tr×nh s¶n xuÊt, c«ng cô lao ®éng lu«n lu«n ®-îc c¶i tiÕn, tinh

x¶o h¬n ®Ó lao ®éng bít nÆng nhäc vµ ®¹t hiÖu qu¶ cao h¬n. Nã lµ yÕu tè ®éng

nhÊt vµ c¸ch m¹ng nhÊt trong lùc l-îng s¶n xuÊt. Cïng víi sù biÕn ®æi v¸ ph¸t

triÓn cña c«ng cô lao ®éng th× kinh nghiÖm s¶n xuÊt, kü n¨ng s¶n xuÊt, kiÕn thøc

khoa häc cña con ng-êi còng tiÕn bé, phong phó thªm, nh÷ng ngµnh s¶n xuÊt míi

xuÊt hiÖn, sù ph©n c«ng lao ®éng ph¸t triÓn. ChÝnh sù chuyÓn ®æi, c¶i tiÕn vµ hoµn

thiÖn kh«ng ngõng cña nã ®· g©y ra nh÷ng biÕn ®æi s©u s¾c trong toµn bé t- liÖu

s¶n xuÊt. XÐt cho cïng chÝnh ®ã lµ nguyªn nh©n s©u xa xa cña mäi biÕn c¶i x· héi.

Tr×nh ®é ph¸t triÓn cña c«ng cô lao ®éng lµ th-íc ®o tr×nh ®é chinh phôc tù nhiªn

cña con ng-êi, lµ c¬ së x¸c ®Þnh tr×nh dé ph¸t triÓn cña s¶n xuÊt, lµ tiªu chuÈn ®Ó

ph©n biÖt sù kh¸c nhau gi÷a c¸c thêi ®¹i kinh tÕ. §èi víi mçi thÕ hÖ míi, nh÷ng t-

liÖu lao ®éng do thÕ hÖ tr-íc ®Ó l¹i trë thµnh ®iÓm xuÊt ph¸t cña sù ph¸t triÓn

t-¬ng lai. V× vËy nh÷ng t- liÖu ®ã lµ c¬ së kÕ tôc cña lÞch sö.

T- liÖu lao ®éng chØ trë thµnh lùc l-îng tÝch cùc c¶i biÕn ®èi t-îng lao ®éng,

khi chóng kÕt hîp víi lao ®éng sèng. ChÝnh con ng-êi víi trÝ tuÖ vµ kinh nghiÖm

cña m×nh ®· chÕ t¹o ra t- liÖu lao ®éng. T- liÖu lao ®éng dï cã ý nghÜa ®Õn ®©u,

nh-ng nÕu t¸ch khái ng-êi lao ®éng th× còng kh«ng thÓ ph¸t huy ®-îc t¸c dông,

kh«ng thÓ trë thµnh lùc l-îng s¶n xuÊt cña x· héi.

Trong t¸c phÈm Sù khèn cïng cña triÕt häc, C. M¸c ®· nªu mét t- t-ëng

quan träng vÒ vai trß cña lùc l-îng s¶n xuÊt ®èi víi viÖc thay ®æi c¸c quan hÖ x·

héi. C. M¸c viÕt: “ Nh÷ng quan hÖ x· héi ®Òu g¾n liÒn mËt thiÕt víi nh÷ng lùc

l-îng s¶n xuÊt. Do cã ®-îc nh÷ng lùc l-îng s¶n xuÊt míi, loµi ng-êi thay ®æi

ph-¬ng thøc s¶n xuÊt cña m×nh, vµ do thay ®æi ph-¬ng thøc s¶n xuÊt, c¸ch kiÕm

sèng cña m×nh, loµi ng-êi thay ®æi tÊt c¶ quan hÖ x· héi cña m×nh. C¸i cèi xay

quay b»ng tay ®-a l¹i x· héi cã l·nh chóa, c¸i cèi xay ch¹y b»ng h¬i n-íc ®-a l¹i

x· héi nhµ t- b¶n c«ng nghiÖp”( 4).

3- Quan hÖ s¶n xuÊt

Trong hÖ thèng c¸c kh¸i niÖm cña chñ nghÜa duy vËt lÞch sö, kh¸i niÖm lùc

l-îng s¶n xuÊt biÓu thÞ mÆt thø nhÊt cña mèi “ quan hÖ song trïng” cña b¶n th©n

6

sù s¶n xuÊt x· héi- quan hÖ cña con ng-êi víi tù nhiªn; cßn khÝa niÖm quan hÖ s¶n

xuÊt biÓu thÞ mÆt thø hai cña quan hÖ ®ã- quan hÖ cña con ng-êi víi con ng-êi

trong s¶n xuÊt. Së dÜ qóa tr×nh s¶n xuÊt x· héi cã thÓ diÔn ra b×nh th-êng, chÝnh lµ

v× trong sù s¶n xuÊt ®ã, mèi quan hÖ gi÷a con ng-êi víi con ng-êi tån t¹i thèng

nhÊt víi mèi quan hÖ gi÷a con ng-êi víi giíi tù nhiªn. Trong s¶n xuÊt, mèi quan

hÖ gi÷a con ng-êi víi tù nhiªn thÓ hiÖn thµnh nh÷ng tr×nh ®é kh¸c nhau cña lùc

l-îng s¶n xuÊt. Tuy nhiªn, mèi quan hÖ ®ã ®-îc x©y dùng trong vµ th«ng qua

nh÷ng quan hÖ kh¸c nhau gi÷a ng-êi víi ng-êi, tøc lµ nh÷ng quan hÖ s¶n xuÊt.

Trong t¸c phÈm Lao ®éng lµm thuª vµ t- b¶n, C. M¸c viÕt: “ Trong s¶n xuÊt, ng-êi

ta kh«ng chØ quan hÖ víi giíi tù nhiªn. Ng-êi ta kh«ng thÓ s¶n xuÊt ®-îc nÕu

kh«ng kÕt hîp víi nhau theo mét c¸ch nµo ®ã ®Ó ho¹t ®éng chung vµ ®Ó trao ®æi

ho¹t ®éng víi nhau. Muèn s¶n xuÊt ®-îc ng-êi ta ph¶i cã nh÷ng mèi liªn hÖ vµ

quan hÖ nhÊt ®Þnh víi nhau; vµ quan hÖ cña hä víi giíi tù nhiªn, tøc lµ viÖc s¶n

xuÊt”( 5).

Nh- vËy, trong sù s¶n xuÊt ra ®êi sèng x· héi cña m×nh, con ng-êi ta, dï

muèn hay kh«ng còng buéc ph¶i duy tr× vµ thùc hiÖn nh÷ng quan hÖ nhÊt ®Þnh víi

nhau. nh÷ng quan hÖ nµy mang tÝnh tÊt yÕu vµ kh«ng phô thuéc vµo ý muèn cña ai

c¶. §ã chÝnh lµ nh÷ng quan hÖ s¶n xuÊt( 6). Cè nhiªn, quan hÖ s¶n xuÊt lµ do con

ng-êi t¹o ra, song nã tu©n theo nh÷ng quy luËt tÊt yÕu, kh¸ch quan sù vËn ®éng

cña ®êi sèng x· héi.

Quan hÖ s¶n xuÊt bao gåm nh÷ng mÆt c¬ b¶n sau ®©y:

+ Quan hÖ gi÷a ng-êi víi ng-êi ®èi víi viÖc së h÷u vÒ t- liÖu s¶n xuÊt.

+ Quan hÖ gi÷a ng-êi vµ ng-êi ®èi víi viÖc tæ chøc qu¶n lý.

+ Quan hÖ gi÷a ng-êi vµ ng-êi ®èi víi viÖc ph©n phèi s¶n phÈm lao ®éng.

Víi tÝnh c¸ch lµ nh÷ng quan hÖ kinh tÕ kh¸ch quan, kh«ng phô thuéc vµo ý

muèn cña con ng-êi, quan hÖ s¶n xuÊt lµ nh÷ng quan hÖ mang tÝnh vËt chÊt thuéc

®êi sèng x· héi. Quan hÖ s¶n xuÊt lµ h×nh thøc x· héi cña lùc l-îng s¶n xuÊt vµ lµ

c¬ së s©u xa cña ®êi sèng tinh thÇn x· héi. Ba mÆt quan hÖ ®ã trong qu¸ tr×nh s¶n

xuÊt x· héi lu«n g¾n bã víi nhau, t¹o thµnh mét hÖ thèng mang tÝnh æn ®Þnh t-¬ng

®èi so víi sù vËn ®éng kh«ng ngõng cña lùc l-îng s¶n xuÊt. C¸c quan hÖ s¶n xuÊt

7

cña mét ph-¬ng thøc s¶n xuÊt lµ mét hÖ thèng bao gåm nhiÒu mèi quan hÖ phong

phó vµ ®a d¹ng biÓu hiÖn d-íi nhiÒu h×nh thøc. Mçi mÆt quan hÖ cña hÖ thèng

quan hÖ s¶n xuÊt cã vai trß vµ ý nghÜa riªng biÖt, x¸c ®Þnh, khi nã t¸c ®éng tíi nÒn

s¶n xuÊt x· héi nãi riªng vµ tíi toµn bé tiÕn tr×nh lÞch sö nãi chung.

TÝnh chÊt cña quan hÖ s¶n xuÊt tr-íc hÕt ®-îc quy ®Þnh bëi quan hÖ së h÷u

®èi víi t- liÖu s¶n xuÊt- biÓu hiÖn thµnh chÕ ®é së h÷u- lµ ®Æc tr-ng c¬ b¶n cña

ph-¬ng thøc s¶n xuÊt. Trong hÖ thèng c¸c quan hÖ s¶n xuÊt cña mçi nÒn kinh tÕ-

x· héi x¸c ®Þnh, quan hÖ së h÷u vÒ t- liÖu s¶n xuÊt lu«n lu«n cã vai trß quyÕt ®Þnh

®èi víi tÊt c¶ c¸c quan hÖ x· héi kh¸c . Quan hÖ së h÷u lµ quan hÖ xuÊt ph¸t, quan

hÖ c¬ b¶n, quan hÖ trung t©m cña c¸c quan hÖ s¶n xuÊt. ChÝnh quan hÖ së h÷u-

quan hÖ gi÷a c¸c tËp ®oµn ng-êi trong viÖc chiÕm h÷u c¸c t- liÖu s¶n xuÊt ®· quy

®Þnh ®Þa vÞ cña tõng tËp ®oµn trong hÖ thèng s¶n xuÊt x· héi. §Õn l-ît m×nh, ®Þa vÞ

cña tõng tËp ®oµn ng-êi trong hÖ thèng s¶n xuÊt l¹i quy ®Þnh c¸ch thøc mµ c¸c tËp

®oµn trao ®æi ho¹t ®éng cho nhau, quy ®Þnh c¸ch thøc mµ c¸c tËp ®oµn tæ chøc

qu¶n lý qu¸ tr×nh s¶n xuÊt. Cuèi cïng, chÝnh quan hÖ së h÷u lµ c¸i quyÕt ®Þnh

ph-¬ng thøc ph©n phèi s¶n phÈm cho c¸c tËp ®oµn ng-êi theo ®Þa vÞ cña hä ®èi víi

hÖ thèng s¶n xuÊt x· héi. “ §Þnh nghÜa quyÒn së h÷u t- s¶n kh«ng ph¶i lµ g× kh¸c

mµ lµ tr×nh bµy tÊt c¶ nh÷ng quan hÖ x· héi cña s¶n xuÊt t- s¶n”.( 7).

Trong c¸c h×nh th¸i kinh tÕ- x· héi mµ loµi ng-êi ®· tõng tr¶i qua, lÞch sö ®·

chøng kiÕn sù tån t¹i cña hai lo¹i h×nh thøc së h÷u c¬ b¶n ®èi víi t- liÖu s¶n xuÊt:

së h÷ t- nh©n vµ së h÷u c«ng céng. Së h÷u c«ng céng lµ lo¹i h×nh mµ trong ®ã t-

liÖu s¶n xuÊt thuéc vÒ mäi thµnh viªn cña mçi céng ®ång. Nhê c¬ së ®ã nªn vÒ mÆt

nguyªn t¾c, c¸c thµnh viªn cña mçi céng ®ång b×nh ®¼ng víi nhau trong tæ chøc

lao ®éng vµ trong ph©n phèi s¶n phÈm. Do t- liÖu s¶n xuÊt lµ tµi s¶n chung cña c¶

céng ®èng nªn c¸c quan hÖ x· héi trong s¶n xuÊt vËt chÊt vµ trong ®êi sèng x· héi

nãi chung, trë thµnh quan hÖ hîp t¸c, t-¬ng trî gióp ®ì lÉn nhau. Ng-îc l¹i, trong

c¸c chÕ ®é t- h÷u, do t- liÖu chØ n»m trong tay mét sè Ýt ng-êi nªn cña c¶i x· héi

kh«ng thuéc vÒ sè ®«ng mµ thuéc vÒ sè Ýt ng-êi ®ã. C¸c quan hÖ x· héi, do vËy,

trë thµnh bÊt b×nh ®¼ng, quan hÖ thèng trÞ vµ bÞ trÞ. §èi kh¸ng x· héi trong c¸c x·

héi tån t¹i chÕ ®é t- h÷u tiÒm tµng kh¶ n¨ng trë thµnh ®èi kh¸ng gay g¾t. C¸c nhµ

8

kinh ®iÓn cña chñ nghÜa M¸c- Lª nin ®· chØ râ trong c¸c chÕ ®é së h÷u t- nh©n cña

c¸c x· héi ®iÓn h×nh trong lÞch sö( së h÷u t- nh©n cña x· héi chiÕm h÷u n« lÖ, së

h÷u t- nh©n trong chÕ ®é phong kiÕn vµ së h÷u t- nh©n trong chÕ ®é t- b¶n) th× chÕ

®é së h÷u t- nh©n t- b¶n chñ nghÜa lµ ®Ønh cao cña lo¹i së h÷u nµy.

C. M¸c vµ Ph. ¡ngghen ®· chøng minh r»ng chÕ ®ä t- b¶n chñ nghÜa kh«ng

ph¶i lµ h×nh thøc së h÷u cuèi cïng trong lÞch sö x· héi loµi ng-êi. Chñ nghÜa x·

héi dùa trªn chÕ ®é c«ng h÷u vÒ t- liÖu s¶n xuÊt, dï sím hay muén còng sÏ ®ãng

vai trß phñ ®Þnh ®èi víi chÕ ®é t- h÷u.

Trong hÖ thèng c¸c quan hÖ s¶n xuÊt, c¸c quan hÖ vÒ mÆt tæ chøc, qu¶n lý

s¶n xuÊt lµ c¸c quan hÖ cã kh¶ n¨ng quyÕt ®Þnh mét c¸ch trùc tiÕp quy m«, tèc ®é,

hiÖu qu¶ vµ xu h-íng cña mçi nÒn s¶n xuÊt cô thÓ. B»ng c¸ch n¾m b¾t c¸c nh©n tè

x¸c ®Þnh cña mét nÒn s¶n xuÊt, ®iÒu khiÓn vµ tæ chøc c¸ch thøc vËn ®éng cña c¸c

nh©n tè ®ã, c¸c quan hÖ tæ chøc vµ qu¶n lý s¶n xuÊt cã kh¶ n¨ng ®Èy nhanh hoÆc

k×m h·m c¸c qu¸ tr×nh kh¸ch quan cña s¶n xuÊt.

C¸c quan hÖ vÒ mÆt tæ chøc vµ qu¶n lý s¶n xuÊt lu«n lu«n cã xu h-íng thÝch

øng víi kiÓu quan hÖ së h÷u thèng trÞ cña mçi nÒn s¶n xuÊt cô thÓ. Do vËy, viÖc sö

dông hîp lý c¸c quan hÖ tæ chøc vµ qu¶n lý s¶n xuÊt sÏ cho phÐp toµn bé hÖ thèng

quan hÖ s¶n xuÊt cã kh¶ n¨ng v-¬n tíi tèi -u. Trong tr-êng hîp ng-îc l¹i, c¸c

quan hÖ qu¶n lý vµ tæ chøc cã thÓ lµm biÕn d¹ng quan hÖ së h÷u, ¶nh h-ëng tiªu

cùc ®Õn sù ph¸t triÓn kinh tÕ- x· héi.

HiÖn nay, nhê øng dông nh÷ng thµnh tùu to lín cña khoa häc qu¶n lý hiÖn

®¹i nªn vai trß cña c¸c quan hÖ tæ chøc vµ qu¶n lý ®èi víi s¶n xuÊt, ®Æc biÖt ®èi víi

viÖc ®iÒu hµnh s¶n xuÊt, ®Æc biÖt ®èi víi viÖc ®iÒu hµnh s¶n xuÊt ë tÇm vÜ m«, trªn

thùc tÕ ®· t¨ng lªn gÊp béi so víi vµi thËp kû tr-íc ®©y. §©y lµ ®iÒu rÊt ®¸ng l-u ý

trong viÖc ph©n tÝch vµ ®¸nh gi¸ vai trß cña c¸c quan hÖ s¶n xuÊt hiÖn ®¹i.

Bªn c¹nh c¸c quan hÖ vÒ mÆt tæ chøc- qu¶n lý, trong hÖ thèng c¸c quan hÖ

s¶n xuÊt, c¸c quan hÖ vÒ mÆt ph©n phèi s¶n phÈm lao ®éng còng lµ nh÷ng nh©n tè

cã ý nghÜa hÕt søc to lín ®èi víi sù v©n ®éng cña toµn bé nÒn kinh tÕ- x· héi.

MÆc dï bÞ phô thuéc vµo c¸c quan hÖ së h÷u vµ vµo tr×nh ®é tæ chøc qu¶n lý

s¶n xuÊt, song do cã kh¶ n¨ng kÝch thÝch trùc tiÕp vµo lîi Ých cña con ng-êi, nªn

9

c¸c quan hÖ ph©n phèi lµ “ chÊt xóc t¸c” cña c¸c qu¸ tr×nh kinh tÕ- x· héi. Quan hÖ

ph©n phèi cã thÓ thóc ®Èy tèc ®é vµ nhÞp ®iÖu cña sù s¶n xuÊt, lµm n¨ng ®éng toµn

bé ®êi sèng kinh tÕ- x· héi; hoÆc trong tr-êng hîp ng-îc l¹i, nã cã kh¶ n¨ng k×m

h·m s¶n xuÊt, k×m h·m sù ph¸t triÓn cña x· héi.

4- Quy luËt vÒ sù phï hîp cña quan hÖ s¶n xuÊt víi tÝnh

chÊt vµ tr×nh ®é cña lùc l-îng s¶n xuÊt

Lùc l-îng s¶n xuÊt vµ quan hÖ s¶n xuÊt, chóng tån t¹i kh«ng t¸ch rêi nhau

mµ t¸c ®éng biÖn chøng lÉn nhau h×nh thµnh quy luËt phæ biÕn cña toµn bé lÞch sö

loµi ng-êi- Quy luËt vÒ sù phï hîp quan hÖ s¶n xuÊt víi tÝnh chÊt vµ tr×nh ®é cña

lùc l-îng s¶n xuÊt. Quy luËt nµy v¹ch ra tÝnh chÊt phô thuéc kh¸ch quan cña quan

hÖ s¶n xuÊt vµo sù ph¸t triÓn cña lùc l-îng s¶n xuÊt. §Õn l-ît m×nh, quan hÖ s¶n

xuÊt t¸c ®éng trë l¹i ®èi víi lùc l-îng s¶n xuÊt.

TÝnh chÊt vµ tr×nh ®é cña lùc l-îng s¶n xuÊt

Khuynh h-íng cña s¶n xuÊt x· héi lµ kh«ng ngõng biÕn ®æi theo chiÒu

h-íng tiÕn bé. Sù biÕn ®æi ®ã, xÐt ®Õn cïng, bao giê còng b¾t ®©ï tõ sù biÕn ®æi

vµ ph¸t triÓn cña lùc l-îng s¶n xuÊt, tr-íc hÕt lµ cña c«ng cô lao ®éng. Do vËy, lùc

l-îng s¶n xuÊt lµ yÕu tè cã t¸c dông quyÕt ®Þnh ®èi víi sù biÕn ®æi cña ph-¬ng

thøc s¶n xuÊt: Tr×nh ®é cña lùc l-îng s¶n xuÊt trong tõng giai ®o¹n cña lÞch sö loµi

ng-êi thÓ hiÖn tr×nh ®é chinh phôc tù nhiªn cña con ng-êi trong giai ®o¹n lÞch sö

®ã. Kh¸i niÖm tr×nh ®é cña lùc l-îng s¶n xuÊt nãi lªn kh¶ n¨ng cña con ng-êi

th«ng qua viÖc sö dông c«ng cô lao ®éng thùc hiÖn qu¸ tr×nh c¶i biÕn giíi tù nhiªn

nh»m ®¶m b¶o cho sù sinh tån vµ ph¸t triÓn cña m×nh. Tr×nh ®é cña lùc l-îng s¶n

xuÊt thÓ hiÖn ë:

+ Tr×nh ®é tæ chøc lao ®éng x· héi.

+ Tr×nh ®é øng dông khoa häc vµo s¶n xuÊt.

+ Kinh nghiÖm vµ kü n¨ng lao ®éng cña con ng-êi.

+ Tr×nh ®é ph©n c«ng lao ®éng.

10

Tr×nh ®é cña ph©n c«ng lao ®éng thÓ hiÖn râ rµng nhÊt tr×nh ®é cña lùc

l-îng s¶n xuÊt.

Bªn c¹nh kh¸i niÖm tr×nh ®é cña lùc l-îng s¶n xuÊt, cßn cã kh¸i niÖm tÝnh

chÊt cña lùc l-îng s¶n xuÊt. ChÝnh Ph. ¡ngghen ®· sö dông kh¸i niÖm nµy ®Ó

ph©n tÝch lùc l-îng s¶n xuÊt trong c¸c ph-¬ng thøc s¶n xuÊt kh¸c nhau. TÝnh chÊt

cña lùc l-îng s¶n xuÊt lµ tÝnh chÊt cña qu¸ tr×nh s¶n xuÊt ra s¶n phÈm. Qu¸ tr×nh

nµy phô thuéc vµo tÝnh chÊt cña t- liÖu s¶n xuÊt vµ lao ®éng. Lùc l-îng s¶n xuÊt cã

tÝnh chÊt c¸ nh©n thÓ hiÖn tÝnh chÊt cña t- liÖu s¶n xuÊt lµ sö dông c«ng cô thñ

c«ng vµ tÝnh chÊt cña lao ®éng lµ lao ®éng riªng lÎ. Nh÷ng c«ng cô s¶n xuÊt nh-

bóa, r×u, cµy bõa, xa quay sîi... do mét ng-êi sö dông ®Ó s¶n xuÊt vËt dïng, kh«ng

cÇn tíi lao ®éng tËp thÓ, lùc l-îng s¶n xuÊt cãa tÝnh chÊt c¸ nh©n. Khi m¸y mãc ra

®êi ®ßi hái ph¶i cã nhiÒu ng-êi míi sö dông ®-îc, ®Ó lµm ra mét s¶n phÈm cÇn

ph¶i cã sù hîp t¸c cña nhiÒu ng-êi. Mçi ng-êi lµm mét bé phËn c«ng viÖc míi

hoµn thµnh ®-îc s¶n phÈm Êy cho nªn lùc l-îng s¶n xuÊt mang tÝnh chÊt x· héi

hãa. Ph. ¡ngghen ®· nhËn ®Þnh giai cÊp t- s¶n “ kh«ng thÓ biÕn nh÷ng t- liÖu s¶n

xuÊt cã h¹m Êy thµnh nh÷ng lùc l-îng s¶n xuÊt hïng m¹nh mµ l¹i kh«ng biÕn

chóng tõ chç lµ t- liÖu s¶n xuÊt do c¸ nh©n sö dông thµnh nh÷ng t- liÖu s¶n xuÊt x·

héi, chØ cã thÓ ®-îc sö dông chung bëi mét sè ®«ng ng-êi”( 8). Trªn thùc tÕ, tÝnh

chÊt vµ tr×nh ®é cña lùc l-îng s¶n xuÊt kh«ng t¸ch biÖt víi nhau.

Quan hÖ s¶n xuÊt ®-îc h×nh thµnh, biÕn ®æi, ph¸t triÓn do lùc l-îng s¶n xuÊt

quyÕt ®Þnh.

Trong qu¸ tr×nh s¶n xuÊt ®Ó lao ®éng bít nÆng nhäc vµ ®¹t hiÖu qu¶ cao h¬n,

con ng-êi lu«n lu«n t×m c¸ch c¶i tiÕn, hoµn thiÖn c«ng cô lao ®éng vµ chÕ t¹o ra

nh÷ng c«ng vô lao ®éng míi, tinh x¶o h¬n. Cïng víi sù biÕn ®æi vµ ph¸t triÓn cña

c«ng cô lao ®éng th× kinh nghiÖm s¶n xuÊt, thãi quen lao ®éng, kü n¨ng s¶n xuÊt,

kiÕn thøc khoa häc cña con ng-êi còng tiÕn bé. Lùc l-îng s¶n xuÊt trë thµnh yÕu

tè ho¹t ®éng nhÊt, c¸ch m¹ng nhÊt. Cßn quan hÖ s¶n xuÊt lµ yÕu tè t-¬ng ®èi æn

®Þnh, cã khuynh h-íng l¹c hËu h¬n sù ph¸t triÓn cña lùc l-îng s¶n xuÊt. Lùc l-îng

s¶n xuÊt lµ néi dung cña ph-¬ng thøc s¶n xuÊt, cßn quan hÖ s¶n xuÊt lµ h×nh thøc

x· héi cña nã. Trong mèi quan hÖ gi÷a néi dung vµ h×nh thøc th× néi dung quyÕt

11

®Þnh h×nh thøc; h×nh thøc phô thuéc vµo néi dung; néi dung thay ®æi tr-íc, sau ®ã

h×nh thøc míi biÕn ®æi theo. TÊt nhiªn, trong quan hÖ víi néi dung , h×nh thøc

kh«ng ph¶i lµ mÆt thô ®éng, nã còng t¸c ®éng trë l¹i ®èi víi viÖc ph¸t triÓn cña néi

dung.

Cïng víi sù ph¸t triÓn cña lùc l-îng s¶n xuÊt, quan hÖ s¶n xuÊt còng h×nh

thµnh, biÕn ®æi cho phï hîp víi tÝnh chÊt vµ tr×nh ®é cña lùc l-îng s¶n xuÊt. Sù

phï hîp ®ã lµ ®éng lùc cho lùc l-îng s¶n xuÊt pats triÓn m¹nh mÏ. Nh-ng, lùc

l-îng s¶n xuÊt lu«n ph¸t triÓn cßn quan hÖ s¶n xuÊt cã xu h-íng t-¬ng ®èi æn

®Þnh. Khi lùc l-îng s¶n xuÊt ph¸t triÓn lªn mét tr×nh ®é míi, quan hÖ s¶n xuÊt

kh«ng cßn phï hîp víi nã n÷a, trë thµnh ch-íng ng¹i ®èi víi sù ph¸t triÓn cña nã,

sÏ n¶y sinh m©u thuÉn gay g¾t gi÷a hai mÆt cña ph-¬ng thøc s¶n xuÊt. Sù ph¸t triÓn

kh¸ch quan ®ã tÊt yÕu dÉn ®Õn viÖc xãa bá quan hÖ s¶n xuÊt cò, thay thÕ b»ng mét

kiÓu quan hÖ s¶n xuÊt míi phï hîp víi tÝnh chÊt vµ tr×nh ®é míi cña lùc l-îng s¶n

xuÊt, më ®-êng cho lùc l-îng s¶n xuÊt ph¸t triÓn.

ViÖc xãa bá quan hÖ s¶n xuÊt cò, thay thÕ nã b»ng quan hÖ s¶n xuÊt míi

còng cã nghÜa lµ sù diÖt vong cña mét ph-¬ng thøc s¶n xuÊt ®· lçi thêi vµ sù ra ®êi

cña mét ph-¬ng thøc míi. Trong x· héi cã giai cÊp ®èi kh¸ng, m©u thuÉn gi÷a lùc

l-îng s¶n xuÊt míi vµ quan hÖ s¶n xuÊt lçi thêi lµ c¬ së kh¸ch quan cña c¸c cuéc

®Êu tranh giai cÊp, ®ång thêi còng lµ tiÒn ®Ò tÊt yÕu cña c¸c cuéc c¸ch m¹ng x·

héi. C. M¸c ®· nhËn ®Þnh: “ Tíi mét giai ®o¹n ph¸t triÓn nµo ®ã cña chóng, c¸c lùc

l-îng s¶n xuÊt vËt chÊt cña x· héi m©u thuÉn víi nh÷ng quan hÖ s¶n xuÊt hiÖn cã...

trong ®ã tõ tr-íc ®Õn nay c¸c lùc l-îng s¶n xuÊt vÉn ph¸t triÓn. Tõ chç lµ nh÷ng

h×nh thøc ph¸t triÓn cña lùc l-îng s¶n xuÊt, nh÷ng quan hÖ Êy trë thµnh nh÷ng

xiÒng xÝch cña c¸c lùc l-îng s¶n xuÊt. Khi ®ã b¾t ®Çu thêi ®¹i mét cuéc c¸ch m¹ng

x· héi”( 9). ®ã lµ néi dung quy luËt vÒ sù phï hîp cña quan hÖ s¶n xuÊt víi tr×nh

®é ph¸t triÓn nhÊt ®Þnh cña lùc l-îng s¶n xuÊt.

Chñ nghÜa duy vËt lÞch sö chøng minh vai trß quyÕt ®Þnh cña lùc l-îng s¶n

xuÊt ®èi víi quan hÖ s¶n xuÊt song còng chØ râ r»ng quan hÖ s¶n xuÊt bao giê còng

thÓ hiÖn tÝnh ®éc lËp t-¬ng ®èi víi lùc l-îng s¶n xuÊt. Quan hÖ s¶n xuÊt lµ h×nh

thøc x· héi mµ lùc l-îng s¶n xuÊt dùa vµo ®ã ®ã ®Ó ph¸t triÓn, nã t¸c ®éng trë l¹i

12

®èi víi lùc l-îng s¶n xuÊt: cã thÓ thóc ®Èy hoÆc l×m h·m sù ph¸t triÓn cña lùc

l-îng s¶n xuÊt.

Quan hÖ s¶n xuÊt phï hîp víi tÝnh chÊt vµ tr×nh ®é cña lùc l-îng s¶n xuÊt

trë thµnh ®éng lùc c¬ b¶n thóc ®Èy më ®-êng cho lùc l-îng s¶n xuÊt ph¸t triÓn.

Ng-îc l¹i, quan hÖ s¶n xuÊt lçi thêi kh«ng cßn phï hîp víi tÝnh chÊt vµ tr×nh ®é

cña lùc l-îng s¶n xuÊt, béc lé m©u thuÉn gay g¾t víi lùc l-îng s¶n xuÊt th× trë

thµnh “ xiÒng xÝch trãi buéc” k×m h·m sù ph¸t triÓn cña lùc l-îng s¶n xuÊt. Song

t¸c dông k×m h·m ®ã chØ lµ t¹m thêi, theo tÝnh tÊt yÕu kh¸ch quan, cuèi cïng nã sÏ

bÞ thay thÕ b»ng kiÓu quan hÖ s¶n xuÊt míi phï hîp víi tÝnh chÊt vµ tr×nh ®é cña

lùc l-îng s¶n xuÊt.

Së dÜ quan hÖ s¶n xuÊt cã thÓ t¸c ®éng m¹nh mÏ trë l¹i ®èi víi lùc l-îng s¶n

xuÊt( thóc ®Èy hoÆc k×m h·m), v× nã quy ®Þnh môc ®Ých cña s¶n xuÊt, quy ®Þnh hÖ

thèng tæ chøc qu¶n lý s¶n xuÊt vµ qu¶n lý x· héi, quy ®Þnh ph-¬ng thøc ph©n phèi

phÇn cña c¶i Ýt hay nhiÒu mµ ng-êi lao ®éng ®-îc h-ëng. Do ®ã ¶nh h-ëng ®Õn

th¸i ®é cña qu¶ng ®¹i quÇn chóng lao ®éng- lùc l-îng s¶n xuÊt chñ yÕu cña x· héi;

nã t¹o ra nh÷ng ®iÒu kiÖn hoÆc kÝch thÝch hoÆc h¹n chÕ viÖc c¶i tiÕn c«ng cô lao

®éng, ¸p dông nh÷ng thµnh tùu khoa häc vµ kü thuËt vµo s¶n xuÊt, hîp t¸c vµ ph©n

c«ng lao ®éng....

Tuy nhiªn, kh«ng ®-îc hiÓu mét c¸ch gi¶n ®¬n tÝnh tÝch cùc cña quan hÖ s¶n

xuÊt chØ lµ vai trß cña nh÷ng h×nh thøc së h÷u. Mçi kiÓu quan hÖ s¶n xuÊt lµ mét

hÖ thèng, mét chØnh thÓ h÷u c¬ gåm c¶ ba mÆt: quan hÖ së h÷u, quan hÖ qu¶n lý vµ

quan hÖ ph©n phèi. ChØ trong chØnh thÓ ®ã, quan hÖ s¶n xuÊt míi trë thµnh ®éng

lùc thóc ®Èy con ng-êi hµnh ®éng nh»m ph¸t triÓn s¶n xuÊt.

Quy luËt vÒ sù phï hîp cña quan hÖ s¶n xuÊt víi tÝnh chÊt vµ tr×nh ®é cña

lùc l-îng s¶n xuÊt lµ quy luËt chung nhÊt cña sù ph¸t triÓn x· héi. Sù t¸c ®éng cña

quy luËt nµy ®· ®-a x· héi loµi ng-êi tr¶i qua c¸c ph-¬ng thøc s¶n xuÊt: c«ng x·

nguyªn thñy, chiÕm h÷u n« lÖ, phong kiÕn, t- b¶n chñ nghÜa vµ ph-¬ng thøc s¶n

xuÊt céng s¶n t-¬ng lai.

Quy luËt vÒ sù phï hîp cña quan hÖ s¶n xuÊt víi tÝnh chÊt vµ tr×nh ®é cña

lùc l-îng s¶n xuÊt lµ quy luËt vËn ®éng, ph¸t triÓn cña x· héi qua sù thay thÕ kÕ

13

tiÕp nhau tõ thÊp lªn cao cña c¸c ph-¬ng thøc s¶n xuÊt. Nh-ng kh«ng ph¶i bÊt cø

n-íc nµo còng ph¶i nhÊt thiÕt, tuÇn tù tr¶i qua tÊt c¶ c¸c ph-¬ng thøc s¶n xuÊt mµ

loµi ng-êi ®· biÕt ®Õn. Thù tÕ ph¸t triÓn cña lÞch sö nh©n lo¹i cho thÊy, tïy theo

®iÒu kiÖn lÞch sö- cô thÓ, mét sè n-íc cã thÓ bá qua mét hoÆc mét sè ph-¬ng thøc

s¶n xuÊt ®Ó tiÕn lªn ph-¬ng thøc s¶n xuÊt míi cao h¬n. §ã chÝnh lµ sù biÓu hiÖn

cña quy luËt chung trong ®iÒu kiÖn cô thÓ cña mçi n-íc. Quy luËt chung chi phèi

sù vËn ®éng ph¸t triÓn cña tÊt c¶ c¸c n-íc; cßn h×nh thøc, b-íc ®i cô thÓ l¹i tïy

thuéc vµo ®iÒu kiÖn cô thÓ cña mçi n-íc.

14

II- C¬ së lý luËn cña qu¸ tr×nh c«ng nghiÖp hãa- hiÖn ®¹i

hãa

1-Kh¸i niÖm c«ng nghiÖp hãa, hiÖn ®¹i hãa

C«ng nghiÖp hãa, hiÖn ®¹i hãa lµ qu¸ tr×nh chuyÓn ®æi c¨n b¶n, toµn diÖn

c¸c ho¹t ®éng s¶n xuÊt, kinh doanh, dÞch vô vµ qu¶n lý kinh tÕ, x· héi tõ sö dông

lao ®éng thñ c«ng lµ chÝnh, sang sö dông mét c¸ch phæ biÕn søc lao ®éng cïng víi

c«ng nghÖ, ph-¬ng tiÖn vµ ph-¬ng ph¸p tiªn tiÕn, hiÖn ®¹i, dùa trªn sù ph¸t triÓn

vµ tiÕn bé khoa häc- c«ng nghÖ, t¹o ra n¨ng suÊt lao ®éng x· héi cao.

2- TÝnh tÊt yÕu kh¸ch quan cña c«ng nghiÖp hãa, hiÖn

®¹i hãa

Mçi ph-¬ng thøc s¶n xuÊt x· héi nhÊt ®Þnh cã mét c¬ së vËt chÊt- kü thuËt

t-¬ng øng.

C¬ së vËt chÊt cña mét x· héi lµ toµn bé hÖ thèng c¸c yÕu tè vËt chÊt cña lùc

l-îng s¶n xuÊt x· héi phï hîp víi tr×nh ®é kü thuËt( c«ng nghÖ) t-¬ng øng mµ lùc

l-îng lao ®éng x· héi sö dông, t¸c ®éng vµo ®Ó s¶n xuÊt ra cña c¶i vËt chÊt ®¸p

øng nhu cÇu x· héi.

Chç dùa ®Ó xem xÐt sù biÕn ®æi cña c¬ së vËt chÊt- kü thuËt cña mét x· héi

lµ: sù biÕn ®æi vµ ph¸t triÓn cña lùc l-îng s¶n xuÊt; sù ph¸t triÓn khoa häc- kü

thuËt; tÝnh chÊt vµ tr×nh ®é cña c¸c quan hÖ x· héi, ®Æc biÖt lµ quan hÖ s¶n xuÊt

thèng trÞ.

Nãi c¬ së vËt chÊt- kü thuËt cña mét ph-¬ng thøc s¶n xuÊt nµo ®ã lµ nãi c¬

së vËt chÊt- kü thuËt ®ã ®¹t ®Õn mét tr×nh ®é nhÊt ®Þnh lµm ®Æc tr-ng cho ph-¬ng

thøc s¶n xuÊt ®ã ®-îc kh¼ng ®Þnh sù thay thÕ ph-¬ng thøc s¶n xuÊt cò vµ ®-îc

§Æc tr-ng cña c¬ së vËt chÊt- kü thuËt cña c¸c ph-¬ng thøc s¶n xuÊt tr-íc

chñ nghÜa t- b¶n lµ dùa vµo c«ng cô thñ c«ng, nhá bÐ, l¹c hËu. C¬ së vËt chÊt- kü

thuËt cña chñ nghÜa t- b¶n, ®Æc tr-ng cña nã lµ nÒn ®¹i c«ng nghiÖp c¬ khÝ hãa vµ

15

thµnh ph-¬ng thøc s¶n xuÊt thèng trÞ.

Chñ nghÜa x· héi- giai do¹n thÊp cña ph-¬ng thøc s¶n xuÊt míi cao h¬n chñ

nghÜa t- b¶n- ®ßi hái mét c¬ së vËt chÊt- kü thuËt cao h¬n trªn c¶ hai mÆt: tr×nh ®é

kü thuËt vµ c¬ cÊu s¶n xuÊt, g¾n víi thµnh tùu cña c¸ch m¹ng khoa häc- kü thuËt

hiÖn ®¹i.

Do vËy cã thÓ hiÓu: C¬ së vËt chÊt- kü thuËt cña chñ nghÜa x· héi sÏ lµ nÒn

c«ng nghiÖp lín hiÖn ®¹i, cã c¬ cÊu kinh tÕ hîp lý, cã tr×nh ®é x· héi hãa cao dùa

trªn tr×nh ®é khoa häc- c«ng nghÖ hiÖn ®¹i ®-îc h×nh thµnh mét c¸ch cã kÕ ho¹ch

Tõ chñ nghÜa t- b¶n hay tõ tr-íc chñ nghÜa t- b¶n qu¸ ®é lªn chñ nghÜa x·

quan vµ ®-îc thùc hiÖn th«ng qua c«ng nghiÖp hãa, hiÖn ®¹i hãa. §ã lµ v×: c¬ së

vËt chÊt- kü thuËt lµ ®iÒu kiÖn träng yÕu nhÊt, quyÕt ®Þnh nhÊt cã liªn quan ®Õn sù

ph¸t triÓn vÒ chÊt ®èi víi l-îng s¶n xuÊt, vµ n¨ng suÊt lao ®éng; ®èi víi viÖc ®¸p

øng nhu cÇu ngµy cµng t¨ng cña mäi thµnh viªn trong x· héi vµ ®èi víi sù th¾ng

lîi cuèi cïng cña chñ nghÜa x· héi.

Cã hai lo¹i n-íc qu¸ ®é lªn chñ nghÜa x· héi: c¸c n-íc qu¸ ®é lªn chñ nghÜa

x· héi ®· qua giai ®o¹n ph¸t triÓn t- b¶n chñ nghÜa, c¸c n-íc qu¸ ®é lªn chñ nghÜa

x· héi ch-a qua giai ®o¹n ph¸t triÓn t- b¶n chñ nghÜa( c¸c n-íc cã nÒn kinh tÕ kÐm

ph¸t triÓn).

§èi víi nh÷ng n-íc ph¸t triÓn qu¸ ®é lªn chñ nghÜa x· héi, nh÷ng n-íc nµy

®· cã s½n nÒn ®¹i c«ng nghiÖp cña chñ nghÜa t- b¶n ®Ó l¹i cho nªn chØ cÇn ®iÒu

chØnh nÒn ®¹i c«ng nghiÖp ®ã theo yªu cÇu cña chñ nghÜa x· héi th× vÒ c¬ b¶n ®·

cã c¬ së vËt chÊt- kü thuËt cña x· héi míi. Do ®ã, vÊn ®Ò c«ng nghiÖp hãa kh«ng

cÇn ph¶i ®Æt ra. Së dÜ chóng ta ph¶i ®iÒu chØnh nÒn ®¹i c«ng nghiÖp c¬ khÝ cña chñ

nghÜa t- b¶n theo yªu cÇu cña x· héi v× nÒn ®¹i c«ng nghiÖp c¬ khÝ cña chñ nghÜa

c¬ së vËt chÊt cho chñ nghÜa x· héi v× nã dùa trªn chÕ ®é t- h÷u t- b¶n chñ nghÜa,

16

§èi víi nh÷ng n-íc cã nÒn kinh tÕ kÐm ph¸t triÓn qu¸ ®é lªn chñ nghÜa x·

héi ch-a qua giai ®o¹n ph¸t triÓn t- b¶n chñ nghÜa, nh÷ng n-íc nµy nÒn kinh tÕ l¹c

hËu chñ yÕu dùa vµo s¶n xuÊt n«ng nghiÖp. V× vËy, muèn cã c¬ së vËt chÊt- kü

thuËt cña nÒn s¶n xuÊt lín, hiÖn ®¹i th× ph¶i tÊt yÕu tiÕn hµnh c«ng nghiÖp hãa,

hiÖn ®¹i hãa. C«ng nghiÖp hãa, hiÖn ®¹i hãa lµ tÊt yÕu kh¸ch quan v×:

+ Nã lµ con ®-êng duy nhÊt ®Ó t¹o ra sù ph¸t triÓn vÒ chÊt ®èi víi lùc l-îng

s¶n xuÊt vµ n¨ng suÊt lao ®éng. ChÊt cña lùc l-îng s¶n xuÊt lµ hÖ thèng c«ng cô

lao ®éng hiÖn ®¹i víi tr×nh ®é c«ng nghÖ hiÖn ®¹i.

+ C«ng nghiÖp hãa t¹o ®iÒu kiÖn ®Ó ®¸p øng nhu cÇu vËt chÊt vµ tinh thÇn

ngµy cµng t¨ng cña mäi thµnh viªn trong x· héi bëi v× c«ng nghiÖp hãa sÏ lµm cho

lùc l-îng s¶n xuÊt ph¸t triÓn, n¨ng suÊt lao ®éng t¨ng, khèi k-îng cña c¶i s¶n xuÊt

ra ngµy cµng nhiÒu tï ®ã míi cã thÓ ®¸p øng ®-îc nhu cÇu ngµy cµng cao cña x·

héi nãi chung vµ cña con ng-êi nãi riªng.

+ Lµ con ®-êng duy nhÊt ®Ó ®¶m b¶o sù th¾ng lîi cuèi cïng vña chñ nghÜa

x· héi.

Nh- vËy, c«ng nghiÖp hãa, hiÖn ®¹i hãa kh«ng nh÷ng lµ tÊt yÕu mµ cßn lµ

®iÒu kiÖn sèng cßn cña chñ nghÜa x· héi. C«ng nghiÖp hãa lµ tÊt yÕu kh¸ch quan

®èi víi nh÷ng n-íc qu¸ ®é lªn chñ nghÜa x· héi trong ®ã cã n-íc ta.

3- T¸c dông cña c«ng nghiÖp hãa, hiÖn ®¹i hãa

- T¹o ®iÒu kiÖn biÕn ®æi vÒ chÊt l-îng s¶n xuÊt, t¨ng n¨ng suÊt lao ®éng,

t¨ng søc chÕ ngù cña con ng-êi ®èi víi tù nhiªn, t¨ng tr-ëng kinh tÕ vµ ph¸t triÓn

quyÕt ®Þnh sù th¾ng lîi cña chñ nghÜa x· héi.

- T¹o ®iÒu kiÖn vËt chÊt cho viÖc cñng cè t¨ng c-êng vai trß kinh tÕ cña Nhµ

- T¹o ®iÒu kiÖn vËt chÊt cho t¨ng c-êng cñng cè an ninh vµ quèc phßng.

17

hãa víi lùc l-îng s¶n xuÊt. C«ng nghiÖp hãa lµ ®Ó thùc hiÖn x· héi hãa vÒ mÆt

kinh tÕ, kü thuËt theo ®Þnh h-íng x· héi chñ nghÜa. Nã cã t¸c dông cã ý nghÜa cùc

kú quan träng vµ toµn diÖn; do vËy, §¶ng ta cho r»ng: “ Ph¸t triÓn lùc l-îng s¶n

tiÕn lªn chñ nghÜa x· héi ë n-íc ta.

4- Néi dung c¬ b¶n cña c«ng nghiÖp hãa, hiÖn ®¹i hãa

a- Trang bÞ kü thuËt vµ c«ng nghÖ theo h-íng hiÖn ®¹i

Néi dung nµy ®-îc thùc hiÖn qua hai c¸ch:

®Ó tù trang bÞ

ThÕ giíi ®· tr¶i qua hai cuéc c¸ch m¹ng kü thuËt: cuéc c¸ch m¹ng kü thuËt

mµ néi dung chñ yÕu cña nã lµ c¬ khÝ hãa xuÊt hiÖn ®Çu tiªn ë n-íc Anh vµo ba

m-¬i n¨m cuèi thÕ kû XVIII vµ hoµn thµnh vµo nh÷ng n¨m 50 ®Çu thÕ kû XÜ. §Õn

kho¶ng gi÷a thÕ kû XX xuÊt hiÖn cuéc c¸ch m¹ng khoa häc- c«ng nghÖ hiÖn ®¹i.

thay ®æi rÊt to lín, trªn nhiÒu lÜnh vùc cña ®êi sèng kinh tÕ, chÝnh trÞ vµ x· héi.

Cuéc c¸ch m¹ng nµy cã nhiÒu néi dung, song cã 5 néi dung chñ yÕu sau

- VÒ tù ®éng hãa: M¸y tù ®éng qu¸ tr×nh, m¸y c«ng cô ®iÒu khiÓn b»ng sè,

r« bèt.

- VÒ n¨ng l-îng: Ngoµi nh÷ng d¹ng n¨ng l-îng truyÒn thèng( nhiÖt ®iÖn,

thñy ®iÖn) ngµy nay ®· vµ ®ang chuyÓn sang lÊy d¹ng n¨ng l-îng nguªn tö lµ chñ

yÕu.

míi ®· xuÊt hiÖn víi chñng lo¹i rÊt phong phó vµ cã nhiÒu tÝnh chÊt ®Æc biÖt mµ

18

vËt liÖu tù nhiªn kh«ng cã ®-îc. ThÝ dô: vËt liÖu tæ hîp hay cßn gäi lµ composit víi

c¸c tÝnh chÊt mong muèn; gèm zin c«n hoÆc c¸c- bua- si- lÝch chÞu nhiÖt cao...

- VÒ c«ng nghÖ sinh häc: c«ng nghÖ vi sinh, kü thuËt cuzin, kü thuËt gen vµ

nu«i cÊy tÕ bµo ®-îc øng dông ngµy cµng nhiÒu trong c«ng nghiÖp, n«ng nghiÖp, y

tÕ, hãa chÊt, b¶o vÖ m«i tr-êng...

Vµo kho¶ng nh÷ng n¨m 80, cuéc c¸ch m¹ng khoa häc- kü thuËt( hay c«ng

nghÖ) hiÖn ®¹i chuyÓn sang giai ®o¹n thø ba- giai ®o¹n cã nhiÒu quan ®iÓm kh¸c

nhau ®Æt tªn gäi cho nã. T-¬ng øng víi giai ®o¹n thø ba cuéc c¸ch m¹ng nµy cßn

cã mét néi dung míi: ®iÖn tö vµ tin häc.

- VÒ ®iÖn tö vµ tin häc: mét lÜnh vùc v« cïng réng lín vµ hÊp dÉn, nhÊt lµ

lÜnh vùc m¸y tÝnh, diÔn ra theo 4 h-íng nhanh( m¸y siªu tÝnh); nhá( vi tÝnh); m¸y

Cuéc c¸ch m¹ng nµy cã hai ®Æc tr-ng chñ yÕu:

n¨m C. M¸c ®· tõng dù ®o¸n vÒ mèi quan hÖ vµ sù ph¸t triÓn gi÷a khoa häc vµ lùc

l-îng s¶n xuÊt. Ng-êi viÕt “ Thiªn nhiªn kh«ng t¹o ra m¸y mãc, ®Çu xe löa ®iÖn

b¸o... tÊt c¶ c¸c thø ®ã lµ thµnh qu¶ cña bé ãc con ng-êi, ®-îc bµn tay con ng-êi

t¹o ra lµ søc m¹nh tri thøc ®· ®-îc vËt hãa. Sù ph¸t triÓn vèn cè ®Þnh lµ chØ tiªu

cho thÊy r»ng tri thøc x· héi chung ®· biÕn thµnh l-îng s¶n xuÊt víi møc ®é cao,

vµ do ®ã còng lµ chØ tiªu nãi lªn møc ®é phô thuéc vµ biÕn ®æi cña chÝnh nh÷ng

®iÒu kiÖn ho¹t ®éng x· héi víi trÝ tuÖ chung”( 11).

Nãi khoa häc trë thµnh lùc l-îng s¶n xuÊt trùc tiÕp lµ nã bao gåm c¶ khoa

häc tù nhiªn- kü thuËt lÉn khoa häc- x· héi, nhÊt lµ khoa häc kinh tÐ; nã do con

l-îng s¶n xuÊt. Nã ®ßi hái ph¶i cã chÝnh s¸ch ®Çu t- ®óng ®¾n cho khoa häc kü

thuËt. Ngµy nay, bÊt cø sù tiÕn bé nµo cña kü thuËt( c«ng nghÖ) s¶n xuÊt ®Òu ph¶i

dùa trªn nh÷ng thµnh tùu cña khoa häc lµm c¬ së lý thuyÕt cho nã.

Hai lµ, thêi gian cho mét ph¸t minh míi cña khoa häc rót ng¾n l¹i vµ ph¹m

vi øng dông cña mét thµnh tùu khoa häc vµo s¶n xuÊt vµ ®êi sèng ngµy cµng më

réng.

19

ë n-íc ta, mét n-íc bá qua chÕ ®é t- b¶n ®i lªn chñ nghÜa x· héi, c«ng

nghiÖp hãa vµ hiÖn ®¹i hãa ®-îc tiÕn hµnh trong ®iÒu kieej thÕ giíi ®· tr¶i qua hai

cuéc c¸ch m¹ng khoa häc- kü thuËt diÔn ra trong xu h-íng toµn cÇu hãa, khu vùc

hãa. Trong hoµn c¶nh ®ã cuéc c¸ch m¹ng khoa häc kü thuËt ë n-íc ta ph¶i bao

gåm c¬ khÝ hãa vµ hiÖn ®¹i hãa, coi nã lµ “ then chèt” vµ coi khoa häc- c«ng nghÖ

“ ®éng lùc” cho sù t¨ng tr-ëng vµ ph¸t triÓn bÒn v÷ng.

* ViÖc trang bÞ kü thuËt vµ c«ng nghÖ hiÖn ®¹i cßn ®-îc thùc hiÖn th«ng qua

nhËn chuyÓn giao c«ng nghÖ míi tõ c¸c n-íc tiªn tiÕn

- NhËn chuyÓn giao c«ng nghÖ míi lµ c¸ch ®i sím ®-a nhanh n-íc ta lªn

hiÖn ®¹i g¾n víi con ®-êng rót ng¾n con ®-êng ph¸t triÓn hiÖn ®¹i.

- Thùc chÊt cña viÖc chuyÓn giao c«ng nghÖ míi lµ sù chuyÓn ®æi quyÒn së

h÷u vµ quyÒn sö dông hµng hãa kü thuËt c«ng nghÖ tõ c¸c n-íc c«ng nghiÖp tiªn

tiÕn sang c¸c n-íc cã nÒn kinh tÕ kÐm hoÆc ®ang ph¸t triÓn.

- NÕu nh- hµng hãa th«ng th-êng th× sù vËn ®éng cña lã ®i tõ n¬i cã gi¸

thÊp ®Õn n¬i cã gi¸ cao, th× tr¸i l¹i hµng hãa kü thuËt c«ng nghÖ l¹i cã ®Æc ®iÓm ®i

tõ n¬i cã tr×nh ®é cao ®Õn n¬i cã tr×nh ®é thÊp.

- §Ó hiÖn thùc hãa viÖc chuyÓn giao cÇn coi träng c¸c ®iÒu kiÖn vÒ vèn vµ

®éi ngò lµm c«ng t¸c nhËn chuyÓn giao...

x· héi

Tõ s¶n xuÊt nhá lªn s¶n xuÊt lín x· héi chñ nghÜa kh«ng qua giai ®o¹n ph¸t

sù chuyªn m«n hãa gi÷a c¸c ngµnh trong néi bé tõng ngµnh vµ gi÷a tõng vïng

bÈy cña sù ph¸t triÓn c«ng nghÖ vµ n¨ng suÊt lao ®éng; cïng víi c¸ch m¹ng khoa

20