Tổ chức xã hội trong quản trị công: Cơ sở lý luận và con đường

Tổ chức xã hội…

11

Tổ chức xã hội trong quản trị công:

Cơ sở lý luận và con đường

Nguyễn Thị Ngọc Anh^(*)

Nguyễn Trọng Bình^(**)

Tóm tắt: Gần đây, thuật ngữ “quản trị công”, “quản trị quốc gia” dần được sử dụng

ở Việt Nam. Nói đến quản trị công không thể không nói đến vai trò của tổ chức xã hội

(TCXH) (hay khu vực thứ ba). Tuy nhiên, hiện nay vẫn còn thiếu vắng các nghiên cứu

mang tính cơ sở lý luận cũng như con đường phát huy vai trò của TCXH trong quản

trị công. Bài viết tập trung phân tích cơ sở lý luận về vai trò của TCXH trong quản trị

công, đồng thời chỉ ra có ba con đường để phát huy vai trò của xã hội và TCXH trong

quản trị công, đó là: hợp tác giữa nhà nước và xã hội, sự tham gia của xã hội và tự

quản xã hội.

Từ khóa: Tổ chức xã hội, Quản trị công, Cơ sở lý luận

Abstract: The terms “public governance” and “national governance” have recently been

used in Vietnam. When it comes to public governance, the role of social organizations (or

the third sector) could not be ignored. However, at present, there is a dearth of theoretical

research as well as methods in promoting their part in the public governance. The article

focuses on analyzing the theoretical basis of how social organizations function in the

public governance, and indicates three paths in promoting the roles of the society and

social organizations, namely, cooperation between the state and the society, social

participation and social self-management.

Keywords: Social Organization, Public Governance, Theoretical Basis

1. Mở đầu¹²

quả và một hệ thống các TCXH có tính tự

Tính hiệu quả trong quản trị của xã hội chủ và đầy sức sống là những bộ phận cấu

hiện đại có được dựa trên cơ sở quan hệ thành không thể thiếu của quản trị quốc gia.

hợp tác và tương tác có hiệu quả giữa ba Hội nghị Trung ương 5 khóa XII của Đảng

khu vực: nhà nước, thị trường và xã hội. Cộng sản Việt Nam đã lần đầu đề cập đến

Một nhà nước có năng lực và trách nhiệm, vị trí, vai trò của “xã hội” trong nền kinh

hệ thống doanh nghiệp hoạt động có hiệu tế thị trường cũng như trong quản trị công

khi chỉ rõ: “Xác định rõ và thực hiện đúng

vị trí, vai trò, chức năng và mối quan hệ

giữa Nhà nước, thị trường và xã hội phù

hợp với kinh tế thị trường” (Đảng Cộng sản

^(*)ThS., Học viện Chính trị khu vực IV;

^(**)TS., Học viện Chính trị khu vực IV;

Email: [email protected]

Thông tin Khoa học xã hội, số 12.2020

12

Việt Nam, 2017). Như vậy, nói đến quản trị chủ nghĩa Marx-Lenin về vai trò quyết định

công là nói đến ba chủ thể hay khu vực chủ của xã hội đối với nhà nước đòi hỏi chúng

yếu: (i) khu vực nhà nước (khu vực công); ta phải dựa trên mối quan hệ giữa cơ sở hạ

(ii) khu vực thị trường (doanh nghiệp); (iii) tầng và kiến trúc thượng tầng để phân tích

khu vực xã hội (các đoàn thể xã hội…). mối quan hệ giữa xã hội và nhà nước; đồng

Vậy tại sao cần phát huy vai trò của TCXH thời phải dựa trên quan điểm của chủ nghĩa

trong quản trị công? Có những con đường Marx-Lenin về vai trò của quần chúng nhân

nào để phát huy vai trò của TCXH trong dân trong lịch sử để nắm rõ thực chất và

quản trị công? Bài viết nhằm luận giải hai ý nghĩa của việc phát huy vai trò của các

vấn đề cơ bản nói trên.

TCXH trong quản trị công.

2. Cơ sở lý luận về vai trò của tổ chức xã

hội trong quản trị công

(ii) Xã hội tham gia quản lý nhà nước.

Xuất phát từ góc độ nguồn gốc của quyền

Chủ nghĩa Marx-Lenin cũng như một lực nhà nước, chủ nghĩa Marx-Lenin cho

số lý thuyết ở phương Tây đã chỉ rõ sự cần rằng, việc xã hội và các TCXH tham gia

thiết của việc phát huy vai trò của TCXH quản lý nhà nước và quản lý xã hội là yêu

trong quản trị công.

cầu bản chất của dân chủ và cũng là một

Thứ nhất, chủ nghĩa Marx-Lenin về trong những nguyên tắc quan trọng của

mối quan hệ giữa nhà nước và xã hội đã chính trị dân chủ. Chủ nghĩa Marx-Lenin

khẳng định tính tất yếu của việc phát huy khẳng định nguyên tắc “chủ quyền nhân

vai trò của TCXH trong quản trị công. Chủ dân” trong chế độ dân chủ và chế độ nhà

nghĩa Marx-Lenin về mối quan hệ giữa nhà nước khi cho rằng: “Trong chế độ quân

nước và xã hội có nội dung phong phú, chủ, chúng ta có nhân dân của chế độ nhà

trong đó đã luận chứng những nội dung chủ nước; trong chế độ dân chủ, chúng ta có

yếu như:

chế độ nhà nước của nhân dân” (C. Mác và

(i) Xã hội quyết định nhà nước, nhà Ph. Ăngghen, 1995, Tập 4: 365). Do trong

nước sinh ra từ xã hội. Trong cuộc đấu tranh chế độ dân chủ, quyền lực nhà nước thuộc

với chủ nghĩa duy tâm lịch sử, K. Marx và F. về nhân dân nên sự tham gia của xã hội đối

Engels đã phê phán các quan điểm duy tâm với nhà nước cả về độ rộng và độ sâu là yếu

lịch sử, nhất là quan điểm duy tâm về nhà tố quan trọng phản ánh mức độ phát triển

nước. Marx và Engels cho rằng, chính xã của dân chủ cũng như mức độ chế ước của

hội sinh ra nhà nước; nhà nước không phải xã hội đối với nhà nước. Chủ nghĩa Marx-

là “sản phẩm của ý niệm tuyệt đối”. Trong Lenin về sự tham gia của xã hội đối với

tác phẩm Nguồn gốc của gia đình, của chế công việc nhà nước không chỉ đặt cơ sở

độ tư hữu và của nhà nước, Engels chỉ rõ: lý luận nhằm khẳng định tính chính đáng

“Nhà nước chỉ ra đời ở một giai đoạn lịch sử của việc phát huy vai trò của TCXH trong

nhất định của xã hội trên cơ sở xuất hiện chế quản trị công, mà còn có ý nghĩa chỉ đạo

độ tư hữu và gắn liền với nó là sự phân chia quan trọng đối với việc tăng cường vai trò

xã hội thành các giai cấp đối kháng” (Ph. của TCXH trong giám sát sự vận hành của

Ăngghen, 1972). Chủ nghĩa Marx-Lenin quyền lực công, quyền lực nhà nước.

cũng chỉ rõ các quan hệ kinh tế và quan hệ

(iii) Xã hội chế ước nhà nước. Chủ

xã hội ảnh hưởng, chế ước đối với tổ chức nghĩa Marx-Lenin cho rằng, để ngăn ngừa

và hoạt động của nhà nước. Quan điểm của nhà nước và cơ quan nhà nước từ “công

Tổ chức xã hội…

13

bộc của xã hội” trở thành “chủ nhân của xã hội cho rằng, ở trạng thái tự nhiên, con

xã hội”, không chỉ cần sự tham gia rộng rãi người đều bình đẳng và tự do, họ có những

của xã hội đối với hoạt động của nhà nước, quyền tự nhiên (bao gồm quyền sống,

mà còn cần phải có sự chế ước và giám sát quyền tự do, quyền tài sản…). Tuy nhiên,

có hiệu quả của xã hội đối với nhà nước, do bản tính của con người là “tự tư tự lợi”

cần “làm cho tất cả mọi người đều có thể và xu thế theo đuổi dục vọng không giới

thực hiện chức năng kiểm tra và giám sát” hạn nên rất dễ dẫn đến việc người này xâm

(V.I. Lênin, 1972, Tập 3: 266).

hại lợi ích và tự do của người khác, từ đó

(iv) Nhà nước trở về với xã hội. Quyền làm cho các quyền tự nhiên của con người.

lực nhà nước bắt nguồn từ xã hội, đến từ rất khó được đảm bảo. Trong bối cảnh

nhân dân cho nên điểm dừng chân sau cùng này, rất cần tiêu chuẩn chung (pháp luật)

của nó tất yếu là trở về với xã hội, trở về để điều chỉnh mối quan hệ của các thành

với nhân dân. Đây là một kết luận được chủ viên trong xã hội cũng như rất cần quyền

nghĩa Marx-Lenin đưa ra sau khi khảo sát lực công (nhà nước) để đảm bảo việc thực

và phân tích sự phát triển của nhà nước và hiện những tiêu chuẩn chung này. Như vậy,

xã hội. Theo chủ nghĩa Marx-Lenin, yêu theo tư tưởng về khế ước xã hội, nhà nước

cầu cơ bản của chế độ dân chủ mới chính là ra đời là nhằm đảm bảo các quyền tự nhiên

sự thống nhất giữa nhà nước và xã hội. “Sự của con người.

thống nhất này vừa có nghĩa là sự thống

(ii) Chủ quyền nhân dân. Tư tưởng khế

nhất giữa chính quyền nhà nước với lợi ích ước xã hội cho rằng, nhà nước là kết quả

phổ biến của toàn xã hội và nhà nước với từ ý chí của người dân cũng như từ sự ủy

tư cách là người đại diện thật sự của toàn quyền của người dân. Tuy nhiên, nguồn

xã hội; vừa có nghĩa là xu thế trở về xã hội gốc quyền lực là ở người dân hoặc quyền

của quyền lực nhà nước” (Rong jian, Yang lực thuộc về nhân dân. Rousseau (1997)

Feng-chun, 1989: 170). Quan điểm của chủ cho rằng, chủ quyền của nhà nước thuộc

nghĩa Marx-Lenin về sự trở về xã hội của về toàn thể nhân dân, đồng thời nhà nước

nhà nước hàm ý: một mặt, cần phải thông lấy ý chí công làm phương châm chỉ đạo

qua con đường dân chủ hóa, tức thông qua cho hành động của mình. Ý chí công tồn

việc phát huy quyền làm chủ của nhân dân, tại một cách khách quan, nó là ý chí của

mở rộng tự quản xã hội để làm cho toàn thể nhân dân, nó “mãi mãi là công lý”. Từ việc

xã hội tham gia một cách phổ biến, rộng rãi khẳng định tầm quan trọng của ý chí công,

vào đời sống chính trị nhà nước, từ đó tạo Rousseau phản đối chế độ đại nghị lấy bầu

điều kiện cho quyền lực nhà nước trở về cử đại biểu làm đặc trưng chủ yếu. Bởi vì

với xã hội; mặt khác, cần thông qua việc chủ quyền về bản chất là do ý chí công cấu

thúc đẩy sự phát triển của sức sản xuất, tạo thành nên, còn ý chí lại là cái không thể

cơ sở kinh tế cho sự tiêu vong của nhà nước đại diện; nó chỉ là ý chí thống nhất hoặc

và sự trở về xã hội của quyền lực nhà nước. là ý chí khác, mà tuyệt không thể có thứ gì

Thứ hai, lý luận khế ước xã hội. Tư trung gian khác. Lý luận chủ quyền nhân

tưởng về khế ước xã hội chủ yếu gồm một dân của Rousseau đồng nghĩa với việc

số điểm sau (Xem thêm: Rousseau, 1997): khẳng định tính tất yếu của việc thực hiện

(i) Luận giải về trạng thái tự nhiên và dân chủ trực tiếp cũng như tăng cường sự

nguồn gốc của nhà nước. Tư tưởng khế ước tham gia của xã hội trong quản trị công.

Thông tin Khoa học xã hội, số 12.2020

14

Tư tưởng khế ước xã hội cho rằng, để ngăn sát không cao và xu hướng “lấy bản thân

ngừa sự xâm phạm của quyền lực nhà nước làm trung tâm” nên việc cung cấp dịch vụ

đối với các quyền tự nhiên của con người, công của nhà nước khó đáp ứng được nhu

cần giới hạn quyền lực nhà nước trong lĩnh cầu, yêu cầu của xã hội… (Theo: Nguyễn

vực đời sống chính trị; thông qua hiến pháp Trọng Bình, 2019). Theo lý luận về “con

và pháp luật để hạn chế và chế ước quyền đường thứ ba”, do thị trường có sự thất bại

lực nhà nước.

của thị trường, nhà nước có sự thất bại của

(iii) Tinh thần pháp quyền. Tư tưởng nhà nước nên phương thức quan trọng để

khế ước xã hội cho rằng, pháp quyền là hạn chế sự thất bại của cả thị trường và nhà

công cụ để đảm bảo mọi người tuân thủ nước chính là coi trọng việc phát huy đúng

chuẩn tắc chung (pháp luật), tức cần phải mức vai trò của TCXH trong quản trị công.

thông qua pháp quyền để điều chỉnh mối Lý luận này cho rằng, cần thông qua cơ chế

quan hệ giữa nhà nước và xã hội.

hợp tác giữa nhà nước, thị trường (doanh

Thứ ba, lý luận về “con đường thứ nghiệp) và xã hội (các đoàn thể xã hội) để

ba”. Nhìn từ lịch sử phát triển, cho đến nâng cao hiệu quả quản trị quốc gia và quản

nay, nhân loại đã từng vận dụng nhiều mô trị địa phương.

thức phát triển khác nhau, trong đó điển

Thứ tư, lý luận về “chủ nghĩa đa

hình là các mô hình: (i) nhấn mạnh hoặc nguyên” và “chủ nghĩa nghiệp đoàn”. Chủ

tuyệt đối hóa vai trò độc tôn của nhà nước nghĩa đa nguyên và chủ nghĩa nghiệp đoàn

trong quản lý xã hội (“con đường thứ nhất”, là hai trường phái lý luận lớn ở phương

tức nhấn mạnh vai trò nhà nước); (ii) nhấn Tây tập trung phân tích mối quan hệ giữa

mạnh hoặc tuyệt đối hóa vai trò độc tôn của nhà nước và xã hội. Chủ nghĩa đa nguyên

thị trường (“con đường thứ hai”, tức nhấn phổ biến ở Mỹ, còn chủ nghĩa nghiệp đoàn

mạnh vai trò của thị trường). Tuy nhiên, phổ biến ở các nước châu Âu.

thực tiễn đã cho thấy, cả “con đường thứ

Chủ nghĩa đa nguyên cho rằng, với tính

nhất” và “con đường thứ hai” đều không tự chủ và tự quản, TCXH là thực thể ngăn

mang lại thành công. Chính vì vậy, nhiều ngừa sự xâm phạm đối với tự do xã hội;

nhà khoa học đã đề xuất lý thuyết về “con đồng thời thông qua sự quan tâm và tham

đường thứ ba”, tức nhấn mạnh vai trò của gia của mình đối với các vấn đề chung,

TCXH trong quản trị công.

TCXH hình thành nên lực lượng giám sát

Lý luận về “con đường thứ ba” cho đối với nhà nước. Có người cho rằng, cốt

rằng, “do thị trường có sự thất bại của nó” lõi của lý luận về chủ nghĩa đa nguyên là

nên đòi hỏi sự can thiệp của nhà nước, khẳng định “vai trò trung tâm của xã hội”,

nhưng bản thân “nhà nước cũng có sự thất nó chủ trương thông qua việc thực hiện

bại”. Vì vậy, vấn đề đặt ra là làm thế nào để quyền công dân, quyền của xã hội để hạn

khắc phục được sự thất bại của cả nhà nước chế sự can thiệp của nhà nước (Wang Dong-

và thị trường. Sự thất bại của nhà nước thể li, 2003: 350). Nếu ở Hoa Kỳ chủ nghĩa đa

hiện trên nhiều mặt, trong đó điển hình là nguyên được nhấn mạnh, thì ở các nước

do thiếu thông tin và sự “tự tư tự lợi” nên thuộc khu vực châu Âu lại là chủ nghĩa

nhà nước khó đề ra được chính sách chất nghiệp đoàn (corporatism). Chủ nghĩa

lượng cao, từ đó ảnh hưởng đến hiệu quả nghiệp đoàn là một trường phái tư tưởng

quản trị; do tham nhũng, hiệu quả giám chính trị nhấn mạnh việc các thành viên và

Tổ chức xã hội…

15

cá nhân hoạt động trong các lĩnh vực khác coi trọng việc mở rộng đoàn kết, tập hợp

nhau như nông nghiệp, khoa học,… thành thành viên của các TCXH. Còn theo chủ

lập các hiệp hội nhằm bảo vệ lợi ích chung nghĩa nghiệp đoàn, trong quá trình hoàn

của mình (Wiarda, 1997). Chủ nghĩa nghiệp thiện mối quan hệ giữa nhà nước và xã

đoàn cho rằng: (i) Tuy nhà nước có vai trò hội, vừa không được coi nhẹ vai trò hướng

quan trọng, nhưng TCXH cũng có vai trò dẫn, thúc đẩy của nhà nước, vừa không

quan trọng của nó; nhiệm vụ trung tâm của được coi nhẹ tính chất công và hoạt động

TCXH chính là tích hợp, tập trung và phản vì lợi ích công của TCXH (Zhang Zhong-

ánh nhu cầu, lợi ích và nguyện vọng của ru, 2009).

các thành viên do mình đại diện đối với quá

Thứ năm, lý luận về “quản trị của

trình hoạch định thể chế, chính sách của nhiều trung tâm”. Người đầu tiên nêu lên

nhà nước; (ii) Những đoàn thể được sự thừa lý luận này là Karl Polanyi (1886-1964).

nhận về mặt luật pháp cần thực hiện trách Sau này, Vincent Ostrom (1919-2012) và

nhiệm kiến nghị, tư vấn đối với những Eleanor Ostrom (1933-2012) đã phát triển

vấn đề công; đồng thời nhà nước cũng cần lý luận này lên một bước mới. “Quản trị

thực hiện sự kiểm soát đối với các TCXH; của nhiều trung tâm” có nghĩa là cơ chế

(iii) Quan hệ giữa các TCXH không phải phục vụ công với sự tham gia của nhiều

là quan hệ cạnh tranh, chức năng của mỗi chủ thể, trong đó các chủ thể này vừa độc

TCXH là đại diện cho các thành viên trong lập, vừa tương tác với nhau. Nói cách

lĩnh vực ngành nghề của mình, phản ánh khác, lý luận này nhấn mạnh sự tham gia

tới nhà nước các nhu cầu, nguyện vọng của của nhiều chủ thể trong giải quyết các vấn

các thành viên trong tổ chức mình (Zhang đề xã hội, những chủ thể này chủ yếu gồm

Zhong-ru, 2009).

nhà nước, doanh nghiệp, tổ chức phi lợi

Giữa chủ nghĩa đa nguyên và chủ nhuận, TCXH, tổ chức quốc tế,...; đồng

nghĩa nghiệp đoàn có nhiều điểm khác thời nhấn mạnh sự phối hợp, hợp tác giữa

nhau: (i) Về định nghĩa TCXH, chủ nghĩa các chủ thể, qua đó nhằm hình thành nên

đa nguyên cho rằng, TCXH không chỉ ra “mạng lưới quản trị”. Lý luận “quản trị

đời trước nhà nước, mà sức mạnh kiểm của nhiều trung tâm” cho rằng, mục tiêu

soát của nó thậm chí còn cao hơn nhà nước. của việc phát huy sự tham gia của nhiều

Trong khi đó, chủ nghĩa nghiệp đoàn cho chủ thể trong giải quyết các vấn đề xã hội

rằng, TCXH là những tổ chức trung gian chính là nhằm tối đa hóa lợi ích của công

nối liền cá nhân với nhà nước; (ii) Về vai dân và đáp ứng nhu cầu đa dạng của công

trò và hình thức tổ chức của TCXH, nếu dân. Lý luận này đặc biệt nhấn mạnh vai

chủ nghĩa đa nguyên cho rằng TCXH tập trò của TCXH trong quản trị quốc gia. Lý

hợp lợi ích phân tán của cá thể thành lợi luận “quản trị của nhiều trung tâm” cho

ích nhóm, từ đó tạo nên đơn vị hành động rằng, với tính tự trị và tự quản, TCXH có

chủ yếu trong quá trình chính trị, gây áp lợi cho sự tham gia của người dân cũng

lực chính trị, thì chủ nghĩa nghiệp đoàn như thể hiện nhu cầu, lợi ích của người

lại cho rằng TCXH không chỉ nêu yêu cầu dân. Sự phát triển và sự tham gia của các

đối với nhà nước, mà còn đảm nhận những TCXH góp phần cải thiện chất lượng phục

trách nhiệm xã hội cần thiết. Chủ nghĩa vụ công của nhà nước, cũng như góp phần

đa nguyên gợi mở cho chúng ta rằng, cần khắc phục “sự thất bại của nhà nước” và

Thông tin Khoa học xã hội, số 12.2020

16

“sự thất bại của thị trường”. Các TCXH (doanh nghiệp), mà còn bao gồm quan hệ

là những tổ chức gần với cơ sở, có tính hợp tác giữa nhà nước và khu vực xã hội

linh hoạt và năng lực đáp ứng tốt, do đó (các TCXH) cũng như quan hệ hợp tác giữa

có thể đáp ứng một cách kịp thời nhu cầu nhà nước, khu vực tư nhân và khu vực thứ

của người dân ở cơ sở. Lý luận “quản trị ba. Mục đích của quan hệ hợp tác công -

của nhiều trung tâm” gợi mở cho chúng ta tư chính là thông qua cơ chế và phương

rằng, nhà nước cần xác định rõ phạm vi và thức quản lý xã hội linh hoạt hơn và có sự

ranh giới hoạt động của mình, nên dành tham gia của nhiều chủ thể để có thể giải

cho xã hội quyền tự chủ, tự trị lớn hơn. quyết các vấn đề xã hội. Với tư cách một

Nhà nước cần bồi dưỡng sự phát triển của phương thức quản trị có hiệu quả, tác dụng

TCXH, hỗ trợ các TCXH cũng như thúc và ý nghĩa của hợp tác công - tư thể hiện ở

đẩy sự hợp tác giữa nhà nước và xã hội.

3. Con đường phát huy vai trò của tổ chức về nguồn lực của nhà nước; phát huy sức

xã hội trong quản trị công mạnh của nhiều bên nhằm thúc đẩy việc

chỗ: nó góp phần bổ sung cho sự thiếu hụt

Do điều kiện của từng quốc gia nên con giải quyết nhanh và hiệu quả các vấn đề xã

đường để phát huy vai trò của TCXH trong hội; giảm thiểu chi tiêu công của nhà nước;

quản trị công có thể khác nhau. Mặc dù cung ứng dịch vụ công nhanh hơn; giảm

vậy, đến nay, có thể thấy giới nghiên cứu lý thiểu vai trò xã hội của nhà nước, thúc đẩy

luận đã khái quát ba con đường hay phương năng lực tự quản, tự trị của xã hội; nâng cao

thức sau đây để phát huy vai trò của TCXH chất lượng dịch vụ công.

trong quản trị công.

Với tư cách một phương diện quan

Một là, con đường quan hệ hợp tác trọng của hợp tác công - tư, quan hệ hợp tác

giữa nhà nước và TCXH. Từ sau thập niên giữa nhà nước và các TCXH (“khu vực xã

80 của thế kỷ XX đến nay, cùng với quá hội”) vừa góp phần khắc phục “sự thất bại

trình chuyển đổi mô hình quản trị quốc gia, của thị trường”, vừa góp phần khắc phục

nhiều nước đã thông qua những phương “sự thất bại của nhà nước”. Từ thực tiễn

thức khác nhau nhằm tăng cường mối quan Hoa Kỳ, các nước châu Âu và các vùng

hệ hợp tác giữa khu vực công và khu vực lãnh thổ như Hồng Kông, Đài Loan..., có

tư, còn gọi là hợp tác công - tư (public- thể thấy, nhà nước và các TCXH có thể

private partnerships), trong đó có mối quan thông qua các hình thức sau để thực hiện

hệ giữa nhà nước và các TCXH trong giải mối quan hệ hợp tác: (i) Ký kết hợp đồng,

quyết các vấn đề xã hội và cung ứng dịch tức nhà nước cung cấp kinh phí để TCXH

vụ công. Thực chất của hợp tác công - tư nào đó cung ứng dịch vụ công (chẳng hạn,

là khu vực công, khu vực tư nhân (doanh chính quyền địa phương có thể cung cấp

nghiệp) và “khu vực xã hội” (cốt lõi là kinh phí để TCXH nào đó thực hiện việc

các TCXH) cùng thực thi quyền lực công, thu gom rác thải); (ii) Nhà nước hỗ trợ cho

đảm nhận trách nhiệm công, phối hợp đầu các TCXH, tức nhà nước có thể trợ cấp

tư nguồn lực, cùng gánh vác rủi ro và chia và thực hiện các ưu đãi cho các TCXH

sẻ lợi ích nhằm sản xuất, cung ứng hàng trong quá trình các TCXH thực hiện các

hóa công và dịch vụ công. Vì vậy, quan hệ hoạt động công ích; (iii) Nhà nước mua

hợp tác công - tư không chỉ là quan hệ hợp sắm dịch vụ công từ các TCXH, tức nhà

tác giữa khu vực công và khu vực tư nhân nước trả kinh phí để các TCXH đảm nhận

Tổ chức xã hội…

17

việc sản xuất và cung ứng dịch vụ công (ở nghĩa quan trọng góp phần ổn định và phát

châu Âu, Hồng Kông và Hoa Kỳ, nguồn triển xã hội cũng như thúc đẩy việc thực

thu của các TCXH là từ nguồn kinh phí hiện công bằng xã hội; nâng cao tính trách

mua sắm dịch vụ công của nhà nước, nhiệm, tính đại diện và tính đáp ứng của

chiếm tỷ lệ lần lượt là 40-70%, 70-80% và các cơ quan nhà nước; nâng cao hiệu quả

31%) (Jia Xi-jin, 2009); (iv) Chế độ chứng và chất lượng hoạt động của các cơ quan

từ, tức nhà nước cung cấp chứng từ cho nhà nước; phát huy tính công dân, tinh thần

những đối tượng phù hợp nhằm đảm bảo công dân, vốn xã hội; thúc đẩy năng lực tự

để những đối tượng này được thụ hưởng quản của xã hội.

dịch vụ công nhất định, như y tế, giáo dục,

bảo hiểm, nhà ở...

Với tư cách là một phương thức không

thể thiếu trong quản trị nhà nước hiện đại,

Hai là, con đường tham gia của người sự tham gia của xã hội trong quản trị công

dân và TCXH trong quản trị công. Sự tham được thực hiện thông qua nhiều hình thức

gia của người dân và các TCXH là phương khác nhau. Có thể phân loại sự tham gia

thức thứ hai để phát huy vai trò của xã hội của xã hội trong quản trị công như sau:

trong quản trị công. Sự tham gia của xã (i) Hình thức tham gia của xã hội lấy tiếp

hội trong quản trị công được hiểu là tất cả nhận thông tin cho quá trình xây dựng,

hành vi và hoạt động của người dân (gồm thực hiện chính sách làm mục đích, gồm

cá nhân và các đoàn thể chính trị - xã hội, thăm dò ý kiến của người dân; chính phủ

TCXH với tư cách tổ chức đại diện của tiếp xúc với đại diện của người dân và các

người dân) thông qua thể chế, cơ chế nhất TCXH; người dân và các TCXH chủ động

định để gây ảnh hưởng đối với quá trình tiếp xúc với chính phủ; trưng cầu ý kiến

chính sách công. Nhiều nghiên cứu đã chỉ theo chuyên đề đối với nhóm nhỏ; tham

rõ ý nghĩa và tầm quan trọng của việc tăng gia qua mạng Internet và chính phủ điện

cường sự tham gia của xã hội trong quản trị tử; công khai thông tin của chính phủ;

nhà nước. Nghiên cứu của B. Carroll cho (ii) Các hình thức tham gia của xã hội lấy

rằng, sự tham gia của xã hội có ý nghĩa: (i) tăng cường sự ủng hộ c ủa xã hội, người

Nâng cao tính đại diện và năng lực đáp ứng dân đối với chính sách công làm mục đích,

của các cơ quan nhà nước; (ii) Tăng cường gồm hội nghị công dân; tham vấn và lắng

sự hiểu biết và tin tưởng lẫn nhau giữa nhà nghe ý kiến; ủy ban tư vấn do người dân

nước và công dân; (iii) Củng cố s ự đồng thành lập; (iii) Các hình thức tham gia lấy

thuận chính trị và tích hợp nguồn lực của phát triển và tăng cường năng lực tự trị,

xã hội; (iv) Nâng cao chất lượng chính sách tự quản của xã hội làm mục đích, gồm

và tăng cường mức độ tiếp nhận chính sách hoạt động giám sát của các tổ chức do

của người dân; (v) Góp phần phát triển năng người dân thành lập nên; nêu sáng kiến

lực tham gia và nâng cao văn hóa dân chủ và phúc quyết; diễn đàn công dân (Citizen

của công dân (Dẫn theo: Carroll, Terrance, Forum)... (Nguyễn Trọng Bình, 2019).

1999). Có thể thấy, ý nghĩa của việc tăng

Ba là, con đường tự trị, tự quản xã hội.

cường sự tham gia của xã hội trong quản Có ý kiến cho rằng, một nhà nước tốt không

trị công thể hiện ở chỗ nó đã góp phần thực hẳn là một nhà nước phải đáp ứng tất cả các

hiện quyền của mỗi cá nhân và phát huy yêu cầu của công dân, mà là một nhà nước

năng lực của cá nhân; đồng thời nó còn có ý tạo ra cơ hội đầy đủ để người dân và xã hội

Thông tin Khoa học xã hội, số 12.2020

18

có thể tự mình giải quyết được những vấn quản trị công chính là con đường hợp tác

đề trong khả năng của mình (Zhang Cheng- giữa nhà nước với xã hội, con đường mở

fu, 2014). Tự quản xã hội là một phương rộng sự tham gia của xã hội và con đường

thức bảo đảm để mọi người học tập quản trị, tăng cường tự quản xã hội. Cả ba con đường

cùng nhau tạo ra lợi ích chung và nâng cao này có mối quan hệ thúc đẩy lẫn nhau, việc

mức độ văn minh của xã hội, cũng là con thực hiện có hiệu quả ba con đường này

đường và cơ sở quan trọng để chuyển đổi liên quan đến nhiều yếu tố khác nhau, nhất

mô hình quản trị nhà nước theo hướng dân là vai trò và trách nhiệm của nhà nước cũng

chủ và “mở”. Tự quản xã hội nhấn mạnh như việc chuyển đổi mô hình quản trị nhà

hình thái quản trị lấy công dân và TCXH nước từ truyền thống sang hiện đại, với đặc

làm trung tâm, ở đó trong phạm vi tổ chức trưng cơ bản là tính “mở” (dân chủ) và tính

và khu vực nhất định, người dân và TCXH pháp quyền 

tự mình tiến hành quản lý đối với các vấn

đề chung. Nhìn từ góc độ mối quan hệ giữa Tài liệu tham khảo

nhà nước và xã hội, tự quản xã hội có nghĩa 1. Ph. Ăngghen (1972), Nguồn gốc của

là sự trở về xã hội của quyền lực nhà nước.

Dưới điều kiện tự quản xã hội, quan hệ giữa

gia đình, của chế độ tư hữu và của nhà

nước, Nxb. Sự thật, Hà Nội.

nhà nước và TCXH không phải là quan hệ 2. Nguyễn Trọng Bình (2017), “Lý thuyết

quyền lực chỉ huy - phục tùng, mà là quan

hệ tương tác dựa trên sự tôn trọng và hợp tác

lẫn nhau; vai trò của nhà nước không còn

là người phân phối nguồn lực, mà là người

lựa chọn công - một sự phân tích đối với

sự thất bại của nhân tố ‘phi thị trường’”,

Tạp chí Thông tin Khoa học chính trị,

số tháng 11.

sáng tạo nguồn lực. Cơ sở của tự quản xã 3. Nguyễn Trọng Bình (2019), “Sự tham

hội chính là sự phát triển lành mạnh, sự độc

lập, tự chủ và sức sống của TCXH. Trách

nhiệm của nhà nước chính là tích cực thúc

đẩy và phát triển các TCXH, khắc phục

gia của người dân trong hành chính

công - ý nghĩa và các hình thức chủ

yếu”, Tạp chí Nhân lực Khoa học xã

hội, số 4 (71).

tính “hành chính hóa” của TCXH; đồng 4. Carroll, B., Terrance, C. (1999), “Civic

thời, các TCXH hiện có cũng cần xác lập rõ

trách nhiệm xã hội của mình, tích cực tham

gia và thúc đẩy việc giải quyết các vấn đề

networks, legitimacy and the policy

process”, Governance, Vol.12, Issue 1,

p.1-28.

công, thúc đẩy sự phát triển của cộng đồng 5. Đảng Cộng sản Việt Nam (2017), Nghị

và xã hội. Hình thức để tăng cường tự quản

xã hội gồm: (i) Tự quản ở cơ sở và khu dân

cư; (ii) Tự quản thông qua các phong trào,

mô hình do các TCXH tổ chức cũng như

hoạt động tình nguyện của người dân và

các TCXH.

quyết Hội nghị Trung ương 5 khóa XII

về hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường

định hướng xã hội chủ nghĩa, https://

dangcongsan.vn/xay-dung-dang/nghi-

quyet-hoi-nghi-trung-uong-5-khoa-xii-

ve-hoan-thien-the-che-kinh-te-thi-truong-

dinh-huong-xa-hoi-chu-nghia-440462.

html, truy cập ngày 02/10/2020.

4. Kết luận

Nhiều lý luận đã chỉ rõ vai trò của xã

hội, TCXH trong quản trị công. Con đường 6. Jia Xi-jin (2009), Báo cáo cuối kỳ

cơ bản để phát huy vai trò của xã hội trong nghiên cứu về mua sắm dịch vụ công

Tổ chức xã hội…

19

của Chính phủ Trung Quốc, tháng 6

(tiếng Trung).

chính trị phương Tây, tập 5, Nxb. Nhân

dânThiênTân, Trung Quốc (tiếngTrung).

7. V.I. Lênin (1972), Toàn tập, Nxb. Sự 12. Wiarda, Howard J. (1997), Corporatism

thật, Hà Nội.

and comparative politics: the other great

“ism”, Armonk, M.E. Sharpe, NY.

13. Zhang Cheng-fu (2014), “On Open

Governance”, Journal of Renmin

University of China (5).

14. Zhang Zhong-ru (2009), “Nghiên cứu

mối quan hệ tương tác giữa nhà nước

và tổ chức xã hội từ góc nhìn chủ nghĩa

nghiệp đoàn”, Tạp chí Xã hội học Trung

Quốc, số 4 (tiếng Trung).

8. C. Mác và Ph. Ăngghen (1995), Toàn

tập, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội.

9. Rong jian, Yang Feng-chun (1989), Bàn

về dân chủ, Nxb. Nhân dân Thượng

Hải, Trung Quốc (tiếng Trung).

10. Rousseau, Jean-Jacques (1997), Bàn về

khế ước xã hội, Nhà in sách Thương Vụ,

Bắc Kinh, Trung Quốc (tiếng Trung).

11. Wang Dong-li (2003), Lịch sử tư tưởng

(tiếp theo trang 26)

đổi mô hình phân công lao động nội

trợ trong gia đình nông thôn”, Tạp chí

Nghiên cứu Gia đình và giới, quyển 20

số 2, tr. 32-45.

7. Nguyễn Thị Hà (2012), Quan hệ giới

trong gia đình dân tộc thiểu số vùng núi

phía Bắc Việt Nam hiện nay, Luận án 12. Raj, Stacey and Raval, Vaishali (2013),

tiến sĩ Triết học, Học viện Chính trị -

Hành chính quốc gia Hồ Chí Minh.

“Parenting and family socialization

within cultural context”, In:

a

8. Nguyễn Xuân Nghĩa (2000), Quá trình

xã hội hóa về giới ở trẻ em, Nxb. Đại

học Mở bán công Tp. Hồ Chí Minh.

Anderson, E. L., Thomas, S. (Eds.),

Socialization: Theories, processes

and impact (pp. 57-78), Nova Science

Publishers, New York.

9. Nguyễn Xuân Thắng (2018), Xu hướng

biến đổi của đặc điểm gia đình Việt 13. Trần Thị Hồng (2007), “Khuôn mẫu

Nam trong quá trình hội nhập quốc tế,

Báo cáo đề tài cấp Bộ, Viện Hàn lâm

Khoa học xã hội Việt Nam.

giới trong gia đình hiện nay”, Tạp chí

Nghiên cứu gia đình và giới, số 4,

quyển 17, tr. 31-37.

10. Oakley, Ann (1972), Sex, Gender 14. Trương Trần Hoàng Phúc (2010), “Vai

and Society, Maurice Temple Smith

Limited.

11. Phùng Thị Kim Anh (2010), “Biến

trò của người phụ nữ trong gia đình”,

Tạp chí Nghiên cứu gia đình và giới, số

4, quyển 20, tr. 39-49.