Tiểu luận Lịch sử phát triển của phép biện chứng

I. §Æt vÊn ®Ò

BiÖn chøng vµ siªu h×nh lµ hai ph¹m trï trong triÕt häc, nã lµ hai

ph-¬ng ph¸p t- duy tr¸i ng-îc nhau. Ph-¬ng ph¸p siªu h×nh lµ ph-¬ng ph¸p

xem xÐt sÑ vËt hiÖn t-îng trong tr¹ng th¸i tÜnh t¹i kh«ng trong mèi quan hÖ

phè biÕn trong qu¸ tr×nh vËn ®éng vµ ph¸t triÓn. Do vËy ph-¬ng ph¸p nµy sÏ

dÉn ®Õn sai lÇm phñ nhËn sù ph¸t triÓn kh«ng nhËn thÊy mèi liªn hÖ gi÷a c¸c

sù vËt hiÖn t-îng. Tr¸i l¹i víi ph-¬ng ph¸p t- duy siªu h×nh, ph-¬ng ph¸p

biÖn chøng lµ ph-¬ng ph¸p nhËn thøc thÕ giíi lý gi¶i thÕ giíi, gi¶i quyÕt vÊn

®Ò thùc hiÖn theo nguyªn t¾c biÖn chøng xem xÐt sù vËt hiÖn t-îng trong qu¸

tr×nh kh«ng ngõng vËn ®éng ph¸t triÓn ®ång thêi thÊy ®-îc mèi quan hÖ c¸ thÓ

vµ ®oµn thÓ.

Trong lÞch sö triÕt häc cã nh÷ng thêi ®iÓm, t- duy siªu h×nh chiÕm -u

thÕ so víi t- duy biÖn chøng. Nh-ng xÐt trong toµn bé lÞch sö triÕt häc th×

phÐp biÖn chøng lu«n gi÷ vai trß ®Æc biÖt trong ®åi sè tinh thÇn triÕt häc. PhÐp

biÖn chøng lµ mét khoa häc cña triÕt häc. V× vËy nã còng ph¸t triÓn tr× thÊp tèi

cao vµ cã nh÷ng th¨ng trÇm ®Ønh cao cña phÐp biÖn chøng duy vËt lµ phÐp

biÖn chøng M¸c-xÝt cña triÕt häc M¸c - Lª nin. Chñ nghÜa M¸c lu«n ®¸nh gi¸

cao phÐp biÖn chøng nhÊt lµ phÐp biÖn chøng duy vËt, vµ coi ®ã lµ mét c«ng

cô t- duy ®¾c lùc, s¾c bÐn ®Ó ®Êu tranh víi thuyÕt kh«ng thÓ biÕn t- duy siªu

h×nh gióp cho trong nhËn thøc vµ c¶i t¹o thÕ giíi.

§Ó thÊy râ b¶n chÊt cña phÐp biÖn chøng vµ sù ph¸t triÓn cña t- duy

biÖn chøng cña nh©n lo¹i th× chóng ta ph¶i nghiªn cøu lÞch sö ph¸t triÓn cña

phÐp biÖn chøng.

II. gi¶i quyÕt vÊn ®Ò

1. C¸c phÐp biÖn chøng tr-íc triÕt häc M¸c - Lªnin

a) PhÐp biÖn chøng thêi cæ ®¹i

PhÐp biÖn chøng thêi cæ ®¹i lµ phÐp biÖn chøng tù ph¸t, ng©y th¬ vµ

mang tÝnh trùc quan ®-îc h×nh thµnh trªn c¬ së nh÷ng quan s¸t tù nhiªn, x·

héi hoÆc lµ kinh nghiÖm cña b¶n th©n. Trung t©m lín cña triÕt häc thêi bÊy giê

lµ triÕt häc trung hoa cæ ®¹i. Do ®Æc ®iÓm v¨n ho¸ còng nh- hoµn c¶nh lÞch sö

kh¸c nhau nªn sù thÓ hiÖn t- t-ëng biÖn chøng. Trong häc thuyÕt triÕt häc

còng cã nh÷ng ®Æc ®iÓm. Kh«ng gièng nhau, nh-ng nãi chung c¶ 3 nªn triÕt

häc lín ®Òu cã nh÷ng ®Æc ®iÓm nªu trªn.

§Çu tiªn ph¶i nãi ®Õn lµ nÒn triÕt häc Ên §é cæ ®¹i. §©y lµ hÖ thèng

triÕt häc cã sù ®an xen hoµ ®ång gi÷a triÕt häc vµ t«n gi¸o vµ gi÷a c¸c tr-êng

ph¸i kh¸c nhau. C¸c t- t-ëng triÕt häc ®-îc thÓ hiÖn d-íi h×nh thøc lµ mét t«n

gi¸o. Theo c¸ch ph©n chia truyÒn thèng triÕt häc Ên §é cæ ®¹i cã 9 tr-êng

ph¸i, trong ®ã cã 6 tr-êng ph¸i lµ chÝnh thèng vµ 3 tr-êng ph¸i phi chÝnh

thèng. Trong tÊt c¶ c¸c tr-êng ph¸i ®ã th× tr-êng ph¸i ®¹o phËt lµ cã häc

thuyÕt mang tÝnh duy vËt biÖn chøng s©u s¾c tiªu biÓu cña nÒn triÕt häc Ên §é

cæ ®¹i.

PhËt gi¸o h×nh thµnh tõ thÕ kû VI tr-íc c«ng nguyªn do TÊt §¹t §a tªn

hiÖu lµ thÝch ca MÉu Ni s¸ng t¹o. PhËt gi¸o cho r»ng v¹n vËt trong thÕ giíi

kh«ng do mét ®Êng thÇn linh nµo s¸ng t¹o ra mµ ®-îc t¹o ra tõ hai nguyªn tè

lµ s¾c vµ danh. Trong ®ã "danh" bao gåm t©n vµ thøc, cßn "s¾c" bao gåm 4 ®¹i

lµ ®¹i ®Þa, ®¹i thuû, ®¹i ho¶, ®¹i phong. ChÝnh nhõo tõ tr-êngnµy mµ phËt gi¸o

®-îc coi lµ t«n gi¸o duy vËt duy nhÊt chèng l¹i c¸c t«n gi¸o thÇn häc ®-¬ng

thêi. §ång thêi phËt gi¸o ®-a ra t- t-ëng "v« ng·", "v« biÕn" nghÜa lµ kh«ng

cã c¸i g× lµ tr-êng tån bÊt biÕn, lµ vÜnh h»ng, kh«ng cã c¸i g× tån t¹i biÖt lËp,

mµ nã tån t¹i trong mét mèi liªn hÖ. §©y lµ t- t-ëng biÖn chøng s©u s¾c chèng

l¹i ®¹o Bµ La m«n vÒ sù tån t¹i cña c¸i t«i bÊt biÕn "v« th-êng" tøc lµ biÕn,

biÕn ë ®©y lµ sù biÕn ®æi cña v¹n vËt theo chu kú. Sinh - tri - di - diÖt ®èi víi

sinh vËt vµ thµnh - trô - ho¹i kh«ng ®èi víi con ng-êi. PhËt gi¸o cho r»ng sù

t-¬ng t¸c gi÷a 2 mÆt ®èi lËp nh©n gi¶ hay nh©n duyªn chÝnh lµ ®éng lùc lµm

cho thÕ giíi vËn ®éng chø kh«ng ph¶i lµ mét thÕ lùc siªu nh©n nµo ®ã n»m

ngoµi con ng-êi, thÕ giíi lµ vßng nh©n qu¶ v« cïng v« tËn. Nãi kh¸c mét sù

vËt hiÖn t-îng tån t¹i ®-îc lµ nhê héi tô ®ñ 2 giíi …. nh©n duyªn.

Tuy ®¹o phËt ®· cã nh÷ng b-íc ph¸t triÓn lín v× biÖn chøng nh-ng nã

vÉn cßn mang tÝnh v« thÇn kh«ng triÖt ®Ó, bi quan …

TriÕt häc trung hoa cæ ®¹i lµ mét nÒn triÕt häc lín cña nh©n lo¹i cã tíi

103 tr-êng ph¸i triÕt häc lín nhá. Do nh÷ng ®Æc ®iÓm cña hoµn c¶nh lÞch sö

cña c¬ cùc ®¹o ®øc suy ®åi nªn triÕt häc trung hoa chØ tËp trung vµo viÖc gi¶i

quyÕt c¸c vÊn ®Ò vÒ chÝnh trÞ - x· héi, nh÷ng t- t-ëng biÖn chøng thêi nµy rÊt

Ýt vµ chØ xuÊt hiÖn khi c¸c nhµ triÕt häc gi¶i nh÷ng vÊn ®Ò vÒ vò trô quan.

Häc thuyÕt triÕt häc mang t- t-ëng biÖn chøng s©u s¾c cña triÕt häc

trung hoa lµ häc thuyÕt ©m - d-¬ng. §©y lµ mét häc thuyÕt triÕt häc ®-îc ph¸t

triÓn trªn c¬ së mét bé s¸ch cã tªn lµ kinh dÞch. Nguyªn lý triÕt häc c¬ b¶n

nhÊt lµ nh×n nhËn mäi tån t¹i kh«ng trong tÝnh ®ång nhÊt tuyÖt ®èi, mµ còng

kh«ng ph¶i trong sù lo¹i trõ biÖt lËp kh«ng thÓ t-¬ng ®ång.Tr¸i l¹i tÊt c¶ ®Òu

bao hµm sù thèng nhÊt cña c¸c mÆt ®èi lËp ®ã lµ ©m vµ d-¬ng. ¢m d-¬ng

kh«ng lo¹i trõ, kh«ng biÖt lËp, mµ bao hµm lÉn nhau, liªn hÖ t-¬ng t¸c lÉn

nhau. §iÒu nµy thÓ hiÖn rÊt râ trong kinh dÞch "còngnh- t-¬ng t-¬ng th«i nhu

sinh biÕn h¸i". Sinh sinh chi vi dÞch"Häc thuyÕt nµy cã hai quan ®iÓm thÓ hiÖn

s©u s¾c t- t-ëng biÖn chøng. Mét lµ sù t-¬ng t¸c lÉn nhau gi÷a ©m vµ d-¬ng,

gi÷a c¸c mÆt ®èi lËp lµm cho vò trô biÕn ®æi kh«ng ngõng; hai lµ häc thuyÕt

nµy còng cho r»ng chu tr×nh vËn ®éng, biÕn dÞch cña v¹n vËt trong vò trô diÔn

ra theo nguyªn lý ph©n ®«i c¸i thèng nhÊt nh- th¸i cùc (thÓ thèng nhÊt) ph©n

®«i thµnh l-ìng nghi (©m d-¬ng). Sau ®ã ©m d-¬ng l¹i tiÕn hµnh ph©n thµnh

tù t-îng lµ th¸i ©m - thiÕu, ©m, th¸i d-¬ng - thiÕu d-¬ng, tõ t-îng l¹i sinh ra

b¸t qu¸i, vµ tr× ®· b¸t qu¸i sinh ra v¹n vËt.

Tuy vËy, häc thuyÕt ©m d-¬ng vÉn cßn nh÷ng h¹n chÕ

Mét lµ, häc thuyÕt ©m - d-¬ng phñ nhËn sù ph¸t triÓn biÖn chøng theo

h-íng ®i lªn v× häc thuyÕt ©m d-¬ng cho r»ng sù vËn ®éng cña v¹n vËt diÔn ra

theo chu kú lÆp ®i lÆp l¹i vµ ®-îc ®¶m b¶o bëi nguyªn t¾c c©n b»ng ©m -

d-¬ng cho r»ng sù vËn ®éng cña c¸c hiÖn t-îng chØ dõng l¹i khi ®¹t ®-îc

tr¹ng th¸i c©n b»ng ©m d-¬ng. Hai lµ trong häc thuyÕt ©m - d-¬ng cßn nhiÒu

yÕu tè duy t©n thÇn bÝ nh- quan ®iÓm "thiªn t«n ®Þa lý" cho r»ng trËt tù sang

hÌn trong x· héi b¾t nguån tõ trËt tù cña trêi ®Êt, häc ®em trËt tù cña x· héi

g¸n cho giíi tù nheien, râ l¹i dùng h×nh thøc bÞa ®Æt ®Ó chøng minh cho sù

hîp lý vÜnh viÔn cña chÕ ®é ®¼ng cÊp x· héi. §iÒu nµy ph¶n khoa häc.

Tãm l¹i, häc thuyÕt ©m d-¬ng ®· ph¶n ¸nh râ khuynh h-íng duy vËt vµ

biÖn chøng µ ra chØ lµ tù ph¸t. Nh-ng thiÕu sè h¹n chØ cña nã chØ lµ do ë thêi

kú nµy khoa häc v× tù nhiªn ch-a cã vµ triÕt häc chØ lµ kÕt qu¶ cña qu¸ tr×nh

kh¸i qu¸t ho¸ nh÷ng kinh nghiÖm thùc tiÔn l©u dµi cña nh©n d©n trung hoa.

Trong thêi cæ ®¹i th× nÒn triÕt häc Hy l¹p lµ nÒn triÕt häc cã nh÷ng ph¸t

hiÖn míi ®èi víi phÐp biÖn chøng. ChÝnh thêi kúnµy cña triÕt häc Hy l¹p thuËt

ng÷ "biÖn chøng" ra ®êi. Cïng víi sù ph¸t triÓn m¹nh mÏ vÒ kinh tÕ trong thêi

kú chiÕm h÷u n« lÖ Hi l¹p cæ ®¹i lµ nh÷ng thµnh tùu to lín trong khoa häc tù

nhiªn, v¨n ho¸, nghÖ thuËt. §Æc biÖt lµ khoa häc tù nhiªn nh- thiªn v¨n häc,

vËt lý cæ ®iÓn, to¸n häc ®· lµm c¬ së cho sù ph¸t triÓn vµ lµ nÒn t¶ng cho sù

ph¸t triÓn cña triÕt häc ph-¬ng t©y sau nµy.

Nhµ triÕt häc ®iÓn h×nh cho nÒn triÕt häc Hi l¹p cã t- t-ëng biÖn chøng

lµ: Heraclit (540-980 TCN). Theo sù ®¸nh gi¸ cña M¸c, Lªnin th× Heraclit lµ

ng-êi ®· s¸ng t¹o ra phÐp biÖn chøng. ¤ng còng lµ ng-êi ®Çu tiªn x©y dùng

phÐp biÖn chøng trªn lËp tr-êng duy vËt. PhÐp biÖn chøng cña «ng ch-a ®-îc

tr×nh bµy d-íi d¹ng mét hÖ thèng c¸c luËn ®iÓm khoa häc mµ hai nh- c¸c luËn

®iÓm quan träng cña «ng vÒ phÐp biÖn chøng ®-îc ®Ò cËp d-íi d¹ng c¸c c©u

danh ng«n mang tÝnh thi ca vµ triÕt lý. T- t-ëng biÖn chøng cña Heraclic thÓ

thiÕu trong 3 vÊn ®Ò sau:

Mét lµ quan niÖm vÒ sù vËn ®éng vÜnh cöu cña vËt chÊt. Theo «ng th×

khi«ng cã sù vËt, hiÖn t-îng nµo cña thÕ giíi ®øng yªn tuyÖt ®èi, mµ tr¸i l¹i

tÊt c¶ ®Òu trong tr¹ng th¸i biÕn ®æi vÒ chuyÓn ho¸ kh«ng ngõng. T- t-ëng nµy

®-îc thÓ hiÖn râ trong hai c©u danh ng«n.

Chóng ta kh«ng thÓ t¾m hai lÇn trªn mét dßng s«ng v× n-íc míi kh«ng

ngõng ch¶y".

vµ "ngay c¶ mÆt trêi còng mçi ngµy mét mèt"

(Heraclit - gi¸o tr×nh triÕt häc M¸c-Lªnin - NXB CTQG)

Heraclit l¹i ®-a ra quan ®iÓm lµ löa chÝnh lµ b¶n nguyªn cña thÕ giíi, lµ

c¬ së duy nhÊt vµ phæ biÕn nhÊt cña tÊt c¶ mäi sù vËt hiÖn t-îng. §ång thêi

còng chÝnh lµ gèc cña vËn ®éng, tÊt c¶ c¸c d¹ng kh¸c nhau cña vËt chÊt chØ lµ

tr¹ng th¸i chuyÓn ho¸ cña löa mµ th«i. §©y lµ mét h¹n chÕ cña Heraclit vµ b¶n

chÊt cña vËt chÊt vµ vËn ®éng nh-ng còng chÝnh nhê quan ®iÓm Êy mµ

Heraclit ®· nhÊn m¹nh ®-îc tÝnh vÜnh viÔn vµ bÊt diÖt cña thÕ giíi.

Hai lµ, Heraclit nªu lªn t- t-ëng vÒ sù tån t¹i phæ biÕn cña c¸c m©u

thuÉn trong mäi sù vËt, hiÖn t-îng. §iÒu ®ã thÓ hiÖn trong pháng ®o¸n vÒ vai

trß cña nh÷ng mÆt ®èi lËp trong biÕn ®æi phæ biÕn cña tù nhiªn vµ "sù trao ®æi

cña nh÷ng mÆt ®èi lËp" vÒ "sù tån t¹i vµ thèng nhÊt cña c¸c mÆt ®èi lËp. §iÒu

nµy thÓ hiÖn râ qua c©u nãi cña «ng: "cïng mét c¸i ë trong chóng ta sèng vµ

chÕt, thøc vµ ngñ, trÎ vµ giµ v× r»ng c¸i nµy biÕn ®æi thµnh c¸i kia vµ ng-îc l¹i,

c¸i kia vµ ng-îc l¹i, c¸i kia biÕn ®æi thµnh c¸i nµy…." Heraclit còng ®· cã

nh÷ng pháng ®o¸n ®óng vÒ sù ®Êu tranh vµ thèng nhÊt cña nh÷ng mÆt ®èi lËp.

§¸nh gi¸ vÒ quan ®iÓm thø hai cña Heraclit Lªnin ®· tõng viÕt "ph©n ®«i c¸i

thèng nhÊt cña phÐp biÖn chøng. §iÒu nµy chóng ta ®· thÊy xuÊt hiÖn ngay tõ

nhµ biÖn chøng Heraclit.

Ba lµ theo Heraclit th× sù vËn ®éng ph¸t biÕn kh«ng ngõng cña thÕ giíi

do quy luËt kh¸ch quan quy ®Þnh, quy luËt kh¸ch quan lµ trËt tù kh¸ch quan lµ

mäi c¸i ®ang diÔn ra trong vò trÞ, quy luËt chñ quan lµ tõ ng÷ häc thuyÕt cña

con ng-êi quy luËt chñ quan ph¶i phï hîp víi quy luËt kh¸ch quan. Ng-êi nµo

cµng tiÕp cËn ®-îc quy luËt kh¸ch quan bao nhiªu th× cµng th«ng th¸i bÊy

nhiªu. Lý luËn nhËn thøc cña Heraclit mang tÝnh biÖn chøng vµ duy vËt s¬

khai nh- c¬ b¶n lµ ®óng ®¾n.

Trong suèt thêi kú cæ ®¹i ta thÊy r»ng kh«ng cã hÖ thèng triÕt häc nµo

cã t- t-ëng biÕn chøng sau nh- cña Heraclit. Do vËy mµ t- t-ëng triÕt häc cña

«ng ®-îc nhµ biÖn chøng c¬ §iªu §øc vµ c¸c nhµ s¸ng lËp nªn chñ nghÜa

M¸c-Lªnin ®¸nh gi¸ cao, nh- C¸c M¸c vµ Ph ¡ng ghen ®· nãi "Quan niÖm vÒ

thÕ giíi míi cña nguyªn thuû, ng©y th¬ nh-ng c¨n b¶n ®ã còng lµ quan ®iÖm

cña c¸c nhµ Hy L¹p thêi cæ vµ ng-êi trªn diÔn ®¹t ®-îc r»ng quan niÖm Êy lµ

Heraclit.

C¸c nhµ triÕt häc sau Heraclit tiÕp tôc kÕ thõa t- t-ëng biÖn chøng cña

«ng vµ ph¸t triÓn nã nh-ng thùc sù ch-a gi¶i quyÕt ®-îc vÊn ®Ò b¶n chÊt cña

sù vËn ®éng vµ cña vËn ®éng vµ cña vËt chÊt.

Tãm l¹i, phÐp biÖn chøng thêi cæ ®¹i vÒ c¨n b¶n lµ ®óng nh-ng chñ yÕu

míi dùa trªn nh÷ng pháng ®o¸n nh÷ng trùc kiÕn thiªn tµi. PhÐp biÖn chøng tù

ph¸p thêi cæ ®¹i ®· nh×n thÊy bøc tranh chung cña thÕ giíi trong sù t¸c ®éng

cña nã. V× vËy kh«ng thÓ tr¸nh khái bÞ phñ ®Þnh bëi c¸c nÒn triÕt häc vÒ sau.

b) BiÖn chøng thêi trung ®¹i

BiÖn chøng thêi trung ®¹i hÇu nh- kh«ng cè, ®©y lµ 1 l-u trÇn c¸c sù

ph¸t triÓn phÐp biÖn chøng. ë ph-¬ng ®«ng vÉn chØ duy tr× phÐp biÖn chøng cã

®-îc thêi cæ ®¹i thËm chÝ t¹i Ên §é phËn gi¸ cßn bÞ sôp ®æ. Cßn ë ph-¬ng t©y

lµ sù bao trïm cña lÖnh viÖn ph¸n khoa häc.

c) PhÐp biÖn chøng t©y u thÕ kû XV - XVIII

Suèt trong 4 thÕ kû (tõ thÕ kû XV ®Õn thÕ kû XVIII) sù tr-ëng thµnh

cña t- t-ëng biÖn chøng T©y ¢u mang ý nghÜa ®éc ®¸o. PhÐp biÖn chøng

trong thêi kú kú ph¸t triÓn d-íi sù thèng trÞ cña t- duy siªu h×nh m¸y mãc.

Nãi chung c¸c nhµ triÕt häc thêi kú nµy mang ®Ëm t- duy siªu h×nh

nh-ng còng cã nh÷ng t- t-ëng biÖn chøng nh- t- t-ëng vÒ "sù phï hîp cña

c¸c mÆt ®èi lËp" cña Gioocdan¬ Brun« (1548 -1600). Theo G.Brun« mäi c¸i

®Òu liªn hÖ víi nhau vµ ®Òu vËn ®éng, kÓ tõ c¸c h¹t vËt chÊt nhá nhÊt - nguyªn

tö ®Õn v« sè thÕ giíi cña vò trô v« tËn, c¸i nµy tiªu diÖt c¸i kia ra ®êi. ¤ng

còng kh¼ng ®Þnh r»ng nÕu kh«ng theo nguyªn t¾c "c¸c mÆt ®èi lËp phï hîp

víi nhau" th× mäi nhµ khoa häc tõ tù nhiªn ®Õn x· héi ®Òu kh«ng lµm viÖc

®-îc. Ngoµi ra Brun« cßn cã nh÷ng t- t-ëng biÖn chøng cña Ph.Bªc¬n kh¼ng

®Þnh vËt chÊt kh«ng t¸ch rêi vËn ®éng, nhËn thøc b¶n chÊt cña sù vËt lµ nhËn

thøc sù vËn ®éng cña chóng. ¤ng lµ ng-êi ®Çu tiªn nhËn thÊy tÝnh b¶o toµn vËt

chÊt cña thÕ giíi.

d) PhÐp biÖn chøng cæ ®iÓn §øc

§¸nh gi¸ vÒ nÒn triÕt häc cæ ®iÓn §øc Lªnin ®· viÕt: Dï cã sù thÇn bÝ

ho¸ duy t©m, nh-ng phÐp biÖn chøng cæ ®iÓn §øc ®· ®Æt ra sù thèng nhÊt gi÷a

phÐp biÖn chøng vµ logic häc vµ lý luËn nhËn thøc. Trong c¸c nÒn triÕt häc

tr-íc C. M¸c th× triÕt häc cæ ®iÓn §øc cã tr×nh ®é kh¸i qu¸t ho¸ vµ trõu t-îng

ho¸ cao víi kÕt cÊu hÖ thèng chÆt chÏ, logic. §©y lµ tiÕn bé cña nÒn triÕt häc

§øc so víi c¸c nÒn triÕt häc kh¸c. NÒn triÕt häc cæ ®iÓn §øc b¾t ®Çu tõ

Kant¬, ®¹t ®Ønh cao ë Hªghen sau ®ã suy tµn ë triÕt häc Phoi¬b¾c.

Hªghen (1770 -1831) lµ nhµ triÕt häc cæ ®iÓn §øc lµ nhµ biÖn chøng lçi

l¹c. PhÐp biÖn chøng cña «ng lµ mét tiÒn ®Ò lý luËn quan träng cña triÕt häc

M¸cxit. TriÕt häc cña «ng cã ¶nh h-ëng rÊt m¹nh ®Õn t- t-ëng cña n-íc §øc

vµ c¶ Ch©u ¢u ®-¬ng thêi, triÕt häc cña «ng ®-îc gäi lµ "tinh thÇn Phæ". PhÐp

biÖn chøng cña Hªghen lµ phÐp biÖn chøng duy t©m tøc lµ phÐp biÖn chøng vÒ

sù vËn ®éng vµ ph¸t triÓn cña c¸c kh¸i niÖm ®-îc «ng ®ång nhÊt víi biÖn

chøng sù vËt. ¤ng viÕt: "phÐp biÖn chøng nãi chóng lµ nguyªn t¾c cña mäi vËn

®éng, mäi sù sèng vµ mäi ho¹t ®éng trong ph¹m vi hiÖn thùc. C¸i biÖn chøng

lµ linh hån cña mäi nhËn thøc khoa häc ch©n chÝnh "^1. LuËn ®iÓm xuyªn suèt

trong hÖ thèng triÕt häc cña Hªghen lµ: "TÊt c¶ c¸i g× lµ hiÖn thùc ®Òu lµ hîp

lý vµ tÊt c¶ nh÷ng g× hîp lý ®Òu lµ tån t¹i"^2. (C¸c M¸c - ¡nghen tuyÓn tËp).

Kh«ng nh÷ng Hªghen lµ ng-êi ®· cã c«ng trong viÖc phª ph¸n t- duy

siªu h×nh vµ lµ ng-êi ®Çu tiªn tr×nh bµy toµn bé giíi tù nhiªn, x· héi vµ t- duy

mét c¸ch biÖn chøng, cã nghÜa lµ trong sù vËn ®éng, biÕn ®æi vµ ph¸t triÓn

kh«ng ngõng. Trong logic häc, Hªghen kh«ng chØ tr×nh bµy c¸c ph¹m trï triÕt

häc nh- l-îng - chÊt, vËt chÊt - vËn ®éng mµ cßn ®Ò cËp ®Õn c¸c quy luËt

kh¸c nh- l-îng ®æi dÉn ®Õn chÊt ®æi, quy luËt phñ ®Þnh biÖn chøng. Nh-ng

tÊt c¶ chØ lµ nh÷ng quy luËt vËn ®éng, ph¹m trï cña t- duy hoÆc chØ lµ nh÷ng

kh¸i niÖm.

Khi nghiªn cøu x· héi, Hªghen ®· rót ra nh÷ng kh¼ng ®Þnh ®óng ®¾n

nh-: mét lµ sù ph¸t triÓn cu¶ x· héi lµ sù ®i lªn, hai lµ qu¸ tr×nh ph¸t triÓn cña

lÞch sö cã tÝnh kÕ thõa, lÞch sö lµ tÝnh thèng nhÊt gi÷a tÝnh kh¸ch quan vµ chñ

quan trong ho¹t ®éng cña con ng-êi.

Cã thÓ kh¼ng ®Þnh r»ng Hªghen ®· cã c«ng x©y dùng mét hÖ thèng c¸c

ph¹m trï vµ quy luËt cña phÐp biÖn chøng nh- lµ nh÷ng c«ng cô cña t- duy

biÖn chøng. MÆc dï trong hÖ thèng triÕt häc cña Hªghen chøa ®ùng nh÷ng t-

thñ, thÓ hiÖn ë: Sù vËn ®éng cña x· héi lµ do sù vËn ®éng cña t- duy (ý niÖm

tuyÖt ®èi) sinh ra. Do ®ã mµ C.M¸c gäi phÐp biÖn chøng cña Hªghen lµ: "PhÐp

m¶nh ®Êt hiÖn thùc, nghÜa lµ trªn quan ®iÓm duy vËt.

2. PhÐp biÖn chøng M¸c - xit

a) §iÒu kiÖn ra ®êi cña phÐp biÖn chøng duy vËt

Sù ra ®êi cña phÐp biÖn chøng duy vËt g¾n liÒn víi sù ra ®êi cña chñ

ngh·i M¸c. Nã ra ®êi trong ®iÒu kiÖn ph-¬ng thøc s¶n xuÊt t- b¶n chñ nghÜa

®ang ph¸t triÓn, dùa trªn c¸c tiÒn ®Ò sau:

TiÒn ®Ò thùc tiÔn rÊt quan träng cho sù ra ®êi cña phÐp biÖn chøng duy

vËt lµ sù ph¸t triÓn cña khoa häc tù nhiªn, cuéc ®Êu tranh giai cÊp gi÷a v« s¶n

vµ t- s¶n.

chøng Hªghen lµ phÐp biÖn chøng vµ vøt bá c¸i vá ngoµi lµ c¸ch gi¶i thÝch

hiÖn t-îng tù nhiªn x· héi vµ t- duy mét c¸ch thÇn th¸nh ho¸ kho¸c lªn cho

nã vá ngoµi duy vËt gi¶i thÝch c¸c hiÖn t-îng tù nhiªn theo thùc tiÔn vµ nh÷ng

quy luËt kh¸ch quan hay nãi c¸ch kh¸c lµ M¸c - ¡nghen ®· c¶i t¹o mét c¸ch

PhÐp biÖn chøng duy vËt lµ sù thèng nhÊt gi÷a chñ nghÜa duy vËt vµ

§øc). PhÐp biÖn chøng duy vËt kh«ng chØ duy vËt trong tù nhiªn mµ ®i ®Õn

duy vËt lÞch sö.

b) Néi dung chÝnh cña phÐp biÖn chøng duy vËt

Theo C.M¸c: BiÖn chøng kh¸ch quan lµ c¸i cã tr-íc, cßn biÖn chøng

chñ quan (t- duy biÖn chøng) lµ c¸i cã sau vµ lµ ph¶n ¸nh cña biÖn chøng

m×nh" tøc lµ ®øng trªn nÒn t¶ng duy vËt.

Theo C.M¸c th× phÐp biÖn chøng chÝnh lµ "khoa häc vÒ mèi liªn hÖ phæ

biÕn trong tù nhiªn x· héi vµ tù nhiªn, trong t- duy". Theo Lªnin th× phÐp biÖn

thuyÕt vÒ tÝnh t-¬ng ®èi cña sù vËt".

PhÐp biÖn chøng duy vËt ®· ®-a ra ba mèi liªn hÖ chñ yÕu trong phÐp

biÖn chøng duy vËt lµ: Thø nhÊt lµ: Mèi liªn hÖ cïng tån t¹i vµ ph¸t triÓn; Thø

gièng nhau; Thø ba lµ: Mèi liªn hÖ vÒ sù chuyÓn ho¸ vËn ®éng vµ ph¸t triÓn.

C¸c mèi liªn hÖ ®-îc cô thÓ ho¸ b»ng hai nguyªn lý c¬ b¶n cña phÐp biÖn

chøng duy vËt lµ nguyªn lý vÒ mèi liªn hÖ phæ biÕn vµ nguyªn lý vÒ sù ph¸t

triÓn. Nã cßn ®-îc cô thÓ ho¸ thµnh 3 quy luËt c¨n b¶n lµ: Quy luËt chuyÓn

ho¸ tõ nh÷ng sù thay ®æi vµ l-îng thµnh nh÷ng sù thay ®æi vÒ chÊt vµ ng-îc

l¹i, quy luËt thø hai lµ quy luËt thèng nhÊt vµ ®Êu tranh gi÷a c¸c mÆt ®èi lËp vµ

quy luËt thø ba lµ quy luËt phñ ®Þnh cña phñ ®Þnh. C¸c nguyªn lý vµ quy luËt

trªn cña thÕ giíi kh¸ch quan kh«ng chØ ®-îc kh¸i niÖm kh¸i qu¸t ho¸ mµ nã

cßn ®-îc c¸c nhµ s¸ng lËp ra chñ nghÜa M¸c t×m ra tiÒn ®Ò lý luËn, c¸c tÝnh

chÊt vµ rót ra c¸c ph-¬ng ph¸p luËt. Ngoµi c¸c nguyªn lý vÒ quy luËt trªn ®-îc

rót ra tõ 3 mèi liªn hÖ th× tõ 3 mèi liªn hÖ nµy c¸c nhµ triÕt häc cßn ®-a ra 6

cÆp ph¹m trï tÊt nhiªn vµ ngÉu nhiªn; néi dung - h×nh thøc; b¶n chÊt - hiÖn

t-îng vµ cÆp ph¹m trï kh¶ n¨ng vµ hiÖn thùc.

LÇn ®Çu tiªn trong lÞch sö triÕt häc, M¸c ®· c«ng khai tÝnh giai cÊp cña

khi ®ã c¸c nÒn triÕt häc tr-íc M¸c che dÊu lîi Ých cña nã, b¶o vÖ lîi Ých cña

giai cÊp thèng trÞ, cña mét nhãm ng-êi thiÓu sè trong x· héi.

H¬n thÕ n÷a triÕt häc C.M¸c lµ mét hÖ thèng s¸ng t¹o, lµ mét hÖ thèng

më, kh«ng ngõng ®-îc bæ sung, ®-îc lµm phong phó thªm bëi chÝnh thùc tiÔn

vµ ph¸t triÓn. Cïng víi chÝnh sù ph¸t triÓn thùc tiÔn, häc thuyÕt cña C.M¸c lµ

kim chØ nam cho ng-êi lao ®éng.

Tãm l¹i, phÐp biÖn chøng duy vËt M¸c - xÝt lµ kÕt qu¶ cña sù chÝn muåi

vÒ mÆt lÞch sö cña nhËn thøc khoa häc vµ cña thùc tiÔn x· héi. Sù ra ®êi cña

trong sù ph¸t triÓn cña phÐp biÖn chøng g¾n víi tªn tuæi cña V.I.Lªnin ®· vËn

dông thµnh c«ng phÐp biÖn chøng M¸c-xÝt trong cuéc c¸ch m¹ng x· héi chñ

nghÜa th¸ng M-êi Nga n¨m 1917. Sù ph¸t triÓn cña V.I.Lªnin vÒ phÐp biÖn

chøng duy vËt thÓ hiÖn trong lý luËn c¸ch m¹ng x· héi chñ nghÜa nh- lµ mét

c«ng cô s¾c bÐn ®Ó c¶i t¹o thÕ giíi mét c¸ch c¸ch m¹ng nhÊt.

III. KÕt luËn

B»ng viÖc tr×nh bµy lÞch sö ph¸t triÓn cña phÐp biÖn chøng trong triÕt häc,

cã thÓ kh¼ng ®Þnh: Xuyªn suèt chiÒu dµi lÞch sö nhiÒu thÕ kû h×nh thµnh vµ

ph¸t triÓn tõ phÐp biÖn chøng tù ph¸t, th« s¬ cæ ®¹i cho ®Õn phÐp biÖn chøng

chøng duy vËt m¸c - xÝt th× phÐp biÖn chøng lu«n lµ c«ng cô s¾c bÐn, lµ ch×a

kho¸ gióp con ng-êi nhËn thøc vµ c¶i t¹o thÕ giíi ®Ó phôc vô nhu cÇu chÝnh

HiÖn nay, ®Êt n-íc ta ®ang tiÕp tôc thùc hiÖn c«ng cuéc ®æi míi, tiÕn hµnh

c«ng nghiÖp ho¸ - hiÖn ®¹i ho¸, th× viÖc nghiªn cøu phÐp biÖn chøng mét

c¸ch cã hÖ thèng, nhÊt lµ viÖc n¾m v÷ng c¸c nguyªn t¾c vµ vËn dông nh÷ng

nguyªn t¾c c¬ b¶n cña phÐp biÖn chøng duy vËt lµ mét yªu cÇu bøc thiÕt ®Ó

®æi míi t- duy, lµ ®Þnh h-íng t- t-ëng vµ mang l¹i cho chóng ta c«ng cô t-

duy s¾c bÐn ®Ó ®Êu tranh chèng l¹i t- duy siªu h×nh, b¶o thñ l¹c hËu vµ thùc

hiÖn th¾ng lîi môc tiªu XHCN cña c¸ch m¹ng n-íc ta.

Tµi liÖu tham kh¶o

1. Gi¸o tr×nh TriÕt - M¸c - Lªnin (Dïng trong c¸c tr-êng ®¹i häc vµ cao

®¼ng. NXB ChÝnh trÞ quèc gia)

2. LÞch sö phÐp biÖn chøng (tËp 1, 2, 3).