Đóng góp của trí thức yêu nước trong phong trào Đông Du và Duy Tân ở Nam Kỳ thập niên đầu thế kỷ XX

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN

TẠP CHÍ KHOA HỌC

ĐẠI HỌC SÀI GÒN

Số 73 (01/2021)

SAIGON UNIVERSITY

SCIENTIFIC JOURNAL

OF SAIGON UNIVERSITY

No. 73 (01/2021)

Email: [email protected]; Website: http://sj.sgu.edu.vn

ĐÓNG GÓP CỦA TRÍ THỨC YÊU NƯỚC TRONG PHONG TRÀO

ĐÔNG DU VÀ DUY TÂN Ở NAM KỲ THẬP NIÊN ĐẦU THẾ KỶ XX

The contribution of patriotic scholars in the Journey to the East and the

Modernization movements in the South in the first decade of the 20^thcentury

TS. Trần Thị Ánh

Trường Đại học Sài Gòn

TÓM TẮT

Đầu thế kỷ XX, qua làn sóng Tân thư, Tân văn, trí thức yêu nước Nam Kỳ đã mạnh dạn tiếp thu tư

tưởng dân chủ tư sản phương Tây, khởi xướng, lãnh đạo phong trào đấu tranh chống thực dân Pháp với

nhiều hình thức phong phú. Trí thức yêu nước Nam Kỳ đã có những đóng góp tích cực trong cuộc vận

động Đông Du và Duy Tân, làm cho Phong trào Đông Du ở Nam Kỳ diễn ra mạnh mẽ, góp phần quan

trọng vào công cuộc thực sản hưng nghiệp, chấn dân khí, nâng cao dân trí, tác động tích cực đến sự phát

triển kinh tế, văn hóa, xã hội ở Nam Kỳ.

Từ khóa: Duy Tân, Đông Du, Minh Tân, tư tưởng dân chủ tư sản, trí thức Nam Kỳ

ABSTRACT

At the beginning of the twentieth century, through movements such as Tân thư (contemporary

publications), Tân văn (contemporary literature), patriotic scholars of the Cochinchina had proactively

absorbed the Western bourgeois democracy ideology, initiated and led the movement to fight against

French colonialism with various means and avenues of action. Patriotic scholars in the South had

positively contributed to the Đông Du (Journey to the East) and Duy Tân (Modernization) movements,

helping the Đông Du movement reach a strong level of activity, playing an important part in farming

production and career building, uplifting the people’s morale, improving the people’s knowledge,

having a positive impact on the economic, cultural and social development in Cochinchina.

Keywords: Duy Tân (Modernization), Đông Du (Journey to the East), Minh Tân, Western bourgeois

democracy ideology, Cochinchinese scholars

văn hóa Nam Bộ, trí thức yêu nước Nam

Kỳ luôn nhạy bén, chủ động tiếp thu tư

tưởng cứu nước mới, tiếp thu và truyền bá

những yếu tố văn hóa tích cực, tiến bộ,

thực hiện hoài bão đưa dân tộc tiến cùng

thời đại. Phong trào Minh Tân (Minh đức

Tân dân) diễn ra ở Nam Kỳ nhằm hưởng

ứng Phong trào Đông Du và Duy Tân,

1. Đặt vấn đề

Trong tiến trình lịch sử, trí thức Việt

Nam nói chung, trí thức Nam Kỳ nói riêng

luôn có vai trò quan trọng trong sự nghiệp

kiến thiết và xây dựng đất nước. Họ là lực

lượng tiên phong, khởi xướng, tổ chức,

lãnh đạo các phong trào chính trị, văn hóa.

Mang trong mình sự khoáng đạt của

Email: [email protected]

17

SCIENTIFIC JOURNAL OF SAIGON UNIVERSITY

No. 73 (01/2021)

trong đó có những đóng góp quan trọng

của đội ngũ trí thức yêu nước trên vùng

đất này.

2. Nội dung nghiên cứu

2.1. Đội ngũ trí thức yêu nước ở Nam

Kỳ đầu thế kỷ XX

của các trí thức nho học yêu nước trong

nhân dân. Trong hơn 20 năm đầu xâm

chiếm Nam Kỳ, ngoài việc thành lập một

số trường tiểu học để dạy chữ Quốc ngữ và

Toán cho học sinh, Pháp đã cho mở một số

trường thông ngôn đào tạo những người

làm công tác thông dịch, phiên dịch như

Collège d’Adran còn gọi là Trường Bá Đa

Lộc (1861); Trường An Nam còn gọi là

Trường Thông ngôn (Collège Annamite

hay Collège des interprètes, 1862). Đào tạo

giáo viên và công chức có Trường Sư

phạm thuộc địa (École Normale Coloniale,

1871). Trường Hậu bổ (Collège des

Stagiaires, 1873) đào tạo nhân viên hành

chính cho chính phủ thuộc địa Pháp ở Nam

Kỳ (tham gia giảng dạy tại trường này có

một số trí thức như Trương Vĩnh Ký,

Trương Minh Ký). Chasseloup Laubat²là

trường trung học được xây dựng sớm nhất

(1874), dạy học cho cả con em người Pháp,

con em viên chức làm việc cho Pháp và

con em một số gia đình người Việt, quy tụ

được nhiều học sinh ưu tú của đất Nam Kỳ

thời đó như Cao Triều Phát, Nguyễn An

Ninh, Phan Văn Chương, Trần Văn Giàu,

Nguyễn Văn Hưởng, Lưu Văn Lang, Phạm

Quang Lễ³, v.v. Một số trường như Trường

Bá Đa Lộc, Trường tư thục Lasan Taberd⁴

cũng đã đào tạo được nhiều trí thức tân

học, bổ sung vào lực lượng công chức

người bản xứ trong bộ máy cai trị của

Pháp.

Cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX,

dưới ảnh hưởng của chính sách cai trị của

thực dân Pháp và sự du nhập làn sóng tư

tưởng tiến bộ từ bên ngoài vào Việt Nam,

nền văn hóa cổ truyền Việt Nam đã có sự

tiếp xúc mạnh mẽ với văn hóa phương Tây.

Nhận thức và tư tưởng của giới trí thức

cũng có những chuyển biến lớn. Trước ảnh

hưởng của làn sóng văn minh mới, một bộ

phận sĩ phu tuy xuất thân từ “cửa Khổng

sân Trình”, tinh thông Hán học, nhưng vốn

đã chứng kiến sự thất bại của ý thức hệ

Nho giáo trong nhiệm vụ giải phóng dân

tộc, đã mạnh dạn tiếp thu những tư tưởng

mới tiến bộ, bước lên vũ đài chính trị, tiếp

tục giữ vai trò tiên phong trong phong trào

yêu nước chống thực dân Pháp xâm lược.

Tiêu biểu cho thế hệ sĩ phu cấp tiến ở Nam

Kỳ giai đoạn này, phải kể đến Đặng Thúc

Liêng, Nguyễn Thần Hiến, Nguyễn An

Khương, Huỳnh Đình Điển, Nguyễn Quang

Diêu, v.v.

Bên cạnh lực lượng trí thức Nho học

tiến bộ, bộ phận trí thức tân học ở Nam Kỳ

cũng dần hình thành và ngày càng phát

triển đông đảo. Đó là kết quả của quá trình

chính quyền Pháp đầu tư phát triển nền

giáo dục Tây học, thay thế cho nền giáo

dục truyền thống ở đây nhằm mục đích đào

tạo một lực lượng lớn trí thức phục vụ cho

công cuộc cai trị lâu dài của người Pháp.

Sau khi chiếm Lục tỉnh Nam Kỳ,

ngoài việc bỏ hẳn kỳ thi Hương¹, chính

quyền Pháp cho mở một số trường học, đẩy

mạnh truyền bá chữ Quốc ngữ và chữ Pháp

nhằm loại bỏ chữ Hán cũng như ảnh hưởng

Sự thay đổi mạnh mẽ trong chính sách

giáo dục, cùng với hai cuộc cải cách giáo

dục ở Đông Dương dưới thời Toàn quyền

Paul Beau và Albert Sarraut vào các năm

1906 và 1917, nền giáo dục tân học ở Nam

Kỳ đã có những bước phát triển mới. Đặc

biệt, sau cải cách giáo dục lần thứ hai

(1917), nền giáo dục Nho học bị xóa bỏ,

thay vào đó là hai hệ thống trường Pháp và

18

TRẦN THỊ ÁNH

TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC SÀI GÒN

trường Pháp - Việt (gồm các bậc: tiểu học,

trung học, cao đẳng hay đại học và các

trường thực nghiệp). Ở bậc cao đẳng và đại

học, Trường Đại học Đông Dương và

nhiều trường cao đẳng được xây dựng như

Cao đẳng Sư phạm, Công chính, Thương

mại, Thú y, Canh nông… với số lượng sinh

viên ngày càng tăng, đào tạo được một đội

ngũ trí thức tân học với trình độ cao và số

lượng ngày càng đông đảo.

Đầu tư phát triển nền giáo dục thực

dân từ rất sớm ở Nam Kỳ, người Pháp

muốn hướng đến mục tiêu xóa bỏ hoàn

toàn Nho học, đào tạo đội ngũ thông ngôn,

quan cai trị thuộc địa và chuyên viên lành

nghề làm tay sai phục vụ cho chính sách

cai trị và bóc lột lâu dài của chính quyền

thực dân, đồng thời truyền bá văn minh

phương Tây, phục vụ đắc lực cho chính

sách đồng hóa của chính quyền thực dân

đối với thuộc địa. Tuy nhiên, trong số

những trí thức tân học được đào tạo từ nhà

trường thực dân, có người ra làm việc cho

Pháp, nhưng cũng có không ít thanh niên

trí thức tuy học ở trường Tây hoặc sang

Tây du học (theo diện tự do hoặc theo học

bổng của chính phủ Pháp) trở về, với tinh

thần yêu nước đã tham gia tích cực vào

cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc. Điều

này rõ ràng trái với chủ ý của người Pháp

khi đầu tư phát triển giáo dục ở Nam Kỳ

nói riêng và Việt Nam nói chung.

thuộc địa của thực dân Pháp, đã trở thành

cơ sở và là một trong những nguyên nhân

quan trọng dẫn đến những thay đổi trong

nhận thức, tư tưởng của các thế hệ thanh

niên trí thức Việt Nam đầu thế kỷ XX. Từ

đây, lớp thanh niên trí thức đương thời đã

có được nhận thức và so sánh về sức

mạnh cũng như ưu thế của kỹ thuật và văn

minh phương Tây so với văn minh nông

nghiệp Á Đông. Thức thời, tiếp nhận cái

mới, nhưng tỉnh táo trước âm mưu và thủ

đoạn của Pháp, nhiều trí thức Nam Kỳ

vốn trưởng thành từ nhà trường thực dân,

cùng với đội ngũ sĩ phu cấp tiến mạnh

dạn tiếp thu những tư tưởng cách mạng

tiến bộ, tích cực tham gia vào cuộc vận

động cứu nước, trở thành lực lượng đóng

vai trò quan trọng trong phong trào dân

tộc dân chủ ở Nam Kỳ trong những thập

niên đầu của thế kỷ XX với nhiều hình

thức đấu tranh phong phú, sôi nổi, mới

mẻ và tích cực.

Đầu thế kỷ XX, trong lúc giới trí thức

đương thời trăn trở với câu hỏi nguyên

nhân mất nước và con đường cứu nước,

qua một số sách báo như Tân thư, Tân văn

được du nhập chủ yếu từ Trung Hoa,

những trào lưu tư tưởng tiến bộ của phong

trào cách mạng từ bên ngoài dội mạnh vào

Việt Nam, tác động to lớn đến sự chuyển

biến trong nhận thức và tư tưởng của trí

thức trong nước. Trước hết, phải kể đến

ánh sáng của cuộc Đại cách mạng tư sản

Pháp (1789) và các thuyết về “nhân đạo”,

“dân quyền” của giai cấp tư sản Pháp với

các đại biểu tiến bộ như Montesquieu,

Rousseau, Voltaire, v.v. Tiếp đến là làn

sóng “Châu Á thức tỉnh” với cuộc Duy tân

Minh Trị ở Nhật Bản (1868), cuộc vận

động duy tân ở Trung Quốc (1898), cuộc

vận động cách mạng của Tôn Trung Sơn,

đỉnh cao là Cách mạng Tân Hợi (1911), v.v.

Tuy vẫn nhất quán với chính sách

đồng hóa, ngu dân, nhưng chương trình

giáo dục của nhà trường thực dân ít nhiều

thể hiện mặt tích cực trong việc rèn luyện

cho học sinh ý thức học tập và kỷ luật,

khả năng tư duy khoa học, thói quen suy

nghĩ và hành động một cách độc lập, chủ

động, sáng tạo. Cùng với đó, việc tiếp cận

khoa học, kỹ nghệ của phương Tây được

đưa vào Việt Nam qua hai cuộc khai thác

19

SCIENTIFIC JOURNAL OF SAIGON UNIVERSITY

No. 73 (01/2021)

Tư tưởng tự do dân chủ và tư tưởng

đấu tranh sinh tồn là hai nội dung cơ bản

được thể hiện rất rõ trong Tân thư và Tân

văn. Các nhà Nho yêu nước như Phan Bội

Châu, Phan Châu Trinh, Lương Văn Can,

Nguyễn Quyền, Trần Quý Cáp, Huỳnh

Thúc Kháng… là những sĩ phu đầu tiên đã

tìm thấy sự liên quan giữa hai nội dung này

với hai nhiệm vụ chống phong kiến và

chống đế quốc ở Việt Nam lúc bấy giờ.

Trong Bức thư bí mật gửi Kỳ Ngoại Hầu

Cường Để, Huỳnh Thúc Kháng đã đánh giá

rất cao ảnh hưởng của Tân thư, Tân văn

đối với sĩ phu đương thời khi đi tìm câu trả

lời cho con đường cứu nước mới: “Được

đọc loại sách báo nói trên như trong buồng

tối, chợt thấy tia sáng lọt vào, những học

thuyết mới “cạnh tranh sinh tồn”, “nhân

quyền tự do” gần chiếm cả cái chủ đích

môn học khoa cử ngày trước, mà một tiếng

sét nổ đùng, có sức kích thích mạnh

nhất…” (Huỳnh Thúc Kháng, 1957, tr.36).

Làn sóng Tân thư, Tân văn, cùng với

tập Trung Quốc và Nhật Bản, khởi xướng

con đường cứu nước mới để tìm con đường

đi mới cho dân tộc. Phong trào Đông Du,

Đông Kinh Nghĩa Thục, Duy Tân ở Bắc

Kỳ, Trung Kỳ và Minh Tân ở Nam Kỳ diễn

ra đầu thế kỷ XX vừa là sự tiếp nối những

hoài bão canh tân của các sĩ phu lớp trước

(như Nguyễn Trường Tộ, Nguyễn Lộ

Trạch...) chưa thành hiện thực, vừa là kết

quả của sự tiếp thu những tư tưởng mới

mẻ, tiến bộ qua Tân thư và Tân văn. Riêng

trí thức yêu nước Nam Kỳ, trong đó có trí

thức tân học như Trần Chánh Chiếu và một

số sĩ phu cấp tiến như Huỳnh Đình Điển,

Nguyễn An Khương, Nguyễn Quang Diêu,

Nguyễn Thần Hiến… là lớp trí thức sớm

tiếp thu tư tưởng dân chủ tư sản, hưởng

ứng tích cực và có những đóng góp quan

trọng trong phong trào Đông Du và Duy

Tân ở Việt Nam đầu thế kỷ XX.

2.2. Trí thức Nam Kỳ hưởng ứng xu

hướng cứu nước của Phan Bội Châu và

Phan Châu Trinh

tiếng dội của phong trào “Châu Á thức

tỉnh” đã đem lại sự chuyển biến trong nhận

thức chính trị và những quan niệm mới mẻ

cho một bộ phận sĩ phu thức thời Việt Nam

đầu thế kỷ XX. Khi tiếng súng Cần Vương

chấm dứt, giữa lúc các sĩ phu yêu nước

không khỏi bùi ngùi chứng kiến sự bất lực

của khuynh hướng cứu nước theo lập

trường phong kiến, thì Tân thư, Tân văn

được truyền bá vào Việt Nam “như là một

hồi chuông tỉnh mộng, một ánh sáng soi

đường” (Chương Thâu, 2007, tr.198) cho

các Nho sĩ yêu nước đương thời. Với lòng

yêu nước, thức thời và sự nhạy bén trước

thời cuộc, các sĩ phu như Phan Bội Châu,

Phan Châu Trinh, Lương Văn Can, Huỳnh

Thúc Kháng… đã hồ hởi đón nhận tư

tưởng cứu nước mới, mạnh dạn vượt qua

rào cản của hệ tư tưởng phong kiến, học

2.2.1. Trí thức Nam Kỳ hưởng ứng

phong trào Đông Du

Phong trào Đông Du do Phan Bội

Châu cùng các sĩ phu yêu nước khởi xướng

nhằm vận động đưa thanh niên yêu nước

Việt Nam du học nước ngoài, đặc biệt sang

Nhật Bản để học hỏi tấm gương tự cường

của nước Nhật, dựa vào Nhật để mưu cầu

thoát khỏi ách thống trị của thực dân. Để

có tiền của chi dùng cho phong trào Đông

Du, theo gợi ý của Tiểu La Nguyễn Thành

- một yếu nhân của Duy Tân Hội ở Quảng

Nam, Phan Bội Châu đã chú ý đến các nhà

hào phú Nam Kỳ hào sảng, giàu lòng yêu

nước, sẵn sàng cống hiến cho sự nghiệp

chung. Năm 1903, Phan Bội Châu đã thực

hiện chuyến Nam hành để vận động cho

Đông Du, tiếp xúc trực tiếp với các nhân sĩ

Nam Kỳ như Đặng Thúc Liêng, Nguyễn

20

TRẦN THỊ ÁNH

TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC SÀI GÒN

Thần Hiến, Bùi Chi Nhuận… bước đầu xác

lập mối quan hệ với thành phần trí thức,

điền chủ giàu có ở Nam Kỳ. Đây là sự kiện

có ý nghĩa rất lớn đối với phong trào Đông

Du và cuộc vận động Duy Tân sau này.

Phong trào Đông Du bắt đầu ở Bắc và

Trung Kỳ vào tháng 7/1905. Dưới tác động

của Ai cáo Nam Kỳ phụ lão cùng với nhiều

tài liệu tuyên truyền khác của Phan Bội

Châu và Kỳ Ngoại Hầu Cường Để⁵gửi từ

nước ngoài về và được Trần Chánh Chiếu

phổ biến, đến năm 1907 phong trào lan

rộng đến Nam Kỳ. Dưới hình thức của

cuộc vận động Minh Tân, các chí sĩ đầu

tiên tham gia phong trào như Trần Chánh

Chiếu, Nguyễn An Khương, Nguyễn Thần

Hiến, Đặng Thúc Liêng, Huỳnh Đình

Điển... “đều nhờ có tài, có của, có gan nên

phong trào nảy nở rất mau” (Nguyễn Văn

Hầu, 1974, tr.32), đã đóng góp một phần

gia sản rất lớn, thành lập nhiều cơ sở kinh

tài, cung cấp tiền của cho thanh niên sang

Nhật du học cũng như các hoạt động bí mật

của phong trào. Phan Bội Châu đã ghi nhận

đóng góp của Nam Kỳ cho Đông Du: “anh

em Nam Kỳ giúp nhiều lắm” và “hậu viện

trông về Nam Kỳ cũng là thực sự” (Phan

Bội Châu, 1973, tr.34, 104).

Sau chuyến sang Hương Cảng hội đàm

với Phan Bội Châu và gặp Kỳ Ngoại Hầu

Cường Để ở Nhật Bản trở về (khoảng sau

tháng 4/1907), Trần Chánh Chiếu bắt đầu

vận động cho Đông Du. Ngoài việc cho

con là Trần Chánh Tiết (còn gọi là Jules

Tiết) sang Nhật Bản học tập, Trần Chánh

Chiếu còn viết sách báo cổ súy công khai

cho cuộc Minh Tân. Trong đó, có nhiều bài

viết đăng trên hai tờ báo Nông Cổ Mín

Đàm và Lục Tỉnh Tân Văn trong giai đoạn

ông làm chủ bút, kêu gọi các nhà hào phú,

điền chủ hùn hạp thành lập các cơ sở kinh

doanh công thương nghiệp, để huy động tài

chính cho thanh niên đi du học. Bên cạnh

việc thành lập Minh Tân Hội, Trần Chánh

Chiếu còn đầu tư lập Nam Trung khách

sạn⁶, vừa kinh doanh phòng nghỉ, vừa có

nhà hàng bán cơm, rượu, có cả ban đón

tiếp, hướng dẫn thanh niên xuất dương du

học. Minh Tân khách sạn gồm các dịch vụ

nhà hàng, kinh doanh phòng nghỉ, các cửa

hiệu bán các mặt hàng cao cấp trong nước

hoặc nhập từ nước ngoài, cũng là trụ sở hội

họp của Hội Minh Tân. Nam Kỳ Minh Tân

Công nghệ⁷sản xuất diêm, xà bông nhằm

cạnh tranh với sản phẩm của Hoa kiều.

Những cơ sở kinh tài trên vừa là nơi kinh

doanh, là nơi tập hợp các đồng chí và các

du học sinh, đồng thời cũng là nơi phân

phát tài liệu cách mạng tuyên truyền cho

phong trào. Cuộc Minh Tân trong đó có

hoạt động vận động tài chính, đưa thanh

niên ưu tú đi du học do Trần Chánh Chiếu

khởi xướng đã lôi cuốn rất nhiều trí thức

yêu nước đương thời ở khắp các tỉnh Nam

Kỳ tham gia, đóng góp nhiều công sức và

tiền của cho phong trào.

Ngoài việc cho Trần Chánh Chiếu

mượn trụ sở lập Minh Tân khách sạn,

Huỳnh Đình Điển còn là người đầu tiên

xuất vốn xây dựng Nam Kỳ khách sạn,

tham gia thành lập Nam Kỳ Minh Tân

Công Nghệ nhằm cạnh tranh với tư bản

Pháp và Hoa kiều. Nguyễn An Khương

cũng bỏ vốn lập Chiêu Nam Lầu, giao cho

người chị ruột là Nguyễn Thị Xuyên trông

nom. Đây là cơ sở kinh tài đồng thời cũng

là nơi tập kết đưa rước thanh niên sang

Nhật du học.

Nguyễn Thần Hiến cũng cho người

con trai duy nhất là Nguyễn Như Bích sang

Nhật du học, tích cực vận động thành lập

Khuyến du học hội để vận động và tài trợ

cho Đông Du. Ông đã góp một số tiền khá

lớn vào quỹ du học sinh⁸, kết hợp hoạt

21

SCIENTIFIC JOURNAL OF SAIGON UNIVERSITY

No. 73 (01/2021)

động cùng với các cơ sở yêu nước của các

trí thức Nam Kỳ như Đặng Thúc Liêng (Sa

Đéc), Trần Chánh Chiếu (Sài Gòn),

Nguyễn Quang Diêu (Đồng Tháp), Bùi Chi

Nhuận (Long An), v.v. Nguyễn Thần Hiến

còn sang tận Nhật Bản để thăm nom việc

học hành của du học sinh và đưa nhiều du

học sinh mới sang nhập học. Chí sĩ Nguyễn

Quang Diêu hoạt động tích cực trong

Khuyến du học hội của Nguyễn Thần Hiến,

được rất nhiều người hưởng ứng. Có thể

thấy rõ, những cuộc xuất dương cầu học ở

Nam Kỳ vốn diễn ra từ trước, khi hưởng

ứng Đông Du đã được gắn với mục tiêu

cứu nước.

Không nằm ngoài dự đoán của Phan

Bội Châu và Tiểu La Nguyễn Thành, hoạt

động tích cực và đóng góp to lớn của trí

thức Nam Kỳ đã góp phần làm cho phong

trào Đông Du diễn ra sôi nổi. Nam Kỳ là

nơi có nguồn lực kinh tế lớn nhất nước, có

nhiều nhà hằng sản, hằng tâm, là chỗ dựa

kinh tài rất lớn và chủ yếu cho cuộc Đông

Du. Theo ước tính của Phan Bội Châu, học

phí huy động ở Nam Kỳ dồi dào hơn

những nơi khác, còn số học sinh du học

trên cả nước trong các năm 1907-1908

“ước có 200 người: Nam Kỳ ước hơn 100

người, Trung Kỳ ước 50 người, Bắc Kỳ

ước hơn 40 người” (Phan Bội Châu, 1973,

tr.104). Đây là một kết quả khá ấn tượng,

bởi gần hai năm sau khi bùng nổ ở Bắc và

Trung Kỳ, Phong trào Đông Du mới lan

đến Nam Kỳ, trong khi đó, tài chính huy

động được từ Nam Kỳ cũng như số lượng

du học sinh ở đây là cao nhất nước (số học

sinh du học ở Nam Kỳ hơn cả số học sinh

du học ở Bắc và Trung Kỳ cộng lại). Qua

nhận định của Phan Bội Châu và các con

số nêu trên, có thể nhận thấy, phong trào

Đông Du ở Nam Kỳ diễn ra rất sôi nổi,

thậm chí còn mạnh mẽ hơn cả ở Bắc và

Trung Kỳ.

Do sự cấu kết Nhật - Pháp, Phong trào

Đông Du tan rã vào tháng 10/1908. Mặc dù

vậy, tác động của Phong trào Đông Du là

rất lớn và lâu dài. Trong quá trình vận động

tài chính cho Đông Du, nhiều công ty công

thương nghiệp, hội buôn ra đời với nhiều

chủ nhân là trí thức yêu nước, sau khi

Phong trào thất bại vẫn tiếp tục được

khuếch trương, góp phần làm cho đời sống

kinh tế, xã hội Nam Kỳ có những chuyển

biến mới. Phong trào Đông Du đã trở thành

một chất xúc tác, góp phần đẩy mạnh

phong trào xuất dương cầu học vốn đã xuất

hiện từ trước ở Nam Kỳ. Những trí thức trẻ

từ Nam Kỳ đã mạnh dạn bước ra khỏi

phạm vi châu Á, đến châu Âu và nhiều nơi

khác trên thế giới, tìm kiếm con đường cứu

nước mới để giải phóng dân tộc.

2.2.2. Trí thức Nam Kỳ hưởng ứng

Phong trào Duy Tân

Tiếp nối tư tưởng canh tân của các sĩ

phu yêu nước như Nguyễn Trường Tộ,

Phạm Phú Thứ, Nguyễn Lộ Trạch... Phong

trào Duy Tân do Phan Châu Trinh, Huỳnh

Thúc Kháng cùng một số sĩ phu cấp tiến

khởi xướng cũng chủ trương canh tân đất

nước, chống chế độ phong kiến, vận động

xây dựng một nền học mới theo kiểu

phương Tây, thực hiện lối sống mới văn

minh hiện đại, dân chủ, truyền bá chữ

Quốc ngữ, phát triển kinh tế công thương

nghiệp dân tộc, làm cho đất nước phú

cường và dân chủ trong khuôn khổ chế độ

thuộc địa.

Cũng như Phan Bội Châu, năm 1905,

Phan Châu Trinh thực hiện Nam du để

tuyên truyền chủ trương duy tân nhưng

phải dừng chân ở Phan Thiết vì bị bệnh.

Mặc dù vậy, từ cuối năm 1906 đến đầu

năm 1907, phong trào từ Trung Kỳ cũng đã

lan vào tận Nam Kỳ. Minh Tân Hội đã tổ

22

TRẦN THỊ ÁNH

TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC SÀI GÒN

chức nhiều hoạt động hưởng ứng Duy Tân

như viết báo tuyên truyền, hô hào thực hiện

nếp sống mới, kêu gọi nhân dân bài trừ hủ

tục, bỏ tệ cờ bạc, nghiện hút, cổ động sử

dụng chữ Quốc ngữ; kêu gọi mở các cơ sở

công thương nghiệp để phát triển kinh tế và

cũng để đóng góp tài chính cho Đông Du.

Đến đây, cuộc Minh Tân do Trần Chánh

Chiếu cùng với các trí thức yêu nước Nam

Kỳ lãnh đạo đã kết hợp thực hiện được tư

tưởng và mục đích của cả hai phong trào:

Đông Du và Duy Tân.

Sau khi sang Trung Quốc, Nhật Bản

gặp Phan Bội Châu và Cường Để trở về,

Trần Chánh Chiếu vừa bắt tay vào cuộc

vận động Đông Du, vừa thực hiện tuyên

truyền tư tưởng mới để góp phần canh tân

đất nước. Hai tác phẩm Hương Cảng nhơn

vật và Quảng Đông tỉnh thành phong cảnh

của Trần Chánh Chiếu đã được ông cho in

và phổ biến công khai, chỉ ra những công

việc phải làm theo gương Duy Tân của

Trung Quốc, bao gồm phát triển trường

dạy học, phát triển công nghệ trong nước

và mở mang trường quân sự dạy thủy quân,

lục quân (Sơn Nam, 2009, tr.45).

Sử dụng báo chí làm phương tiện cổ

súy cho Minh Tân là phương thức đặc biệt

và hiệu quả, góp phần làm cho cuộc vận

động Duy Tân và Đông Du lan tỏa rộng

khắp, nhất là trong giới trí thức và nhân

dân thành thị. Để khuyến khích nhân dân

sử dụng chữ Quốc ngữ, ngay trang đầu tiên

của tờ Nông Cổ Mín Đàm, số 264 (ngày

6/10/1906), Trần Chánh Chiếu đã cho đăng

tin mở cuộc thi sáng tác truyện bằng chữ

Quốc ngữ với tên gọi “Quốc âm thí cuộc”,

hướng dẫn người dự thi “đặt ra một truyện

tùy theo nhơn vật, phong tục trong xứ,

dường như truyện có thiệt vậy… tốt khen

xấu chê, phải có cang thường, luân lý,

nhơn duyên, thiện ác, không đặng dùng

việc dị đoan…” (Nông Cổ Mín Đàm, số

264, ngày 6/10/1906). Cuộc thi vừa có tác

dụng cổ động và phổ biến việc sử dụng chữ

Quốc ngữ, vừa mang tính nhân văn và kêu

gọi bài trừ hủ tục trong nhân dân.

Bên cạnh việc cổ vũ nhân dân sống

theo lối mới để bắt kịp đà tiến hóa của xã

hội, các trí thức Nam Kỳ vẫn luôn ý thức

giữ gìn và phát huy giá trị di sản văn hóa

dân tộc. Ngoài việc kinh doanh khách sạn

tài trợ cho Đông Du, Huỳnh Đình Điển còn

đưa lên sân khấu của khách sạn Minh Tân

loại hình nghệ thuật đờn ca tài tử, tiền thân

của bộ môn nghệ thuật sân khấu cải lương

sau này. Huỳnh Đình Điển và Trần Chánh

Chiếu cũng sử dụng khách sạn này làm trụ

sở tổ chức các buổi diễn thuyết với các đề

tài tiến bộ, tân dân (Nhiều tác giả, 2007,

tr.46), kêu gọi nhân dân sửa đổi phong tục,

học tập để phát triển dân trí, vừa tiếp thu

học tập văn minh Âu Tây vừa giữ gìn

truyền thống văn hóa dân tộc, tiến tới tự

lực tự cường, thoát khỏi ách đô hộ của thực

dân Pháp.

Một chủ trương nữa của Minh Tân Hội

nhằm hiện thực hóa phong trào cải cách

kinh tế, văn hóa - tư tưởng ở Nam Kỳ là

kêu gọi hùn vốn lập hội buôn, phát triển

công thương nghiệp để cạnh tranh với tư

bản nước ngoài (tư bản Pháp, Hoa, Ấn),

giúp giới làm ăn người Việt khẳng định

khả năng kinh doanh và vị thế trong các

hoạt động kinh tế. Trên Lục Tỉnh Tân Văn

số 46 (ngày 4/10/1908), đăng quảng cáo

Minh Tân Khách Sạn “có bán trà ngon,

nước mắm Phú Quốc đựng ve, chiếu, sáp,

savon và tạp hóa…” (Sơn Nam, 2009,

tr.187), Chiêu Nam Lầu do Nguyễn An

Khương thành lập tại số 49 đường Kinh

Lấp, Sài Gòn kinh doanh dịch vụ nhà hàng

khách sạn nhằm cạnh tranh với các cơ sở

Hoa Kiều: “… hễ khi nào muốn đến tiệm

23

SCIENTIFIC JOURNAL OF SAIGON UNIVERSITY

No. 73 (01/2021)

Tiên lầu mà thết đãi anh em... xin ráng mà

nhớ đến Chiêu Nam Lầu của đồng bào là

Nguyễn An Khương… tốn tiền mà giúp

đồng bào làm nên việc thì đồng bạc ấy còn

ở bên nước ta, chẳng là hữu ích hơn gởi

cho chúng nó đem về Tàu cất nhà sắm

ruộng hay sao?” (Sơn Nam, 2009, tr.196).

Ngoài ra, Lục Tỉnh Tân Văn còn đăng tin

quảng cáo, kêu gọi hùn hạp thành lập nhiều

cơ sở công thương nghiệp khác như Công

ty Nhà in, Mỹ Tho Minh Tân túc mễ tổng

cuộc, Nam Hòa công ty, Y Dược công

ty.v.v. Có thể nói, tính đến thời điểm trước

khi Hội Minh Tân ra đời, chưa bao giờ

hoạt động công thương nghiệp ở Nam Kỳ

lại diễn ra sôi nổi và phong phú đến như

vậy. Rõ ràng, Trần Chánh Chiếu và các trí

thức Nam Kỳ có vai trò quan trọng trong

việc khuếch trương và làm cho phong trào

chấn dân khí, nâng cao dân trí và thực sản

hưng nghiệp lan tỏa, đi vào hiện thực ở

khắp các tỉnh Nam Kỳ.

Dưới ảnh hưởng của tư tưởng dân chủ

tư sản phương Tây và Phong trào châu Á

thức tỉnh, trí thức yêu nước Nam Kỳ cũng

như đội ngũ trí thức yêu nước trên phạm vi

cả nước đã nhận ra rằng, những hạn chế,

yếu kém của đất nước về kinh tế, về trình

độ dân trí là một trong những nguyên nhân

dẫn đến mất tự do, dân chủ và sự thất bại

trong cuộc đấu tranh giải phóng giống nòi.

Với lòng yêu nước nhiệt thành, sự nhạy

bén và thức thời, họ nhận thấy phải phú

quốc, cường binh, thực sản hưng nghiệp để

có được sức mạnh đương đầu với kẻ thù.

Mặc dù diễn ra sôi nổi và tích cực,

nhưng Minh Tân ở Nam Kỳ có kết cục

cùng chung số phận với Phong trào Đông

Du và Phong trào Duy Tân ở Bắc Kỳ và

Trung Kỳ. Như đã nói ở trên, năm 1908,

Nhật - Pháp cấu kết đàn áp, phong trào

Đông Du thất bại. Trong khi đó, vào tháng

10/1908, Trần Chánh Chiếu và một số

nhân sĩ Minh Tân khác bị Pháp bắt, các cơ

sở kinh tài và cơ quan báo chí của phong

trào đều bị cấm hoạt động. Phong trào

Minh Tân đến đây coi như bị dập tắt.

3. Kết luận

Nam Kỳ là vùng đất sớm chịu ách cai

trị, bình định, khai thác thuộc địa của thực

dân Pháp và cũng sớm tiếp cận nền văn

minh phương Tây. Trí thức tân học ở Nam

Kỳ lại ra đời sớm hơn so với Bắc và Trung

Kỳ. Đây chính là những nhân tố tạo nên nét

khác biệt về thành phần lãnh đạo, đặc điểm

của phong trào yêu nước ở Nam Kỳ so với

những vùng miền khác trên phạm vi cả

nước. Nếu như giới sĩ phu cấp tiến là lực

lượng lựa chọn, quyết định khuynh hướng

dân chủ tư sản để tiếp tục con đường cứu

nước qua hai cuộc vận động Đông Du và

Duy Tân ở Bắc và Trung Kỳ; thì ở Nam

Kỳ, sự kết hợp giữa hai thế hệ trí thức nho

học cấp tiến và trí thức tân học trong

Phong trào Minh Tân đã tạo nên một “gạch

nối giữa hai thế kỷ”, cho thấy một sự tiếp

nối và “chuyển giao thế hệ” rất đặc biệt

trong phong trào yêu nước thập niên đầu

thế kỷ XX trên vùng đất này. Điều đó

chứng tỏ bước tiến vượt bậc trong nhận

thức tư tưởng của thế hệ sĩ phu cấp tiến khi

tiếp nhận những giá trị tiến bộ của thời đại

- văn minh phương Tây và tư tưởng dân

chủ tư sản, tìm ra một hướng đi mới cho

dân tộc, đồng thời thể hiện vai trò quyết

định của trí thức tân học đối với khuynh

hướng dân chủ tư sản trong phong trào yêu

nước ở Nam Kỳ cho đến trước khi Đảng

Cộng sản Việt Nam ra đời (1930).

Phong trào Minh Tân ở Nam Kỳ mang

những sắc thái rất riêng mà Đông Du và

Duy Tân ở Bắc Kỳ và Trung Kỳ không có.

Minh Tân cùng lúc thực hiện cả hai nhiệm

vụ: Đông Du và Duy Tân với những hình

24

TRẦN THỊ ÁNH

TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC SÀI GÒN

thức mới mẻ, đặc biệt là tinh thần thực sản

hưng nghiệp rất đậm nét ở Nam Kỳ. Rõ

ràng, với sự tham gia, đóng góp của trí

thức yêu nước Nam Kỳ, cùng với điều kiện

kinh tế nổi trội của vùng đất này đã góp

phần làm cho phong trào Đông Du ở Nam

Kỳ diễn ra mạnh mẽ nhất so với các địa

phương khác trên cả nước.

Đông Du và Duy Tân thất bại, nhưng

dư âm của hai phong trào này với tên gọi

Minh Tân vẫn kéo dài với sự phát triển

của các cơ sở kinh tài, ảnh hưởng sâu

rộng, tác động mạnh mẽ đến sự phát triển

kinh tế và văn hóa xã hội ở Nam Kỳ, góp

phần dẫn đến sự hình thành tầng lớp tư

sản dân tộc ở giai đoạn sau. Những cuộc

xuất dương cầu học của thanh niên trí thức

Nam Kỳ vẫn tiếp diễn, đến những chân

trời rộng lớn hơn, khả dĩ hơn trong nhiệm

vụ tìm ra con đường đúng đắn để giải

phóng dân tộc.

Cuộc Minh Tân ở Nam Kỳ cũng đã tạo

ra một môi trường chính trị thuận lợi cho

sự đón nhận khuynh hướng cứu nước mới,

do Nguyễn Ái Quốc thông qua các học trò

của Người truyền bá vào Việt Nam từ giữa

thập niên 20 của thế kỷ XX: khuynh hướng

cách mạng vô sản.

Chú thích

¹Từ năm 1813 đến năm 1864, có tất cả 20 khoa thi Hương được tổ chức ở Nam Kỳ, trong đó

có 19 khoa thi được tổ chức ở trường thi Gia Định. Năm 1859, Pháp đánh chiếm Gia Định,

trường thi này phải đóng cửa, nhà Nguyễn cho mở tiếp một khoa thi ở trường thi An Giang

vào năm 1864 và đây cũng là khoa thi Hương cuối cùng ở Nam Kỳ (Cao Xuân Dục, 1993,

tr.80-90).

²Nay là Trường Lê Quý Đôn, tọa lạc tại số 110 đường Nguyễn Thị Minh Khai, quận 1, Thành

phố Hồ Chí Minh.

³Phạm Quang Lễ được Trường Chasseloup Laubat cấp học bổng du học ở Pháp, trở thành kỹ

sư và làm việc tại Pháp, Đức. Sau chuyến đi Pháp của Chủ tịch Hồ Chí Minh (1946), Phạm

Quang Lễ theo Bác về nước tham gia tổ chức, chế tạo vũ khí phục vụ kháng chiến và được

Bác đặt tên mới là Trần Đại Nghĩa.

⁴Nay là Trường Trần Đại Nghĩa, tọa lạc tại số 20, Lý Tự Trọng, quận 1, Thành phố Hồ Chí Minh.

⁵Tháng 5/1904, Duy Tân hội được thành lập với mục đích “khôi phục nước Việt Nam, lập ra

một chính phủ độc lập”, nhiệm vụ trước mắt là khuếch trương thế lực về người và tài chính,

chuẩn bị cho cuộc bạo động và ra ngoài cầu viện (Phan Bội Châu, 1973, tr.37-38). Mặc dù

Kỳ Ngoại Hầu Cường Để được bầu làm Hội chủ, nhưng Phan Bội Châu chính là linh hồn của

Duy Tân hội và Phong trào Đông Du. Những trí thức Nam Kỳ như Đặng Thúc Liêng,

Nguyễn Thần Hiến, Huỳnh Đình Điển, Nguyễn An Khương, Trần Chánh Chiếu… chịu ảnh

hưởng rất lớn tư tưởng của Phan Bội Châu.

⁶Nam Trung khách sạn tọa lạc ở số 4, đường Amiral Krantz (nay là đường Hàm Nghi), khai

trương ngày 15/11/1907.

⁷Gilbert Chiếu chủ trương Nam Kỳ Minh Tân Công Nghệ là công ty “hùn ngân bổn vô hạn”,

bắt đầu thu tiền kỳ thứ nhất vào tháng 2/1908. Nhiều trí thức Nam Kỳ cũng đã tham gia hùn

hạp thành lập công ty như Nguyễn Viên Kiều, Huỳnh Đình Điển, Nguyễn Thành Út… (Sơn

Nam, 2009, tr.180-210).

25

SCIENTIFIC JOURNAL OF SAIGON UNIVERSITY

No. 73 (01/2021)

⁸Trong thời gian từ 1908-1909, tổng số tiền Nguyễn Thần Hiến bỏ vào Khuyến du học hội là

20.000 đồng Đông Dương, tương đương nửa triệu đồng năm 1960 (Nguyễn Văn Hầu, 1974,

tr.33).

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Phan Bội Châu. (1973). Phan Bội Châu niên biểu (Hồi kí của Phan Bội Châu). Nhóm

nghiên cứu Sử - Địa xuất bản.

Cao Xuân Dục. (Nguyễn Thúy Nga, Nguyễn Thị Lâm dịch, Cao Tự Thanh hiệu đính và

giới thiệu, 1993). Quốc triều hương khoa lục. NXB Thành phố Hồ Chí Minh.

Trần Văn Giàu. (1975). Sự phát triển của tư tưởng ở Việt Nam từ thế kỉ XIX đến Cách

mạng tháng Tám. Tập II. Hà Nội: NXB Khoa học Xã hội.

Nguyễn Văn Hầu. (1974). Chí sĩ Nguyễn Quang Diêu - Một lãnh tụ trọng yếu trong Phong

trào Đông Du miền Nam. Hương Sen tái bản.

Huỳnh Thúc Kháng. (1957). Bức thư bí mật của cụ Huỳnh Thúc Kháng trả lời cụ Kỳ Ngoại

Hầu Cường Để. NXB Anh Minh.

Sơn Nam. (2009). Phong trào Duy Tân ở Bắc Trung Nam. Miền Nam đầu thế kỷ XX -

Thiên Địa Hội & Cuộc Minh Tân. NXB Trẻ.

Nhiều tác giả. (2007). Phong trào Đông Du ở miền Nam. Tạp chí Xưa & Nay. NXB Văn

hoá Sài Gòn.

Nông Cổ Mín Đàm. Số 264 (ra ngày 6/10/1906). Phông Sưu tập tư liệu - Trung tâm Lưu

trữ Quốc gia II.

Chương Thâu. (2007). Góp phần tìm hiểu Nho giáo - nho sĩ - trí thức Việt Nam trước năm

1945. Hà Nội: NXB Văn hóa Thông tin - Viện Văn hóa.

Phạm Phúc Vĩnh. (2017). Phong trào Minh Tân ở Nam Kỳ (đầu thế kỷ XX). NXB Đại học

Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh.

Ngày nhận bài: 15/5/2020

Biên tập xong: 15/01/2021

Duyệt đăng: 20/01/2021

26