Bài giảng môn Tư tưởng Hồ Chí Minh - Chương 6: Tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hoá, đạo đức và con người
Chương 6
TƯ TƯỞNG HCM VỀ VĂN HOÁ,
ĐẠO ĐỨC VÀ CON NGƯỜI
(5,5-1,5-0,0)
Bộ môn: Chủ nghĩa xã hội khoa học
Trường Đại học Thương Mại
130
NỘI DUNG CƠ BẢN
6.1. TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ VĂN HÓA
6.2. TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ ĐẠO ĐỨC
6.3. TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ CON NGƯỜI
6.4. XÂY DỰNG VĂN HÓA, ĐẠO ĐỨC, CON NGƯỜI VIỆT
NAM HIỆN NAY THEO TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH
131
6.1. TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ VĂN HÓA
6.1.1. Một số nhận thức chung về văn hóa và quan hệ giữa văn hóa
với các lĩnh vực khác
a. HCM quan niệm về văn hóa
• Năm 1943, HCM nêu ra một quan niệm về văn hóa:
“Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo
và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo,
văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hằng ngày về mặc, ăn, ở
và các phương thức sử dụng. Toàn bộ những sáng tạo, phát minh đó tức là
văn hoá. Văn hoá là tổng hợp mọi phương thức sinh hoạt cùng với những
biểu hiện của nó mà loài người đã sản sinh ra nhằm thích ứng những nhu
cầu đời sống và đòi hỏi của sự sinh tồn”.
• Đây là quan niệm văn hóa theo nghĩa rộng (ghi trong mục “Đọc sách”
Cuối tập “Nhật ký trong tù”).
• Từ sau Cách mạng Tháng 8-1945, Hồ Chí Minh có bàn đến văn hóa,
nhưng theo nghĩa hẹp, với ý nghĩa là KTTT, là toàn bộ đời sống tinh
thần của xã hội.
132
6.1. TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ VĂN HÓA
6.1.1. Một số nhận thức chung về văn hóa và quan hệ giữa văn hóa
với các lĩnh vực khác
b. Quan điểm HCM về quan hệ giữa văn hóa với các lĩnh vực khác
* Quan hệ giữa văn hóa với chính trị: Theo HCM:
- Chính trị, Kinh tế, Văn hóa, Xã hội có vai trò quan trọng ngang nhau, có tác
động qua lại lẫn nhau.
- Nước ta phải tiến hành cách mạng GPDT, lập nhà nước của dân, do dân và
vì dân, tức Chính trị giải phóng trước mở đường cho VH phát triển.
- Văn hóa không thể đứng ngoài mà phải ở trong chính trị, văn hóa phải phục
vụ cho chính trị…
133
6.1. TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ VĂN HÓA
6.1.1. Một số nhận thức chung về văn hóa và quan hệ giữa văn hóa với các
lĩnh vực khác
b. Quan điểm HCM về quan hệ giữa văn hóa với các lĩnh vực khác
* Quan hệ giữa văn hóa với kinh tế: HCM nhận thức rõ:
- Văn hóa thuộc kiến trúc thượng tầng, chịu tác động mang tính quyết định
của kinh tế. Vì vậy, kinh tế là cơ sở quan trọng, tạo điều kiện cho văn hóa
kiến thiết và phát triển.
- Tuy vậy, văn hóa không thể đứng ngoài mà phải ở trong kinh tế, văn hóa
không hoàn toàn phụ thuộc vào kinh tế. Văn hóa có tính độc lập tương đối,
có tác động tích cực đến kinh tế.
134
6.1. TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ VĂN HÓA
6.1.1. Một số nhận thức chung về văn hóa và quan hệ giữa văn hóa với
các lĩnh vực khác
b. Quan điểm HCM về quan hệ giữa văn hóa với các lĩnh vực khác
* Quan hệ giữa văn hóa với xã hội:
Xã hội thế nào văn hóa thế ấy
“Xã hội thế nào, văn nghệ thế ấy…
Dưới chế độ thực dân và phong kiến,
nhân dân ta bị nô lệ, thì văn nghệ cũng
bị nô lệ, bị tồi tàn, không thể phát triển
XH giải phóng VH có điều
kiện phát triển
được” (HCM)
135
6.1. TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ VĂN HÓA
6.1.2. Quan điểm của HCM về quan hệ giữa VH với các lĩnh vực khác
b. Quan điểm HCM về quan hệ giữa văn hóa với các lĩnh vực khác
* Giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc:
- “Bản sắc VHDT” là những giá trị VH bền vững của cộng đồng các DTVN; là
thành quả của quá trình lao động, SX, chiến đấu và giao lưu của con người VN.
- HCM chú trọng giữ gìn bản sắc VHDT. Trong đó về nội dung: yêu nước, thương
nòi, tinh thần độc lập, tự cường, tự tôn dân tộc... Còn về hình thức: cốt cách văn
hóa dân tộc biểu hiện ở ngôn ngữ, phong tục, tập quán, lễ hội, truyền thống, cách
cảm và nghĩ...
- Đồng thời HCM chú trọng chắt lọc tiếp thu tinh hoa VH nhân loại. Mục đích tiếp
thu VH nhân loại là để làm giàu cho VH Việt Nam…
136
6.1. TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ VĂN HÓA
6.1.2. Quan điểm của HCM về vai trò của văn hóa
a. Văn hóa là mục tiêu, động lực của sự nghiệp cách mạng
* Văn hóa là mục tiêu:
- Mục tiêu của cách mạng VN là ĐLDT và CNXH. Cùng với CT, KT, XH, VH nằm
trong mục tiêu chung của tiến trình CMVN.
- Quan niệm của HCM “VH là mục tiêu” biểu hiện ở các nội dung lớn sau:
+ Quyền sống, quyền sung sướng, quyền tự do, quyền mưu cầu hạnh phúc.
+ Khát vọng của nhân dân VN về các giá trị Chân - Thiện - Mỹ.
+ Một xã hội DC, công bằng, văn minh; ai cũng có sơm ăn, áo mặc, được học hành;
một XH mà đời sống VC và TT của ND không ngừng nâng cao, con người có điều
kiện phát triển toàn diện.
137
6.1. TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ VĂN HÓA
6.1.2. Quan điểm của HCM về vai trò của văn hóa
a. Văn hóa là mục tiêu, động lực của sự nghiệp cách mạng
* Văn hóa là động lực
- Theo HCM động lực bao gồm động lực VC và TT, động lực cộng đồng và cá nhân,
nội lực và ngoại lực.
- Theo nghĩa hẹp, động lực bao gồm các phương diện cụ thể sau:
+ Văn hóa chính trị: Soi đường cho quốc dân thực hiện độc lập, tự chủ; tư duy biện
chứng, động lập, tự chủ, sáng tạo… là động lực lớn của đất nước.
+ Văn hóa văn nghệ: Góp phần nâng cao lòng yêu nước, lý tưởng, tình cảm cách
mạng, sự lạc quan, ý chí, quyết tâm và niềm tin vào thắng lợi của cách mạng.
+ Văn hóa GD: Giúp diệt giặc dốt, giúp con người hiểu biết quy luật phát triển; đào
tạo con người, nguồn nhân lực chất lượng cho CM.
+ Văn hóa đạo đức, lối sống: Giúp nâng cao phẩm chất, giá trị cho con người, hướng
con người tới chân – thiện – mỹ…
138
6.1. TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ VĂN HÓA
6.1.2. Quan điểm của HCM về vai trò của văn hóa
b. Văn hóa là một mặt trận:
- Đây là quan niệm Mác-xít Lê-nin-nít về văn nghệ.
- HCM đã tiếp thu, vận dụng vào xây dựng nền văn hóa CMVN. Người chỉ rõ:
+ Văn hóa là một mặt trận, văn nghệ sĩ là chiến sĩ, tác phẩm văn nghệ là vũ khí
trong đấu tranh cách mạng.
+ Văn nghệ sĩ phải có lập trường tư tưởng vững vàng, phải bám sát thực tiễn đời
sống nhân dân để phê bình những cái xấu và ca ngợi cái tốt, giáo dục con người
theo các định hướng giá trị chân – thiện – mỹ.
+ Dân tộc ta là dân tộc anh hùng, thời đại ta là thời đại vẻ vang. Văn nghệ sỹ phải
có những tác phẩm xứng đáng với với dân tộc và thời đại.
139
6.1. TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ VĂN HÓA
6.1.2. Quan điểm của HCM về vai trò của văn hóa
c. Văn hóa phục vụ quần chúng nhân dân:
- Tư tưởng văn hóa của HCM hướng tới và phục vụ ND. Người quan niệm mọi hoạt
động VH phải phản ánh được tư tưởng, tình cảm, khát vọng của QCND.
- Văn hóa phục vụ QCND, theo HCM, là phải miêu tả hay, thật, hùng hồn về thực tiễn
đời sống nhân dân, thực tiễn đấu tranh cách mạng...
- Người yêu cầu đối với văn nghệ sĩ phải trả lời cho được các câu hỏi: Viết cho ai? Viết
để làm gì? Viết như thế nào?..., và viết/nói cần ngắn gọn, thiết thực… phù hợp với nhận
thức của QCND lao động.
- HCM còn yêu cầu văn nghệ sĩ phải hiểu và đánh giá đúng QCND. Chính họ là những
người cung cấp tư liệu, người sáng tác, đồng thời là người thẩm định khách quan, chính
xác các tác phẩm. Họ cũng là người thụ hưởng các giá trị văn hóa…
140
6.1. TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ VĂN HÓA
6.1.3. Quan điểm Hồ Chí Minh về xây dựng nền văn hóa mới
* Trước Cách mạng Tháng Tám năm 1945: Năm 1943, HCM nêu 5 điểm (5 trụ
cột) về nền văn hóa sẽ XD ở VN trong tương lai. Đó là:
Xây dựng tâm lý: Tinh thần độc lập tự cường
Xây dựng luân lý: Biết hy sinh mình, làm lợi cho quần
chúng
Xây dựng xã hội: Mọi sự nghiệp liên quan đến phúc lợi
của nhân dân
Xây dựng chính trị: dân quyền
Xây dựng kinh tế.
141
6.1. TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ VĂN HÓA
6.1.3. Quan điểm Hồ Chí Minh về xây dựng nền văn hóa mới
* Trong kháng chiến chống thực dân Pháp:
Nền văn hóa có tính chất dân tộc, khoa học
và đại chúng.
* Trong thời kỳ xây dựng CNXH:
Nền văn hóa có nội dung XHCN và tính chất DT
“Dân ta phải biết sử ta
Cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam”
142