Nhận thức tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ và một số ý kiến về phát huy dân chủ trong nhà trường hiện nay
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN LANG
Trần Trọng Khiêm
NHẬN THỨC TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ DÂN CHỦ
VÀ MỘT SỐ Ý KIẾN VỀ PHÁT HUY DÂN CHỦ
TRONG NHÀ TRƯỜNG HIỆN NAY
HO CHI MINH'S PERCEPTION OF DEMOCRACY AND SOME OPINIONS ON
PROMOTING DEMOCRACY IN SCHOOLS TODAY
TRẦN TRỌNG KHIÊM
TÓM TẮT: Bài viết trình bày nhận thức sâu sắc tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ và việc phát
huy dân chủ trong nhà trường hiện nay theo phương châm “Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm
tra” nhằm phát huy quyền làm chủ và huy động tiềm năng trí tuệ của hiệu trưởng, nhà giáo, người
học, đội ngũ cán bộ, công chức theo luật định, góp phần xây dựng nền nếp, trật tự, kỷ cương trong
mọi hoạt động của nhà trường, ngăn chặn các hiện tượng tiêu cực và tệ nạn xã hội, thực hiện
nhiệm vụ phát triển giáo dục phù hợp với đường lối, chủ trương của Đảng và luật pháp Nhà nước.
Từ khóa: tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ; “Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra”; phát huy
dân chủ trong nhà trường.
ABSTRACT: The article presents the insightful understanding of Ho Chi Minh's thoughts on
democracy and the promotion of democracy in schools today according to the motto "People know,
people discuss, people do, people check" in order to promote the right of self-government and
mobilize the intellectual potential of principals, teachers, learners, cadres and civil servants in
schools according to the law, contribute to building the order and discipline in all activities of the
schools, prevent negative phenomena and social evils, perform the task of developing education in
accordance with the Party's policies, guidelines and the State laws.
Key words: Ho Chi Minh's thoughts on democracy; "People know, people discuss, people do,
people check"; promote democracy in schools.
mọi hoạt động của nhà trường, ngăn chặn các
hiện tượng tiêu cực và tệ nạn xã hội, thực hiện
nhiệm vụ phát triển giáo dục phù hợp với đường
lối, chủ trương của Đảng và luật pháp Nhà nước.
Việc nghiên cứu, nhận thức sâu sắc tư tưởng Hồ
Chí Minh về dân chủ và phát huy thực hiện dân
chủ trong nhà trường có ý nghĩa đặc biệt quan
trọng trong việc xây dựng, hoàn thiện Nhà nước
pháp quyền Việt Nam của dân, do dân, vì dân
trong giai đoạn cách mạng nói chung và phát
huy dân chủ trong nhà trường hiện nay nói riêng.
1. ĐẶT VẤN ĐỀ
Dân chủ là vấn đề của thời đại, là khát vọng
sâu xa, cũng là thành tựu của cuộc đấu tranh lâu
dài của các dân tộc và của xã hội loài người. Đặc
biệt là trong nhà trường, nơi cần thiết phát huy
cao vai trò dân chủ trong quá trình giáo dục
“sáng tạo ra con người sáng tạo”. Việc thực hiện
dân chủ trong nhà trường nhằm phát huy quyền
làm chủ và huy động tiềm năng trí tuệ của hiệu
trưởng, nhà giáo, người học, đội ngũ cán bộ,
công chức trong nhà trường theo luật định, góp
phần xây dựng nền nếp, trật tự, kỷ cương trong
22
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN LANG
Số 25, Tháng 01 - 2021
một “ham muốn, ham muốn tột bậc là làm cho
nước nhà được độc lập, nhân dân được tự do,
đồng bào ai cũng có cơm ăn áo mặc, ai cũng
được học hành”. Người đã phấn đấu không mệt
mỏi, làm tất cả để thực hiện Độc lập - Tự do -
Hạnh phúc cho Tổ quốc, cho dân tộc và nhân dân.
Thứ hai, trong di sản lý luận mà Chủ tịch
Hồ Chí Minh để lại cho chúng ta, Người không
dành riêng một chuyên luận nào để bàn về dân
chủ và thực hành dân chủ trong giáo dục nhà
trường. Song trong nhiều bài viết, chỉ thị, bài
phát biểu, Người đã để lại cho chúng ta những
luận điểm vừa sâu sắc, vừa hiện đại về dân chủ
với tư cách là “của quý báu nhất của nhân dân”
và là “cái chìa khóa vạn năng” để giải quyết
mọi khó khăn, mọi công việc lớn nhỏ của cách
mạng. Về vấn đề thực hiện và phát huy ngày
càng hiệu quả dân chủ trong giáo dục nhà
trường, theo Chủ tịch Hồ Chí Minh, yếu tố cần
thiết đầu tiên là phải đào tạo và xây dựng đội
ngũ những người làm công tác giáo dục, đặc
biệt là các thầy giáo, cô giáo, vì theo Người,
không có thầy giáo, cô giáo thì không có giáo
dục. Muốn làm được điều đó, mỗi người thầy
phải không ngừng học tập, trau dồi chuyên
môn, nghiệp vụ, lý luận chính trị và phẩm chất
đạo đức cách mạng của nhà giáo, thực sự vừa
“hồng” vừa “chuyên”; nhất là phải thực sự yêu
nghề, yêu người. Hơn nữa, mỗi người thầy phải
không ngừng rèn luyện trong thực tiễn sinh
động để truyền lại kiến thức, phẩm chất cho thế
hệ trẻ. Chủ tịch Hồ Chí Minh chỉ rõ: Chế độ ta
là chế độ dân chủ, tư tưởng phải được tự do. Tự
do là thế nào? Đối với mọi vấn đề, mọi người
được hoàn toàn tự do phát biểu ý kiến, dù đúng
hoặc không đúng cũng vậy. Nói cách khác,
trong nhà trường cần có dân chủ. Các em cần
phải được tự do thể hiện tư tưởng của mình, tự
do trao đổi, thảo luận để tìm ra chân lý. Tư
tưởng đó của Người có ý nghĩa vô cùng to lớn
trong giáo dục nước ta hiện nay.
2. NỘI DUNG
2.1. Nhận thức sâu sắc tư tưởng Hồ Chí Minh về
dân chủ và phát huy dân chủ trong nhà trường
Thứ nhất, tư tưởng Hồ Chí Minh về dân
chủ là kết quả của sự nhận thức sâu sắc về vai
trò của nhân dân trong lịch sử: “Dân là quý
nhất, là quan trọng hơn hết, là tối thượng”,
“Trong bầu trời không có gì quý bằng nhân
dân. Trong thế giới không có gì mạnh bằng lực
lượng đoàn kết của nhân dân” [4, tr.276], “Dân
là gốc của nước, của cách mạng”, “Cách mạng
là sự nghiệp của quần chúng nhân dân”, “Dân
chúng đồng lòng, việc gì cũng làm được. Dân
chúng không ủng hộ, việc gì làm cũng không
nên” [1, tr.293]; “Nước lấy dân làm gốc. Gốc
có vững cây mới bền. Xây lầu thắng lợi trên
nền nhân dân” [1, tr.409-410]. Người đã huy
động sức mạnh của toàn dân trong cuộc đấu
tranh tự giải phóng mình, góp phần to lớn đưa
dân tộc Việt Nam tới độc lập, tự do, đưa nhân
dân ta từ kiếp nô lệ lên địa vị làm chủ đất nước,
làm chủ xã hội; vì vậy, “đối với dân, ta đừng có
làm gì trái ý dân”. Chủ tịch Hồ Chí Minh nhận
thức rất rõ vai trò của dân chủ, coi dân chủ là
nhân tố động lực của sự phát triển; thực hành
dân chủ là chìa khóa vạn năng để giải quyết
mọi khó khăn. Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng
định, bản chất của dân chủ tức là dân là chủ và
dân làm chủ. Người chỉ rõ, địa vị của nhân dân
là người chủ đối với xã hội, đất nước và nhân
dân là chủ thể của quyền lực. Đây là nội dung
cốt lõi trong tư tưởng dân chủ Hồ Chí Minh,
phản ánh giá trị cao nhất, chung nhất của dân
chủ là quyền lực thuộc về nhân dân: “Nước ta
là nước dân chủ, địa vị cao nhất là dân, vì dân
là chủ” [3, tr.276, tr.515], “chế độ ta là chế độ
dân chủ, tức là dân làm chủ” [3, tr.499, tr.572].
Điều này khẳng định giá trị xã hội đích thực
của dân chủ là ở chỗ giành về cho đại đa số
nhân dân lao động những quyền lực của chính
họ thông qua đấu tranh cải tạo xã hội cũ và xây
dựng xã hội mới của chính bản thân quần
chúng nhân dân. Chủ tịch Hồ Chí Minh chỉ có
Thứ ba, để thực hiện và phát huy dân chủ
trong trường học theo Người cần thực hiện tích
23
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN LANG
Trần Trọng Khiêm
cực, hiệu quả phương pháp đối thoại, tranh luận
trong quá trình dạy và học. Theo Hồ Chí Minh,
“Trong lúc thảo luận mọi người được hoàn
toàn tự do phát biểu ý kiến, dù đúng hoặc
không đúng cũng vậy. Song không được nói
gàn, nói vòng quanh” [1, tr.232]. Nó được coi
là “quyền lợi mà cũng là một nghĩa vụ”. Bởi ở
đó, “mọi người đã phát biểu ý kiến, đã tìm thấy
chân lý, lúc đó, quyền tự do tư tưởng hóa ra
quyền tự do phục tùng chân lý” [4, tr.216]. Cho
nên ở: “trường, cũng cần phải có dân chủ. Đối
với mọi vấn đề, thầy và trò cùng nhau thảo
luận, ai có ý kiến gì đều thật thà phát biểu.
Điều gì chưa thông suốt, thì hỏi, bàn cho thông
suốt” [3, tr.456]. Nhưng “phải biết cách nói.
Nói thì phải đơn giản, rõ ràng thiết thực. Phải
có đầu có đuôi, sao cho ai cũng hiểu được, nhớ
được… không dùng những từ lạ, ít người hiểu.
Chớ nói ra ngoài đề, chớ nói lặp đi lặp lại. Chớ
nói quá một tiếng đồng hồ, vì nói dài thì người
ta chán tai, không thích nghe nữa… trước khi
nói, phải viết một dàn bài rõ ràng, rồi cứ xem
đó mà nói” [5, tr. 162]. Viết cũng vậy, viết “là
để giáo dục, cổ động; nếu người xem mà không
nhớ được, không hiểu được, là viết không đúng,
nhằm không đúng mục đích. Mà muốn làm cho
người xem hiểu được, nhớ được, làm được, thì
phải viết cho đúng trình độ của người xem, viết
rõ ràng, gọn gàng, chớ dùng chữ nhiều” [3,
tr.119]. Mọi người phải lên kế hoạch, chương
trình trước khi thảo luận. Chương trình thảo
luận được xoay quanh nội dung của đề tài, nên
phải có giáo trình để không nói ngoài lề, nói
không trúng mục đích. Giáo trình là cơ sở cho
việc tiêu chuẩn hóa hệ thống giáo dục quốc
dân. Tài liệu học tập phải do “Các cơ quan
lãnh đạo của mỗi môn phải gom góp tài liệu,
sắp xếp cách dạy và học, kiểm tra kết quả, sao
cho cán bộ trong môn mình dần dần đi đến
thạo công việc” [1, tr.270]. Trong đó, “phải lấy
tài liệu về chủ nghĩa Mác – Lê-nin làm gốc.
Nhưng tài liệu phải lựa chọn sắp đặt lại vì trình
độ người học không đều nhau, cần phải có tài
liệu thích hợp với từng hạng,… còn có những tài
liệu thiết thực,… do những người học mang đến,
kinh nghiệm thành công cũng như kinh nghiệm
thất bại. Những kinh nghiệm đó đem trao đổi,
gom góp lại tức là những bài học quý” [2, tr.49].
2.2. Một số ý kiến về phát huy dân chủ trong
nhà trường hiện nay
Thứ nhất, phải nhận thức đúng về vai trò
dân chủ trong trường học và thực hiện triệt để
quản lý dân chủ trong các nhà trường. Dân chủ
là sản phẩm tinh thần, sản phẩm đỉnh cao của
văn hóa nhân loại, chỉ có xã hội văn minh thật
sự được điều hành bởi một hệ thống pháp luật
chặt chẽ, nhân văn mới có dân chủ thực sự. Đặc
biệt trong giáo dục, dân chủ là thể hiện cao nhất
sự tôn trọng con người. Chất lượng giáo dục là
chất lượng cuộc sống của con người được đáp
ứng, được thỏa mãn những nhu cầu bậc cao.
Nói đến chất lượng cao của giáo dục trước hết
học sinh phải được giải phóng về tinh thần, tự
do phát triển nhân cách và chỉ có dân chủ mới
giúp thầy cô phát huy được sáng tạo, tài năng
của mình cho sự nghiệp trồng người. Là cán bộ,
đảng viên trong nhà trường, các thầy cô giáo
càng nhận thức sâu sắc về ý nghĩa dân chủ,
phải làm cho thầy cô giáo và học sinh tự giác
nâng cao trách nhiệm xây dựng và củng cố cho
nhà trường không ngừng tiến bộ và phát triển.
Để có dân chủ trong mỗi trường học, vai
trò gương mẫu của cán bộ quản lý, của hiệu
trưởng là rất lớn, song nếu chỉ mới phát huy vai
trò của hiệu trưởng thì chưa đủ, chưa thể hiện
đúng bản chất của dân chủ trong nhà trường mà
cần phải phát huy vai trò của từng thầy, cô
giáo, cán bộ trong nhà trường. Để thực hiện tốt
việc phát huy dân chủ trong nhà trường, về phía
lãnh đạo nhà trường, trước hết phải nhận thức
đầy đủ về ý nghĩa và giá trị của dân chủ, tổ
chức hướng đến các thành viên nhà trường một
cách chân thành, trọng thị và xây dựng cơ chế
dân chủ hoạt động thành nền nếp trong nhà
trường, sâu sát lắng nghe và giải quyết kịp thời
những ý kiến đúng, những nguyện vọng chính
24
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN LANG
Số 25, Tháng 01 - 2021
đáng của giáo viên và học sinh. Bên cạnh đó,
hệ thống chính trị trong nhà trường từ chi bộ
lãnh đạo đến ban giám hiệu quản lý và giáo
viên, nhân viên làm chủ thông qua các đoàn thể
(Công đoàn, Đoàn Thanh niên) phải được tổ
chức thực chất, không hình thức đối phó. Phải
xây dựng nhà trường phát triển theo đúng
nguyện vọng chính đáng của tập thể sư phạm
nhà trường, trân trọng những thành quả của
từng thành viên nhà trường và luôn tạo điều
kiện cho từng thành viên cống hiến.
Thứ ba, trong quá trình đổi mới phải bao
hàm việc bổ sung, hoàn thiện và thực hiện hiệu
quả hơn quy chế dân chủ trong nhà trường,
trong các cơ sở giáo dục và đào tạo. Thực hiện
quy chế dân chủ cơ sở trong giáo dục thực chất
là dân chủ hóa quá trình giáo dục và dân chủ
hóa quản lý nhà trường để phát triển toàn diện
năng lực và phẩm chất người học đáp ứng yêu
cầu phát triển đất nước. Phải thực sự coi người
học là đối tượng chính của các hoạt động giáo
dục và đào tạo; thiết lập mối quan hệ bình
đẳng, hợp tác dân chủ giữa thầy và trò, giữa
giáo viên và nhà quản lý; xác định rõ quyền và
trách nhiệm của từng lực lượng trong và ngoài
nhà trường tham gia vào quá trình giáo dục và
đào tạo một cách phù hợp. Mọi quyết sách, chủ
trương, kế hoạch của nhà trường phải hợp lòng
dân, đúng luật pháp; mọi cá nhân, tổ chức theo
vị trí, chức năng của mình, chủ động, tích cực
phát huy tốt năng lực sáng tạo để hoàn thành
nhiệm vụ một cách tốt nhất. Đó là con đường,
cách thức đi đến xây dựng một nền giáo dục
Việt Nam mang đậm bản chất nhân văn theo
định hướng xã hội chủ nghĩa, chuẩn hóa, hiện
đại hóa, dân chủ hóa, hội nhập quốc tế.
Thứ hai, cần dân chủ hóa việc xây dựng
chủ trương, chính sách, pháp luật về phát triển
giáo dục và đào tạo. Những chủ trương, chính
sách liên quan đến nền giáo dục quốc dân nhất
thiết phải lấy ý kiến của các tầng lớp nhân dân
bằng những hình thức, phương pháp, quy trình
và lộ trình thích hợp. Là quốc sách hàng đầu,
phát triển giáo dục và đào tạo không chỉ đòi hỏi
phải được ưu tiên đầu tư tiền bạc, kinh phí, mà
quan trọng hơn, chính sách về giáo dục và đào
tạo phải đi trước, đi đầu để mở đường cho việc
phát triển toàn diện đất nước. Nó liên quan đến
lợi ích của nhân dân, lòng tin của nhân dân, liên
quan đến chất lượng nguồn nhân lực và chất
lượng phát triển của đất nước trong nhiều thập
kỷ tới. Chính sách vĩ mô về giáo dục và đào tạo
đòi hỏi phải bài bản, khoa học và khả thi. Do
đó, những chính sách ấy phải là sự kết tinh ý
chí, trí tuệ của Đảng, của dân. Nó phải được
toàn Đảng toàn dân bàn bạc, lo liệu. Đây là
công việc hệ trọng của quốc gia liên quan đến
hàng triệu con người nên phải được chuẩn bị
rất công phu, khoa học. Tùy theo nội dung vấn
đề mà có thể có đối tượng trưng cầu khác nhau,
hình thức, phương pháp, quy trình và lộ trình
lấy ý kiến một cách phù hợp. Kinh nghiệm lịch
sử cho thấy, những chính sách được xây dựng
trên cơ sở sáng kiến của nhân dân, vì lợi ích
của nhân dân, bảo đảm lợi ích của nhân dân thì
chính sách ấy dễ dàng đi vào cuộc sống và đem
lại thành công cho cách mạng.
Thứ tư, đổi mới, dân chủ hóa, minh bạch
hóa việc thi, kiểm tra, đánh giá kết quả giáo
dục và đào tạo. Cán bộ, giáo viên, học sinh
được quyền tham gia xây dựng kế hoạch, tham
gia đánh giá kết quả của quá trình đào tạo, tham
gia để làm chủ mọi hoạt động giáo dục của nhà
trường. Để cán bộ, giáo viên, công nhân viên
mỗi nhà trường được phát huy đầy đủ quyền và
nghĩa vụ của mỗi người, mỗi bộ phận thì từ
năm 2000, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã có quyết
định 04/2000/QĐ-BGD ĐT ngày 01-03-2000 ban
hành quy chế Dân chủ trong các hoạt động nhà
trường. Việc thi, kiểm tra và đánh giá kết quả
giáo dục và đào tạo cần từng bước theo các tiêu
chí tiên tiến được xã hội. Định kỳ kiểm định
chất lượng các cơ sở giáo dục, đào tạo và các
chương trình đào tạo; công khai kết quả kiểm
định. “Đó là việc phải đẩy mạnh vai trò giám
25
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN LANG
Trần Trọng Khiêm
sát của cộng đồng, đặc biệt Ban đại diện của
cha mẹ học sinh và trường lớp, từng trường
phải có tiếng nói, có hiệu lực trong việc tham
gia đánh giá hiệu quả các chương trình giáo
dục mỗi cơ sở giáo dục. Dân chủ mỗi cơ sở
giáo dục phải được đánh giá qua học sinh và
cha mẹ học sinh - đối tượng phục vụ của mỗi
nhà trường. Việc đánh giá phải được tiến hành
bởi một cơ quan độc lập ngoài nhà trường,
nhất là vận dụng công nghệ thông tin để đánh
giá một cách khoa học, khách quan, chắc chắn
dân chủ sẽ hiện hữu ở các trường học” [5].
3. KẾT LUẬN
và toàn diện giáo dục và đào tạo, nhằm nâng
cao năng lực con người trong điều kiện mới. Để
bảo đảm theo phương châm “Dân biết, dân bàn,
dân làm, dân kiểm tra” trong các hoạt động của
nhà trường thông qua các hình thức dân chủ
trực tiếp, dân chủ đại diện; đảm bảo cho công
dân, cơ quan, tổ chức được quyền giám sát,
kiểm tra, đóng góp ý kiến tham gia xây dựng sự
nghiệp giáo dục, làm cho giáo dục thực sự là
của dân, do dân và vì dân, chúng ta đã và đang
nỗ lực phấn đấu xây dựng bộ máy quản lý trong
sạch có hiệu lực tăng cường hiệu quả chỉ đạo,
điều hành nhằm phát huy quyền làm chủ và huy
động tiềm năng trí tuệ của hiệu trưởng, nhà
giáo, người học, đội ngũ cán bộ, công chức
trong nhà trường theo luật định, góp phần xây
dựng nền nếp, trật tự, kỷ cương trong mọi hoạt
động của nhà trường, ngăn chặn các hiện tượng
tiêu cực và tệ nạn xã hội, thực hiện nhiệm vụ
phát triển giáo dục phù hợp với đường lối, chủ
trương của Đảng và luật pháp Nhà nước.
Trong giai đoạn cách mạng hiện nay, việc
nhận thức sâu sắc quan điểm tư tưởng cơ bản
của Hồ Chí Minh về dân chủ, đặc biệt vấn đề
phát huy dân chủ trong trường học là hết sức
quan trọng và cấp thiết. Bởi việc xây dựng,
hoàn thiện và phát huy tốt vấn đề dân chủ trong
nhà trường là một trong những nhiệm vụ quan
trọng hàng đầu của tiến trình đổi mới căn bản
TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1] Hồ Chí Minh (1995), Toàn tập, tập 5, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội.
[2] Hồ Chí Minh (1995), Toàn tập, tập 6, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội.
[3] Hồ Chí Minh (1995), Toàn tập, tập 7, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội.
[4] Hồ Chí Minh (1995), Toàn tập, tập 8, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội.
[5] Nguyễn Tùng Lâm (2017), Thầy Tùng Lâm nêu 5 giải pháp để thực hiện dân chủ trong trường
Ngày nhận bài: 20-12-2020. Ngày biên tập xong: 14-01-2021. Duyệt đăng: 22-01-2021
26
5 trang
16340
Free
Bạn đang xem tài liệu "Nhận thức tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ và một số ý kiến về phát huy dân chủ trong nhà trường hiện nay", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- nhan_thuc_tu_tuong_ho_chi_minh_ve_dan_chu_va_mot_so_y_kien_v.pdf
