Chính sách đổi mới của Việt Nam: Tác động tới cộng đồng vùng cao và quản lý rừng bền vững

CHÍNH SÁCH ĐỔI MỚI CỦA VIỆT NAM:

TÁC ĐỘNG TỚI CỘNG ĐỒNG VÙNG CAO

VÀ QUẢN LÝ RỪNG BỀN VỮNG

Trần Thị Thu Hà

Đại học Nông Lâm Thái Nguyên

Phạm Văn Điển

Đại học Lâm nghiệp Việt Nam

Đặng Tùng Hoa

Trường Cán bộ Quản lý Nông nghiệp và Phát triển nông thôn

Nguyễn Thị Thu Huyền

Văn phòng UNDP Việt Nam

Trần Đức Viên

Học viện Nông nghiệp Việt Nam

Tóm tắt

Chính sách Đổi mới của Việt Nam ra đời từ cuối những năm 80 của

thế kỷ XX đã tạo ra sự chuyển dịch từ một nền kinh tế tập trung bao

cấp sang nền kinh tế thị trường, chuyển quyền sử dụng đất từ Nhà

nước sang các chủ thể sử dụng đất. Một trong những mục tiêu chính

của chính sách Đổi mới cho vùng cao là giảm mất rừng, tăng cường

quản lý rừng và đất rừng, nhằm cải thiện sinh kế cho người dân.

Chính sách này nhằm sử dụng tối ưu rừng và đất rừng bằng cách áp

dụng các biện pháp canh tác phù hợp, cũng như chiến lược kết hợp

các mục tiêu bảo tồn và phát triển ở vùng cao, với hy vọng việc ban

hành chính sách Đổi mới sẽ làm tăng thu nhập cho người dân, giảm

mất rừng và quản lý khu vực đất dốc bền vững. Thông qua dữ liệu từ

các cuộc phỏng vấn các bên có liên quan, các nhóm mục tiêu và các

hộ gia đình tại 5 tỉnh miền núi phía Bắc, Tây Nguyên và dữ liệu thứ

cấp, nghiên cứu đã chỉ ra rằng, quá trình thực hiện chính sách Đổi

mới cho vùng cao vẫn chưa đạt được đầy đủ các mục tiêu ban đầu đặt

ra, là cải thiện sinh kế cho người dân và quản lý rừng bền vững. Sinh

kế của nhóm người dân trên chuẩn nghèo được cải thiện, trong khi

các sinh kế cho nhóm nghèo vẫn còn hạn chế. Tình trạng thiếu đất

canh tác cũng như trình độ sản xuất các loại cây trồng mới còn hạn

chế là một trong những nguyên nhân dẫn đến tỷ lệ đói nghèo còn cao.

Tính công bằng chưa cao trong giao quyền sử dụng đất, cũng như cơ

hội tiếp cận tài nguyên, đã làm gia tăng khoảng cách giàu - nghèo.

136

Hơn nữa, các chính sách Đổi mới cũng chưa phát huy các tập quán,

tri thức bản địa về quản trị tài nguyên rừng của cộng đồng dân tộc.

Tổ chức thể chế còn yếu, hiệu quả kém, cũng như thiếu minh bạch

trong hệ thống quản lý vẫn là những rào cản, khiến cho chính sách

Đổi mới ở vùng cao chưa thành công như mong đợi. Với những kết

quả đã đạt được, bài báo được xem như một nghiên cứu điểm, nhằm

tạo cơ sở cho việc điều chỉnh những tác động vào hệ thống kinh tế - xã

hội và tài nguyên rừng phù hợp với hệ sinh thái nhân văn ở vùng cao

Việt Nam.

Từ khóa: Chính sách Đổi mới; Cộng đồng vùng cao; Quản lý rừng; Hệ sinh

thái nhân văn.

GIỚI THIỆU

Các chính sách của Chính phủ Việt Nam, được gọi chung là Đổi

mới, đã được áp dụng từ cuối những năm 1980. Những chính sách này

cho phép quá trình chuyển đổi từ nền kinh tế kế hoạch tập trung bao

cấp, sang nền kinh tế thị trường và chuyển quyền sử dụng đất từ Nhà

nước quản lý cho người sử dụng. Một trong những mục tiêu chính của

Đổi mới ở vùng cao của Việt Nam là giảm phá rừng và tăng cường

tính bền vững của rừng và quản lý đất lâm nghiệp. Chính sách này là

kết quả của sự kết hợp hai chiều từ trên xuống và dưới lên (Fforde và

Goldstone, 1995; Kerkvliet, 2005). Từ dưới lên đã xuất hiện sự phá

rào, khi người dân nông thôn đã không đồng thuận kế hoạch tập trung

bao cấp. Thực tế với kinh tế tập trung bao cấp đã dẫn đến tình trạng

sản lượng nông nghiệp giảm trên đất thuộc hợp tác xã và Nhà nước đã

đưa ra hành động phù hợp để ứng phó với khủng hoảng lương thực

ngày càng tăng trong thời kỳ trước Đổi mới. Năm 1988, khoán 10 của

Bộ Chính trị đã được ban hành, thay đổi đất nông nghiệp từ sở hữu tập

thể sang sở hữu hộ gia đình (GOV, 1988). Điều này cho phép quyền

sở hữu các hộ gia đình, cá nhân đối với đất sản xuất nông nghiệp và

những lợi ích đã nhanh chóng xuất hiện. Đến năm 1992, Việt Nam từ

một nước nhập khẩu gạo đã trở thành một trong các nước xuất khẩu

gạo lớn nhất thế giới (World Bank, 1994). Từ những thành tựu cải

cách nông nghiệp ở các vùng đồng bằng, Chính phủ tiếp tục thực hiện

những cải cách khác trong tiến trình Đổi mới, trong đó có cải cách

ruộng đất, cải cách kinh tế - xã hội, cải cách lâm nghiệp, v.v...

Kể từ đầu những năm 1990, các chính sách Đổi mới đã được

triển khai tại các khu vực vùng cao, với mục đích cải thiện sinh kế

137

địa phương và quản lý rừng và đất lâm nghiệp. Các chính sách, bao

gồm chuyển quyền sử dụng đất lâm nghiệp từ Nhà nước đến các hộ

gia đình và các thành phần kinh tế khác thông qua Luật Đất đai năm

1993, đã được thực hiện (NAoV, 1993). Đồng thời, Chính phủ đưa ra

các cải cách kinh tế và đất đai. Các chính sách đã tìm cách để đạt

được sự tối ưu trong sử dụng rừng và đất lâm nghiệp thông qua việc

áp dụng các hệ thống canh tác thích hợp và chiến lược kết hợp các

mục tiêu bảo tồn và phát triển ở khu vực miền núi. Các chính sách

này hy vọng rằng, sản xuất nông nghiệp và lâm nghiệp thích hợp sẽ

làm tăng thu nhập địa phương, ngăn chặn nạn phá rừng và đảm bảo

rằng, đất dốc được quản lý một cách bền vững. Tuy nhiên, mức độ

đạt được mục tiêu của những chính sách này cũng còn có ý kiến khác

nhau (Sikor, 2001; Alther và cs., 2002;. Zingerli và cs., 2002; Tran

Ngoc Thanh, 2005; Tran Thi Thu Ha, 2007; Tran Thi Thu Ha và

Hoang Van Chieu, 2013).

Để góp phần làm rõ hơn về tác động của chính sách Đổi mới đến

cộng đồng vùng cao và quản lý rừng, bài báo này đã được thực hiện.

Phương hướng của bài báo là sử dụng các số liệu thứ cấp và số liệu

trực tiếp điều tra tại 5 tỉnh để đánh giá về sự thay đổi của các chỉ số

có liên quan đến cộng đồng vùng cao và quản lý rừng, như: thay đổi

trong sử dụng đất, thu nhập của người dân, an ninh lương thực, dòng

tiền, giáo dục và việc làm; giao quyền sử dụng đất; thay đổi về thể

chế; thay đổi về độ che phủ và chất lượng rừng; du cư, du canh, tình

trạng săn bắt và quản lý môi trường. Những sự thay đổi này đều

được xem xét dưới tác động của chính sách Đổi mới và được đặt

trong bối cảnh của hệ sinh thái nhân văn ở các địa điểm nghiên cứu.

1. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Khung lý thuyết của nghiên cứu này được dựa trên lý thuyết về

quản lý tài nguyên thiên nhiên bền vững và sinh thái nhân văn. Các

tam giác sinh thái nhân văn có thể hiển thị các kết nối giữa con

người với thiên nhiên và xây dựng môi trường, cũng như với các tổ

chức xã hội (Dang Tung Hoa, 2000; Teherani-Kroenner và Dang

Tung Hoa, 2014).

Vấn đề môi trường và sinh kế của người dân đã được đề cập trong

một vài thập kỷ trước đây, đặc biệt là các báo cáo của Câu lạc bộ

138

Rome, cũng như các công trình tiên phong của Rachel Carson

(Steiner, 2013). Suy thoái rừng cũng như biến đổi khí hậu đang đe dọa

sinh kế của con người trong khu vực nông thôn và đô thị, ở cả cấp độ

địa phương và toàn cầu. Việc đánh giá tác động cần áp dụng các

phương pháp nghiên cứu đa dạng và liên ngành, để điều tra và tìm ra

giải pháp thích hợp cho những thách thức phức tạp (Teherani-

Kroenner và Dang Tung Hoa, 2014).

Để đánh giá tác động của chính sách Đổi mới đến cộng đồng

vùng cao và quản lý rừng bền vững theo mục tiêu của Đổi mới,

nghiên cứu này đã được thực hiện ở năm tỉnh, trong đó có ba tỉnh ở

khu vực miền núi phía Bắc (Cao Bằng, Bắc Kạn và Thái Nguyên)

và hai tỉnh ở Tây Nguyên (Đắk Lắk, Đắk Nông). Đây là những tỉnh

đại diện cho hai vùng kinh tế - sinh thái đặc trưng của vùng núi, có

diện tích rừng lớn và đặc biệt là những nơi tập trung của đồng bào

dân tộc thiểu số, thuộc diện khó khăn nhất trong cả nước. Việc lựa

chọn 3 tỉnh của miền núi phía Bắc theo dọc tuyến từ Hà Nội - Thái

Nguyên - Bắc Kạn - Cao Bằng đại diện cho vị trí gần trung tâm Hà

Nội (Thái Nguyên) cho đến biên giới Việt Trung (Cao Bằng), nhằm

đánh giá tác động của các chính sách Đổi mới, bao gồm cả tác động

về chính sách thị trường, đất đai. Tương tự, ở khu vực Tây Nguyên,

Đắk Lắk, nơi trung tâm và Đắk Nông, là tỉnh biên giới giáp

Campuchia, nơi có các cộng đồng dân tộc thiểu số đại diện cho dân

tộc ở Tây Nguyên, đồng thời, đây cũng là vùng di cư của các cộng

đồng dân tộc thiểu số của miền núi phía Bắc do tác động của tiến

trình Đổi mới. Việc lựa chọn các khu vực nghiên cứu ở các tỉnh này

cũng đã điển hình cho ba loại rừng chính: rừng sản xuất, rừng đặc

dụng và rừng phòng hộ. Mỗi loại rừng, Chính phủ có các quy định

về quyền sử dụng rừng và đất rừng khác nhau và có tác động rất lớn

đến quyền sử dụng rừng và đất rừng. Tại mỗi tỉnh, hai hoặc ba thôn

bản được khảo sát chuyên sâu, trong đó, một thôn nằm gần trung

tâm xã và gần khu vực đất thấp, những thôn khác ở những vùng núi

xa, với các cộng đồng dân tộc thiểu số khác nhau theo vùng sinh

thái nhân văn, như các thôn vùng thấp là dân tộc Tày, những thôn

vùng cao là dân tộc Dao, H’Mông. Việc lựa chọn các tỉnh, các thôn

nghiên cứu đảm bảo tính đại diện và sự tác động ở nhiều khía cạnh

khác nhau (Hình 1).

139

Hình 1. Sơ đồ địa điểm nghiên cứu

Các dữ liệu có liên quan và các thông tin được thu thập trong hai

giai đoạn: đầu những năm 1990, trước khi giới thiệu các chính sách và

trong năm 2005 và 2014, sau sự ra đời của chính sách. Dữ liệu sơ cấp

được thu thập từ các cuộc họp thôn và thảo luận nhóm, khảo sát, điều

tra hộ gia đình và các cuộc phỏng vấn thông tin chính ở các cấp độ

khác nhau bằng cách sử dụng bảng câu hỏi bán cấu trúc. Tổng cộng có

360 hộ thuộc 5 tỉnh, 145 cuộc phỏng vấn thông tin quan trọng từ 20

thôn bản thuộc 6 huyện, 68 cuộc thảo luận các cấp (cấp xã, huyện và

tỉnh) đã tham gia vào năm 2005 và năm 2014. Các hộ phỏng vấn đã

được lựa chọn ngẫu nhiên trong danh sách phân loại nhóm hộ (khá

giả, trung bình và nghèo). Sử dụng bảng câu hỏi phỏng vấn bán cấu

trúc bao gồm: thông tin chung về hộ gia đình; các nguồn thu nhập của

hộ gia đình; an ninh lương thực; giao đất và quyền sử dụng đất; tình

hình sử dụng đất trước và sau giao đất giao rừng; tác động của Đổi

mới đến quản lý rừng và đất rừng và phát triển rừng... Việc phỏng vấn

các thành viên chủ chốt đã được thực hiện với những người là trưởng

thôn, già làng, đại diện cho lãnh đạo xã, huyện. Nội dung phỏng vấn

tập trung vào việc thảo luận những tác động của việc giao đất, thị

140

trường, đào tạo, giáo dục, môi trường, thể chế và quá trình thực thi các

chính sách, tính minh bạch trong quá trình giao đất, giao rừng, quyền

tiếp cận nguồn tài nguyên rừng của các hộ gia đình trước và sau Đổi

mới, thị trường tiêu thụ, tác động của môi trường đến đời sống và sinh

kế của người dân. Trong cả hai thời điểm thu thập số liệu, thông tin,

các hộ gia đình trong thôn bản nghiên cứu, bao gồm cả các hộ giàu và

nghèo, được phỏng vấn cả hai giai đoạn (không thay đổi hộ gia đình

đã phỏng vấn trước đó). Dữ liệu thứ cấp được thu thập bao gồm các

tài liệu và số liệu thống kê từ các cơ quan Chính phủ về diễn biến tài

nguyên rừng. Cả hai phương pháp phân tích định lượng và định tính,

chủ đạo là phương pháp so sánh, đã được sử dụng để xử lý và phân

tích dữ liệu và thông tin.

2. KẾT QUẢ

2.1. Sinh kế của cộng đồng vùng núi cao

2.1.1. Thay đổi trong sử dụng đất

Trước năm 1990, đất rừng được các cơ quan Nhà nước quản lý.

Tuy nhiên, theo quan điểm của người dân các thôn bản được phỏng

vấn, đất lâm nghiệp là đất họ có thể tự do làm nương rẫy hoặc thu hái

lâm sản. Trong hầu hết các thôn bản nghiên cứu, đất rừng được hợp

tác xã, cộng đồng hoặc nhóm cộng đồng quản lý, nhưng người dân

trong thôn bản coi đó là đất chung. Giai đoạn 1980-1990 sau chiến

tranh, với chính sách cấm vận, Chính phủ đã có chiến lược tự cung tự

cấp lương thực, thực phẩm, dẫn đến người dân vùng cao cố gắng tối

đa hóa canh tác nương rẫy để có sản lượng lương thực. Trong đầu

những năm 1990, việc đưa vào các chiến lược Đổi mới của Chính phủ

đã dẫn tới những thay đổi trong hệ thống canh tác nông lâm nghiệp,

nhằm nâng cao hiệu quả kinh tế từ sản xuất nông lâm nghiệp và tôn

trọng các giá trị môi trường. Hệ thống canh tác nông lâm nghiệp ở khu

vực vùng cao đã thay đổi ở hầu hết các khu vực nghiên cứu (Bảng 1).

Đã có những thay đổi đáng kể trong việc sử dụng đất sau những

cải cách chính sách. Diện tích lúa nước ở hầu hết các thôn bản nghiên

cứu đã không tăng kể từ năm 1994, nhưng diện tích canh tác đã tăng

từ một đến hai vụ mỗi năm bằng cách sử dụng hệ thống thủy lợi. Các

khu vực đất nông nghiệp được phân loại là đất đồng bằng trồng lương

141

thực đã tăng ở hầu hết các khu vực nghiên cứu. Đất dốc vùng cao

trước đây được sử dụng để trồng cây lương thực như lúa nương, ngô

và sắn đã giảm đi đáng kể ở hầu hết các khu vực nghiên cứu ở miền

núi phía Bắc, nhưng nhu cầu thị trường đã dẫn đến việc phát triển cây

sắn trong các thôn bản ở khu vực Tây Nguyên. Trong giai đoạn 1980 -

1990, hầu hết các thôn bản sử dụng đất rừng trồng lúa nương và ngô

để đáp ứng nhu cầu lương thực chủ yếu của họ. Số liệu điều tra từ năm

2014 (Bảng 1) cho thấy, diện tích đất chuyển đổi canh tác trong năm

1994, trong hầu hết các thôn, giảm vào năm 2005 và tiếp tục giảm

trong năm 2014, khi nó được thay thế bằng rừng trồng hoặc cây trồng

công nghiệp. Tuy nhiên, ngô, lúa nương, sắn vẫn đang được trồng như

các loại lương thực chính của tất cả các hộ gia đình trong thôn nghiên

cứu, mặc dù diện tích các loại cây trồng đã giảm.

Bảng 1. Thay đổi trong sử dụng đất ở các thôn nghiên cứu 1994-2014

Các tỉnh khu vực

miền núi phía Bắc

Các tỉnh khu vực

Tây Nguyên

Loại

Trước

Sau

Trước

Sau

Đổi mới

Cây lương

thực

Lúa nương

chiếm ưu thế

Ít lúa nương

Lúa nương

chiếm ưu thế

Ít lúa nương

Ngô và sắn

chiếm ưu thế chiếm ưu thế

Ngô và sắn

Ngô chiếm ưu Sắn chiếm ưu

thế thế

Lúa nước, chỉ Lúa nước, có hai Lúa nước, chỉ Lúa nước, có hai

có một vụ mùa vụ mùa có một vụ mùa vụ mùa

Chăn nuôi

gia súc

Chăn nuôi thả Chăn nuôi nhốt Chăn nuôi thả Chăn nuôi nhốt

rông rông

Cây lâu năm

Cây ăn quả tăng

lên

Cây ăn quả tăng

lên

Cây thương

mại

Nhiều diện tích

rừng thay đổi

bởi cây chè

Rừng nguyên

sinh thay thế

bằng cà phê,

cao su

Rừng trồng

Rừng trồng mở

rộng (keo, bạch

đàn, mỡ...) thay

thế đất trống và

rừng tái sinh

142

Các hộ gia đình khá giả hơn trong thôn bản thường có đủ đất

trồng lúa nước, do đó họ đã sử dụng đất rừng để trồng cây trồng công

nghiệp, trong khi những người nghèo thiếu đất trồng lúa nước, tiếp tục

khai hoang để trồng cây lương thực trên đất lâm nghiệp.

Vùng trồng cây công nghiệp đã mở rộng ở hầu hết các thôn bản

nghiên cứu trong vòng 10 đến 15 năm qua. Hầu hết các khu vực trước

đây thuộc du canh đã được giao cho các hộ gia đình để trồng rừng.

Tuy nhiên, các hộ gia đình đã sử dụng đất rừng vào mục đích trồng

cây công nghiệp như chè, cà phê, do chúng mang lại lợi nhuận kinh tế

cao hơn so với cây lâm nghiệp hoặc để rừng tái sinh tự nhiên.

2.1.2. Thu nhập

Trước chính sách Đổi mới, hầu hết các hộ gia đình trong các thôn

bản nghiên cứu sống trong hoàn cảnh kinh tế tương tự nhau, điển hình

là nhà tạm, không có hàng hóa có giá trị cao, thu nhập hàng năm thấp,

không đảm bảo an ninh lương thực, không có tiền tiết kiệm và có ít

tiền để đầu tư vào sản xuất. Từ khảo sát thực địa sau Đổi mới, ba

nhóm xếp hạng về kinh tế (nghèo, trung bình và khá giả) đã được xác

định và phân loại trên cơ sở các tiêu chí địa phương, thể hiện trong

Bảng 2. Các phân loại này có ý nghĩa hơn về đói nghèo và kinh tế địa

phương, thay vì một định nghĩa dựa chặt chẽ vào tiền mặt.

Bảng 2. Xếp hạng giàu nghèo sau Đổi mới

Nghèo

Trung bình

Nhà bình thường

Khá giả

Nhà tạm

Không có đồ vật có giá trị

Nhà tốt/chắc chắn

Một vài vật dụng và đồ dùng Đồ dùng tốt, nhiều máy móc

có giá trị

có giá trị (máy đập lúa, TV,

máy phát điện...)

Hạn chế hoặc không có đất Hạn chế hoặc không có diện Diện tích lúa nước rộng; đất

trồng lúa nước; hạn chế hoặc tích lúa nước; hạn chế hoặc rừng rộng

không có đất rừng

Thiếu vốn đầu tư trồng cây Thiếu vốn đầu tư trồng cây Có vốn đầu tư cho trồng cây

dài ngày

Sở hữu 0-1 bò/trâu

Sở hữu 1-2 bò/trâu

Sở hữu 4-6 bò/trâu

Thiếu lương thực từ 4-10

tháng trong năm

Thiếu lương thực từ 1 - 3

tháng trong năm

Đảm bảo an ninh lương

thực, thực phẩm dồi dào

trong vài tháng của năm

Thu nhập ít hơn 400.000

đ/người/tháng

Thu nhập 400.000 - 600.000 Thu nhập lớn hơn 600.000

đ/người/tháng đ/người/tháng

Không tiết kiệm, có một vài Có tiết kiệm

Không có tiết kiệm, nợ tiền

mua lương thực, thực phẩm khoản nợ

Trình độ giáo dục tiểu học

Trình độ giáo dục THCS

Trình độ trung cấp nghề

Nguồn: Tran Thi Thu Ha, 2007; điều tra thực địa, 2014.

143

Tại các thôn nghiên cứu, người nghèo chiếm khoảng 19,7-73,3%

so với tổng dân số. Có một xu hướng là một tỷ lệ lớn hơn người nghèo

đến từ thôn ở xa (ví dụ, Khâu Qua, Khuổi Kẹn, Hang Ja và Hang

Nam). Tỷ lệ hộ nghèo thấp hơn ở các thôn nằm gần một xã hoặc trung

tâm huyện (ví dụ, bản Cám và Bon Phung). Tỷ lệ nghèo đói ở các thôn

bản khu vực Tây Nguyên cao hơn so với các thôn ở các tỉnh miền núi

phía Bắc. Bảng 3 cho thấy tỷ lệ các hộ gia đình trong mỗi xếp hạng

giàu nghèo.

Bảng 3. Tỷ lệ hộ gia đình ở mỗi xếp hạng giàu nghèo

các trường hợp nghiên cứu

Thôn nghiên cứu

Vầu

Nghèo

32,7

40,6

21,7

44,4

20,2

33,3

73,3

63,0

40,2

55,2

34,6

45,0

Trung bình

52,9

Khá giả

10,4

8,8

Nác

50,6

Bản Cám

62,0

16,3

6,2

Khâu Qua

Pác Han

49,4

67,8

12,0

6,0

Khuổi Kẹn

Hang Ja

56,7

22,7

4,0

Hang Nam

Ea Lang

29,6

7,4

54,8

5,0

Bon Dieng Ngaih

Bon Phung

Bon R’Mnon

40,7

4,1

59,5

5,9

52,0

3,0

Nguồn: Tran Thi Thu Ha, 2007; điều tra thực địa, 2014.

Trong hầu hết các thôn nghiên cứu, thu nhập của đa số người dân

chỉ ở trên ngưỡng nghèo một chút. Hầu hết các khoản thu từ các thôn

bản có làng nghề đã được chia sẻ giữa một số nhỏ những người khá

giả. Vì vậy, chủ yếu thu nhập của người dân khá giả là đã được cải

thiện nhờ công cuộc Đổi mới. Trước Đổi mới, sự khác biệt về thu

nhập giữa những người dân trong thôn bản là nhỏ. Hiện tại, khoảng

cách thu nhập lớn hơn nhiều.

144

Tính công bằng chưa cao trong phân bổ đất được xem là một

trong những tác động tiêu cực đến khoảng cách ngày càng lớn giữa

người khá giả và người nghèo. Ngoài ra, Đổi mới tạo ra nguồn thu

nhập mới thông qua nhu cầu thị trường và người dân địa phương tham

gia vào kinh doanh nhỏ, dịch vụ, đã có thể kiếm được một nguồn thu

nhập đáng kể. Tuy nhiên, các hoạt động này là đặc quyền của những

người khá giả. Ví dụ, ở làng nghiên cứu của bản Cám, chỉ có những

người khá giả, có thuyền tốt mới có thể bắt cá trên gần hồ Ba Bể (tỉnh

Bắc Kạn). Số lượng cá thu được, ngoài việc cải thiện bữa ăn gia đình,

họ còn bán thu tiền mặt. Do đó, các hộ khá giả có cơ hội tốt hơn nhiều

so với những người nghèo, những người gặp khó khăn trong việc đánh

bắt đủ cá để cải thiện bữa ăn hàng ngày của họ.

Trước Đổi mới, tại các điểm nghiên cứu ở Tây Nguyên, sinh kế

của người dân các dân tộc M’Nông và Ê Đê dựa trên canh tác nương

rẫy. Sau khi cải cách, đất rừng đã được giao cho các vườn quốc gia,

khu bảo tồn thiên nhiên và các công ty tư nhân. Những người di cư từ

các vùng khác đến cũng tuyên bố sở hữu đất. Vì vậy, không có nhiều

không gian cho du canh. Những người dân đã phải chuyển sang trồng

trọt cố định hoặc vĩnh viễn, với những cách thức nông nghiệp mới,

trong khi họ chưa bao giờ được tiếp cận kỹ thuật canh tác mới từ trước

tới nay. Trong các khu vực này, thu nhập chính của các hộ gia đình

khá giả đến từ việc canh tác các trang trại trồng cà phê hoặc các dịch

vụ kinh doanh nhỏ, trong khi thu nhập của người nghèo vẫn đến từ

canh tác ngô, sắn, bán sức lao động làm thuê của họ. Quan sát thực địa

vào năm 2014 cho thấy, sản xuất lúa nước hầu như không thể bảo đảm

an ninh lương thực cho tất cả người dân trong thôn bản, vì một số thôn

rất hạn chế diện tích lúa nước và thậm chí các hộ nghèo không có đất

ruộng. Ngô, sắn là nguồn thu nhập cho các hộ gia đình để mua gạo và

các nhu cầu khác trong gia đình và chiếm khoảng 25 - 35% tổng thu

nhập của họ, hoặc là trở thành nguồn lượng thực chính của họ trong

những tháng thiếu ăn. Sắn chiếm hơn 10% tổng thu nhập của các hộ

gia đình ở khu vực Tây Nguyên. Thu nhập bình quân từ các trang trại

trồng chè, cà phê là khoảng 20 - 40 triệu đồng/ha/năm. Nhưng không

nhiều hộ gia đình có các trang trại cây công nghiệp chè hoặc cà phê.

Chăn nuôi gia súc không phát triển mạnh, hầu hết các hộ gia đình có

1-4 con bò, tùy theo nhóm hộ gia đình. Thu nhập từ đi lao động làm

thuê là một nguồn thu nhập đáng kể cho hầu hết các hộ gia đình

145

nghèo. Từ 10-80% số hộ trong thôn có các thành viên gia đình đi làm

thuê tại các trạng trại ở xã hoặc ở các huyện khác. Những người đi lao

động theo hình thức thuê mướn này tuổi từ 18-45, bao gồm cả nam giới

và phụ nữ. Dịch vụ làm thuê không bao giờ có trong những năm trước

Đổi mới, nhưng giờ đã trở nên rất phổ biến, đặc biệt ở các thôn bản ở

Tây Nguyên. Về mặt sinh thái nhân văn, đó là một sự thay đổi rất sâu

sắc. Trước đây, quan niệm của người Ê Đê và M’Nông không bao giờ

muốn làm thuê, vì họ xem đó là một điều tối kỵ, nhưng giờ đây vấn đề

sinh kế sống còn bắt buộc họ phải thay đổi cả các quan niệm về văn hóa

nhân văn. Đối với thu nhập tiền mặt, họ cũng bắt đầu khai thác lâm sản

ngoài gỗ, chẳng hạn như mây tre từ tháng VIII đến tháng X. Đặc biệt,

những người nghèo quay sang bán măng để kiếm tiền mua gạo.

2.1.3. An ninh lương thực

An ninh lương thực, đặc biệt là lúa gạo, luôn là một vấn đề của

những cộng đồng vùng cao Việt Nam, ngay cả khi sự ra đời của chính

sách Đổi mới. Tuy nhiên, trong những năm trước Đổi mới, mỗi hộ gia

đình có thể nuôi sống mình bằng hoạt động sản xuất du canh các loại

cây trồng như ngô và sắn. Sau Đổi mới, người khá giả tự sản xuất đủ

lương thực trên đất lúa nước và dành phần lớn đất đai cho trồng cây

công nghiệp dài ngày. Người nghèo, mặt khác, không thể tự túc, do họ

chỉ có ít diện tích đất để trồng trọt. Nhiều hộ gia đình nghèo thậm chí

không có đất và tình trạng thiếu gạo đã trở nên rất phổ biến trong số

những người rất nghèo ở tất cả các thôn nghiên cứu (Bảng 2). Một số

hộ khá giả có ít đất để sản xuất lúa nước, song họ đã có nguồn tiền

mặt từ thu nhập khác để khắc phục tình trạng thiếu lương thực bằng

cách mua gạo từ thị trường.

2.1.4. Dòng tiền, giáo dục và tình trạng việc làm

Trong những năm kể từ sự ra đời của Đổi mới, học phí đã là một

gánh nặng cho các gia đình nghèo, buộc nhiều người phải vay tiền vào

đầu năm học. Hầu hết các hộ gia đình không thể hỗ trợ con cái của họ

tiếp tục học lên các cấp trung học cơ sở hoặc trung học phổ thông, bởi

không còn sự bao cấp. Như vậy, sau Đổi mới, chỉ những gia đình khá

giả mới có thể cho con cái họ tiếp tục học lên cao. Sự phân biệt trong

giáo dục khiến sự bất bình đẳng được duy trì. Các con của các hộ gia

đình khá giả sẽ được học hành tốt hơn và có những cơ hội tìm kiếm

việc làm ở bên ngoài, trong khi các trẻ em nghèo bị thất học tiếp tục

quay lại vòng luẩn quẩn của đói nghèo.

146

2.2. Quyền sử dụng đất

Trước chính sách Đổi mới, mỗi hộ gia đình ở vùng cao có cơ hội

tương tự để tiếp cận các khu rừng và đất rừng để thu hái lâm sản, canh

tác nương rẫy và thu thập các lâm đặc sản khác. Sau Đổi mới, đất lâm

nghiệp và rừng đã được giao cho các chủ sở hữu thực sự, hay người sử

dụng đất. Các chính sách đất đai mới cũng phán quyết rằng, phân bổ

rừng và đất rừng là khác nhau giữa ba loại rừng. Trong các loại rừng

sản xuất, đất rừng sản xuất có thể được giao dài hạn (50 năm), với

quyền sử dụng đầy đủ. Đối với rừng phòng hộ, nó có thể được giao

cho mục đích bảo vệ duy nhất, với thời gian dài hạn hoặc ngắn hạn,

trong khi đất rừng tại các khu rừng đặc dụng chỉ có thể được giao cho

bảo vệ ngắn hạn. Do đó, trong các thôn bản nghiên cứu, đất rừng chỉ

được phân bổ cho các hộ gia đình thuộc đối tượng rừng sản xuất và

rừng phòng hộ và không phân chia cho các hộ gia đình trong khu vực

đất được quy hoạch cho mục đích rừng đặc dụng. Tuy nhiên, kể cả các

hộ gia đình thuộc đối tượng được giao rừng sản xuất, trong quá trình

giao đất rừng, không phải ai cũng nhận được diện tích đất như nhau

(Bảng 4).

Bảng 4. Diện tích đất rừng được nhận và số lượng trung bình

các thành viên gia đình trong nhóm xếp hạng giàu nghèo

khác nhau ở một số thôn bản nghiên cứu

Phân loại

Rất nghèo

Nghèo

Khá giả

1. Vầu

Đất phân phối cho mỗi hộ (ha)

Thành viên gia đình

1,8

4,4

3,0

3,9

4,2

7,5

4,3

Số hộ không được nhận đất rừng

2. Nác

Đất phân phối cho mỗi hộ (ha)

Thành viên gia đình

5,3

5,4

8,0

11,9

4,7

16,8

6,0

Số hộ không được nhận đất rừng

3. Pác Han

Đất phân phối cho mỗi hộ (ha)

Thành viên gia đình

1,6

4,3

7,4

5,8

8,3

4,8

Số hộ không được nhận đất rừng

18,0

Nguồn: Tran Thi Thu Ha, 2007; điều tra thực địa, 2014.

147

Người nghèo luôn nhận được diện tích đất rừng ít hơn người khá

giả (Bảng 4). Theo nguyên tắc, mỗi hộ gia đình được quyền áp dụng đối

với diện tích đất lên đến giới hạn tối đa, tùy thuộc vào sự sẵn có của các

nguồn tài nguyên đất đai trên địa bàn xã. Tuy nhiên, trong thực tế, hộ

khá giả có tiền để trả phí cho giao đất, do đó có được đo giao nhiều đất

hơn người nghèo trong quá trình giao đất. Thực tế, không phải tất cả

các hộ gia đình đều nhận được đất rừng, điều này trái với những mong

muốn của các cơ quan chính quyền địa phương. Rõ ràng, không phải

mọi hộ gia đình đã được hưởng lợi từ cải cách đất đai của Chính phủ.

Hơn nữa, những nỗ lực trong tránh tập trung hóa lâm nghiệp đã làm đảo

ngược chính sách. Nhiều hộ gia đình nghèo ở thôn Nác đã bán bất hợp

pháp quyền sử dụng đất của họ để lấy tiền mặt.

Trong những thôn nghiên cứu, có diện tích rừng và đất rừng thuộc

quy hoạch là rừng phòng hộ và đặc dụng, người dân nơi đây không

nhận được bất kỳ quyền sử dụng đất lâm nghiệp, bởi Luật Đất đai

không cho phép giao quyền sử dụng đất cho hộ gia đình cá nhân. Vì

vậy, họ tiếp tục tiếp cận đất rừng theo hình thức du canh, du cư bất hợp

pháp và điều này khiến cho cuộc sống của họ có vấn đề. Đặc biệt, việc

giao quyền sử dụng đất rừng với các quyền sử dụng đất đầy đủ theo

Luật Đất đai chưa xảy ra trong các thôn bản nghiên cứu của Tây

Nguyên, khiến các hộ gia đình không có quyền sử dụng đất và đồng

nghĩa họ đang mất dần cơ hội tiếp cận tài nguyên rừng và đất rừng, bởi

đất và rừng có thể được giao cho một chủ thể khác mà không phải là

người dân tại chỗ.

2.3. Vấn đề thể chế

Phỏng vấn và khảo sát thực địa tại các điểm nghiên cứu cho

thấy, có đến 80% số thửa đất rừng được đánh dấu trên bản đồ giao

đất sai về vị trí và diện tích so với thực địa. Nguyên nhân chính của

chất lượng kém trong việc đo giao đất là thiếu trách nhiệm nghề

nghiệp và giám sát trong quá trình thực hiện giao đất. Các nhà quản

lý có thể đã nhận thức được rằng chất lượng đo giao đất lâm nghiệp

kém, nhưng vẫn cấp phép.

Ở Tây Nguyên, giao đất lâm nghiệp cho các hộ gia đình vẫn còn

là một công việc đang được tiến hành vào thời điểm nghiên cứu các

thôn bản điển hình ở đó. Tuy nhiên, giao đất rừng đã hầu như hoàn

thành đối với những người mới nhập cư, bao gồm các công ty tư nhân,

dẫn đến tình trạng thiếu đất canh tác cho người dân địa phương có thể

trồng cây lương thực. Vì vậy, người dân địa phương phá nhiều rừng

148

hơn dẫn đến nhiều mâu thuẫn giữa người dân địa phương và các cơ

quan chức năng phát sinh từ quá trình giao đất.

2.4. Quản lý rừng

2.4.1. Độ che phủ và chất lượng của rừng

Các chính sách Đổi mới đã mang lại những tác động khác nhau về

quản lý rừng ở khu vực miền núi phía Bắc và Tây Nguyên. Trước Đổi

mới, hầu hết rừng khu vực miền núi phía Bắc đã bị phá để làm nương

rẫy hoặc khai thác gỗ (cả hợp pháp và bất hợp pháp) và mức độ che

phủ rừng là rất thấp, thậm chí có nơi xuống chỉ còn 9%. Sau những cải

cách chính sách, độ che phủ rừng tăng lên đáng kể trong giai đoạn

1995-2013, nhưng chất lượng rừng vẫn còn rất thấp ở tất cả các tỉnh

nghiên cứu. Lý do chính là hầu hết các khu là rừng non và trong quá

trình tái sinh, với sinh khối thấp. Diện tích rừng giàu và chất lượng

trung bình là rất nhỏ (2,8% tại Bắc Kạn, 0,6% ở Thái Nguyên và 0,9%

ở Cao Bằng). Ngược lại, các chính sách Đổi mới trong thực thi đã dẫn

đến nạn phá rừng nghiêm trọng ở Tây Nguyên. Tại các tỉnh nghiên

cứu, độ che phủ rừng giảm đi đáng kể trong giai đoạn từ năm 1995

đến năm 2013, giảm 28,2% ở Đắk Lắk và 16,6% ở Đắk Nông (Bảng

5). Trước Đổi mới, người dân địa phương ở Tây Nguyên canh tác ở

trên những nương rẫy nhỏ trong các khu rừng và bỏ hoang đất từ 5

đến 10 năm rồi quay lại canh tác tiếp. Sau khi Đổi mới, phần lớn các

khu rừng, kể cả rừng nguyên sinh, đã bị xóa để trồng cây công nghiệp

như cà phê, cao su và hạt tiêu. Ngày nay, những khu rừng nguyên sinh

còn lại thuộc vườn quốc gia, khu bảo tồn thiên nhiên đang bị phá và

khai thác trái phép do quản trị rừng yếu kém.

Bảng 5. Độ che phủ của rừng thay đổi ở các tỉnh

trước và sau Đổi mới

Độ che phủ (%)

Tỷ lệ che phủ tăng/giảm (%)

Tỉnh

1995 -

2005

2005 -

2013

1995 -

2013

1995

2005

2013

Thái Nguyên

Bắc Kạn

16,1

24,0

12,0

62,0

41,4

53,0

47,3

45,5

56,4

47,9

70,8

50,1

45,6

33,8

+ 25,3

+29,0

+35,5

- 16,5

- 5,6

+6,5

+17,8

+2,8

+31,8

+46,8

+38,3

- 16,6

- 28,2

Cao Bằng

Đắk Lắk

- 0,1

Đắk Nông

- 22,6

Nguồn: GSO, 2000; MARD, 2006, 2014.

149

Ở một số thôn bản thuộc tỉnh Thái Nguyên, nơi đất rừng được

giao cho hộ gia đình thuộc đối tượng là rừng sản xuất, nhiều rừng tái

sinh và rừng nguyên sinh đã được thay thế bởi các trang trại trồng chè,

hoặc trồng rừng. Tuy nhiên, chất lượng rừng trồng rất kém, vì chất

lượng của cây giống thấp và kỹ thuật lâm sinh nghèo nàn. Nghiêm

trọng hơn, hàng trăm ha rừng tự nhiên đạt sinh khối trung bình trở lên

đã bị phá để trồng các loài phát triển nhanh như keo tai tượng, với chu

kỳ canh tác ngắn chỉ 4-6 năm. Ngoài ra, nhiều thửa nhỏ của rừng tái

sinh vẫn đang bị các hộ gia đình đốt phá để làm nương rẫy.

Trong những thôn bản nghiên cứu thuộc đối tượng rừng phòng hộ

và rừng đặc dụng, hầu hết là rừng núi đá vôi, có nhiều loài cây có giá

trị kinh tế cao, đặc biệt là nghiến (Excentrodendron tonkinense). Hầu

hết các cây lớn có giá trị cao đã được khai thác bất hợp pháp bằng các

phương tiện khác nhau. Ví dụ, một cây lớn sẽ được lựa chọn bằng

cách cắt qua vỏ tất cả các đường xung quanh cây và sau đó cây sẽ bị

chết. Tại bản Cám và Khâu Qua, nhiều thửa trước đây dùng để canh

tác nương rẫy trồng lúa nương, ngô, sắn bị tịch thu lại và đưa vào

Vườn Quốc gia Ba Bể năm 1999 để tái sinh rừng và đã trở thành

những rừng non, nhưng vẫn tiếp tục bị phá để canh tác nương rẫy.

Thực tế điều tra cho thấy, các hộ gia đình đã được giao đất gần hoặc

bên trong Vườn Quốc gia đã phá một diện tích nhỏ rừng hàng năm để

tránh sự chú ý của kiểm lâm viên. Hoạt động của họ đã được đưa ra

nhiều lần tại các cuộc họp thôn, nhưng các hộ gia đình này phớt lờ các

yêu cầu từ các thành viên khác trong thôn và tiếp tục mở rộng diện

tích canh tác của họ. Hơn nữa nhiều nơi, các khu vực canh tác nương

rẫy mới đó không phải là do người dân sở tại, mà là người dân ở thôn

bản khác sang xâm canh.

Khai thác gỗ bất hợp pháp, bởi cả người trong và người ngoài, vẫn

còn xảy ra ở hầu hết các thôn nghiên cứu các tỉnh miền núi phía Bắc

với số lượng lớn, những cây có giá trị cao đã giảm về số lượng.

Tương tự như vậy, ở hầu hết các thôn bản nghiên cứu ở Tây

Nguyên, người dân vẫn tiếp cận rừng trái phép khi họ cần để xây dựng

nhà mới. Những người khác thường xuyên khai thác trữ lượng gỗ quý

trong vườn quốc gia hoặc khu bảo tồn thiên nhiên và bán gỗ bất hợp

pháp. Mỗi năm, ít nhất là 2-3m³gỗ bậc cao nhất bị mỗi hộ gia đình

khai thác. Giá trung bình cho gỗ là khoảng 20 triệu đồng (941 USD)

cho mỗi mét khối. Hầu hết các hộ trong các thôn nghiên cứu điểm cho

biết, họ đều có thu thập từ lâm sản ngoài gỗ, chẳng hạn như măng

mây, măng tre, cho cả tiêu thụ và đem bán.

150

2.4.2. Du cư, du canh và săn bắt

Năm 1996, người H’Mông đã bắt đầu di chuyển từ khu vực miền

núi phía Bắc để tái định cư ở Tây Nguyên, bởi chính sách cấm du canh,

du cư, trong khi Tây Nguyên chưa thực thi chính sách này và họ hy

vọng việc di chuyển này sẽ giúp cho họ tiếp tục thực hiện canh tác

truyền thống. Săn bắt động vật hoang dã của người dân tộc H’Mông đã

sớm trở thành một vấn đề lớn của Tây Nguyên. Theo các cuộc phỏng

vấn trong thôn Ea Lang (đây là thôn được thành lập mới do di dân từ

miền núi phía Bắc vào và họ chủ yếu là dân tộc H’Mông), khoảng 40

trong số 141 hộ gia đình của thôn là thợ săn chuyên nghiệp dùng súng

trong rừng. Họ bắn tất cả các loại động vật hoang dã, lớn hay nhỏ, bất

cứ khi nào có cơ hội. Các thợ săn chuyên nghiệp cho biết, họ thu hàng

trăm triệu đồng mỗi năm, ở một hoặc hai tuần trong rừng tại một thời

điểm, sử dụng vũ khí tự tạo. Họ săn ở Vườn Quốc gia và bán thịt thú

rừng vào ban đêm để tránh bị phát hiện. Các trưởng và già làng thôn Ea

Lang cho biết, một số dân làng đã bắt đầu săn vì thiếu đất canh tác. Hầu

hết trong số họ là thợ săn thường xuyên, do tập quán săn bắn từ lâu đời.

2.4.3. Quản lý môi trường

Tại khu vực miền núi phía Bắc, hầu hết các thôn nghiên cứu điểm

chỉ ra rằng, các vấn đề xói mòn đất và thiếu nguồn nước đã được cải

thiện trong thập kỷ qua. Tuy nhiên, nhiều hộ gia đình ở nơi đây cho

biết, sự phá bỏ rừng nguyên sinh để khai thác gỗ bất hợp pháp ở khu

vực đầu nguồn đã dẫn đến các vấn đề như xói mòn đất, lũ lụt và tình

trạng thiếu nước để trồng trọt.

Ở Tây Nguyên, xói mòn đất, thiếu nguồn cung cấp nước, mất đa

dạng sinh học, lũ lụt và hạn hán, sạt lở đất thường xuyên, ô nhiễm và

các vấn đề khác đã trở nên nghiêm trọng hơn kể từ khi thực thi các

chính sách Đổi mới. Hầu hết người dân địa phương nói rằng, suy thoái

tài nguyên rừng và sử dụng quá nhiều phân bón và thuốc trừ sâu hóa

học cho cây trồng công nghiệp dài ngày đã dẫn đến những tác động

tiêu cực đến đời sống của người dân. Đất bị thoái hóa và năng suất cây

trồng rất thấp, mặc dù đầu tư phân bón vô cơ rất nhiều. Lớp đất mặt

đang bị mất đi với tốc độ trung bình khoảng 2-3 cm/năm. Trong năm

2009, sản lượng sắn là giữa 12 và 14 tấn/ha. Đến năm 2014, sản lượng

đó đã giảm xuống còn 7-8 tấn/ha, ngay cả sử dụng các loại phân bón

đất vẫn trở nên kiệt sức và bắt buộc phải bỏ hoang sau bốn năm trồng

sắn, thêm nữa là sự thiếu đất canh tác. Dịch bệnh do côn trùng gây

hại, phổ biến nhất là sâu tấn công các loại cây trồng, xảy ra thường

151

xuyên và việc sử dụng các loại thuốc trừ sâu đã gây ra ô nhiễm môi

trường, ảnh hưởng đến không khí, nước và sức khỏe của cộng đồng.

Lũ lụt và hạn hán gây mất mùa thường xuyên, nghèo đói và bệnh tật.

Thực tế đói nghèo đã tác động tiêu cực đến đời sống văn hóa và tinh

thần của người dân, dẫn đến việc sử dụng đất không bền vững và các

vấn đề xã hội trong giới trẻ.

3. THẢO LUẬN

3.1. Thu nhập đã tăng nhưng tỷ lệ nghèo đói vẫn còn khá cao

Sự thay đổi từ canh tác nương rẫy truyền thống sang định canh đã

dẫn đến sự gia tăng thu nhập trong các thôn bản được lựa chọn nghiên

cứu. Tuy nhiên, nghiên cứu chỉ ra rằng, mặc dù thu nhập tăng lên, số

lượng người nghèo trong các thôn bản nghiên cứu trong năm 2014 vẫn

còn rất cao (lên đến 73% số hộ gia đình). Thu nhập của đa số chỉ cao

hơn không đáng kể so với ngưỡng nghèo. Hầu hết thu nhập trong thôn

thuộc về một số lượng nhỏ các gia đình khá giả. Do đó, các chính sách

Đổi mới đã chỉ cải thiện thu nhập của hộ khá giả.

Trước Đổi mới, có sự khác biệt nhỏ trong thu nhập của người dân

trong thôn bản, nhưng khoảng cách thu nhập hiện tại lớn hơn nhiều.

Lý do chính của việc này là những người khá giả có cơ hội lớn hơn để

tiếp cận các nguồn lực để cải thiện thu nhập của họ. Là chủ sở hữu

đất, họ chiếm ưu thế với khả năng nắm bắt những cơ hội mới từ quá

trình Đổi mới, cũng như tiếp cận tốt hơn thị trường tự do, dẫn tới thu

nhập của người dân khá giả đã tăng rất nhanh chóng.

3.2. An ninh lương thực vẫn còn là một vấn đề

Trước Đổi mới, hầu hết mọi người dân không có đủ gạo để đáp

ứng nhu cầu ăn uống của họ. Kể từ khi Đổi mới, Việt Nam đã trở

thành nước xuất khẩu gạo lớn thứ hai trên thế giới. Tuy nhiên, an ninh

lương thực vẫn là một vấn đề nghiêm trọng trong thôn bản nghiên

cứu. Ở vùng núi, sự sẵn có của thực phẩm liên kết chặt chẽ với năng

lực sản xuất của các hộ gia đình và mức độ tiếp cận thị trường. Trong

khi thực phẩm có thể được mua bán, trao đổi trên thị trường, nhiều

người dân vùng cao thiếu cả tiền mặt và hàng hóa để trao đổi. Trước

chính sách Đổi mới, người dân địa phương có thể nuôi sống bản thân

thông qua làm nương rẫy. Hiện nay, người dân vùng cao nhận thấy,

khó có thể kiếm được đủ tiền để mua lương thực và thực phẩm, thuốc

men chữa bệnh và không có sự lựa chọn ngoài việc trở về du canh,

mặc dù trái pháp luật quy định.

152

3.3. Dòng tiền, giáo dục và tình trạng việc làm

Tiếp cận tiền mặt không phải là một vấn đề quan trọng trước Đổi

mới, vì sinh kế ít nhiều là tự cung tự cấp, phúc lợi và dịch vụ được

Chính phủ cung cấp. Từ khi cải cách, Chính phủ đã ngừng trợ cấp cho

các dịch vụ phúc lợi xã hội nhất định, chẳng hạn như phải đóng một

phần học phí. Các nhu cầu của người dân vùng cao không giới hạn ở

mức đáp ứng nhu cầu lương thực, họ cũng tìm cách cải thiện chất lượng

cuộc sống, cải thiện giáo dục cho con cái của họ. Do đó, nhu cầu về tiền

mặt của người dân vùng cao ngày càng tăng, song sự tích lũy của cải và

đầu tư cho giáo dục cho con cái là hết sức khó khăn cho người nghèo.

Ngoài ra, còn có một mối liên kết chặt chẽ giữa thu nhập, việc

làm, giáo dục và quản lý tài nguyên rừng. Hầu hết người dân vùng cao

là những người thuộc dân tộc thiểu số, có trình độ học vấn thấp. Họ ít

tiếp cận với giáo dục, vì không có trường trung học ở các thôn bản xa

xôi. Với việc không có bao cấp của Chính phủ, chỉ có trẻ em từ các

gia đình khá giả mới có thể tiếp tục học. Những đứa trẻ lớn lên trong

các thôn bản vùng cao không có một nền giáo dục tốt, chúng không

thể cạnh tranh các công việc trong các khu vực đô thị và phải ở tại

chỗ. Điều này đã dẫn đến dân số thôn bản tiếp tục cao hơn và gây áp

lực lớn lên tài nguyên rừng hiện có.

Nhu cầu ngày càng tăng về tiền mặt và thiếu việc làm là những lý

do chính tại sao người dân vùng cao khai thác rừng và lấn chiếm đất

rừng. Nếu trong quá khứ, người dân vùng cao phá rừng để làm nương

rẫy, bây giờ họ đang đốn cây để bán hoặc phá rừng tái sinh để trồng

cây công nghiệp dài ngày.

3.4. Tính công bằng chưa cao trong phân bổ đất

Có một số yếu tố góp phần vào những vi phạm trong phân phối đất

đai tại các địa điểm nghiên cứu. Đầu tiên, giao đất rừng được thực hiện

mà không có quy hoạch, kiểm tra việc sử dụng đất để đánh giá tác động

việc giao đất giao rừng. Chính quyền địa phương và cán bộ chịu trách

nhiệm về thực hiện giao đất không có hiểu biết tốt về các chính sách.

Không giống như những người láng giềng khá giả, dân làng nghèo cũng

không hiểu chính sách giao đất. Khi giao đất được thực hiện, rất nhiều

hộ khá giả cố gắng để có được nhiều đất nhất có thể, trong khi người

nghèo ngại nói lên ý kiến của họ. Thứ hai, việc giao đất tại hiện trường

đã không tuân theo đúng quy định. Một số hộ gia đình có được một

diện tích lớn đất rừng, lên đến hơn tối đa cho phép của pháp luật gấp ba

lần. Những hộ gia đình này sử dụng tên gọi khác nhau của các thành

viên gia đình, với sự hỗ trợ từ các cán bộ địa phương.

153

3.5. Vấn đề thể chế

Đã có nhiều tranh chấp và vấn đề liên quan đến việc thực hiện

chính sách giao đất lâm nghiệp, bao gồm ranh giới đất không rõ ràng

hoặc có tranh chấp, bất bình đẳng về sở hữu đất đai và mất quyền tiếp

cận. Những vấn đề này là do: (i) nguồn nhân lực hạn chế và kinh phí

không đủ để quy hoạch sử dụng đất và giao đất có sự tham gia của các

bên liên quan; (ii) sự thiếu minh bạch trong việc đánh giá và giám sát

quá trình; và (iii) các cơ quan cấp trên quan tâm tới việc đạt được các

mục tiêu được giao, nhưng bỏ qua các vấn đề, như năng lực đất đai, sự

phù hợp và các quyền cần đáp ứng sinh kế bền vững của người dân

địa phương. Sự thiếu minh bạch trong việc thực thi các chính sách Đổi

mới của các cơ quan chính quyền địa phương là nguyên nhân của

những kết quả không mong muốn của chính sách Đổi mới.

3.6. Nguyên nhân phá rừng, trước và sau Đổi mới

Nguyên nhân của tình trạng phá rừng, trước và sau Đổi mới, là

khác nhau. Trước Đổi mới, nguyên nhân chính của tình trạng phá rừng

là làm nương rẫy, khai thác gỗ, trồng cây công nghiệp, phát triển cơ sở

hạ tầng và chiến tranh, dẫn đến sự gia tăng trong phá bỏ đất rừng để

làm nương rẫy, vì “địa phương tự túc lương thực” là chính sách của

Chính phủ trong chính sách kế hoạch hóa tập trung (1976-1986). Việc

di cư và khai thác gỗ của các tổ chức Chính phủ và tư nhân cũng đóng

góp đáng kể vào việc phá rừng trong giai đoạn này.

Tỷ lệ phá rừng giảm sau Đổi mới cho thấy, ở khía cạnh nhất định,

chính sách đã có một số thành công. Tuy nhiên, tình trạng phá rừng

vẫn còn xảy ra ở giai đoạn sau Đổi mới, đặc biệt là ở Tây Nguyên.

Nhưng nguyên nhân khác nhau sau Đổi mới so với những năm trước

cải cách. Tại các khu vực rừng sản xuất đã được phân bổ cho các hộ

gia đình, một khu vực rộng lớn rừng tái sinh tự nhiên đã được giải tỏa

để trồng cây công nghiệp dài ngày. Trong rừng phòng hộ, rừng đặc

dụng, nạn phá rừng đã dẫn đến nạn khai thác gỗ trái phép và lấn chiếm

đất rừng để canh tác vì an ninh lương thực. Quản lý yếu kém ở các

khu rừng Tây Nguyên đã dẫn đến việc phá rừng nguyên sinh để trồng

cây công nghiệp, như cà phê và cao su. Những cánh rừng có chất

lượng trung bình và cao, với mức độ đa dạng cao và có nhiều loài có

giá trị cao, liên tục bị khai thác trái phép và săn bắn động vật hoang

dã. Hầu hết các loại gỗ có giá trị cao trong các khu rừng bảo tồn thiên

nhiên đã bị khai thác trái phép. Những mất mát của rừng tự nhiên và

việc khai thác các khu rừng còn lại đồng nghĩa với đa dạng sinh học

đang dần bị mất đi. Ngoài ra, sự thay đổi của hệ thống tự nhiên cũng

do sự thay đổi tiêu cực của hệ sinh thái nhân văn tại Việt Nam.

154

KẾT LUẬN

+Về tác động của chính sách Đổi mới đến cộng đồng vùng cao:

Quá trình Đổi mới ở vùng cao nước ta vẫn chưa đáp ứng đầy đủ các

mục tiêu của Chính phủ trong việc cải thiện sinh kế địa phương và

quản lý rừng bền vững. Cuộc sống của hầu hết người dân khá giả đã

được cải thiện, do các hoạt động nông nghiệp và lâm nghiệp được

mở rộng với canh tác thâm canh, nhưng điều này đã không đúng đối

với những người nghèo. Phần lớn các hộ gia đình nghèo vẫn phải đối

mặt với tình trạng thiếu lương thực trong nhiều tháng trong mỗi năm

và bị thiệt thòi bởi mức độ thấp về giáo dục, tỷ lệ thất nghiệp cao, cơ

sở hạ tầng kém và dịch vụ của Chính phủ nghèo nàn. Thiếu đất canh

tác và thiếu kinh nghiệm, kiến thức về kỹ thuật sản xuất cây trồng

mới cũng là nguyên nhân góp phần vào tỷ lệ đói nghèo cao. Tính

công bằng chưa cao trong cả giao quyền sử dụng đất và quyền tiếp

cận tài nguyên, đã dẫn đến một khoảng cách giữa người khá giả và

người nghèo.

+Về tác động của chính sách Đổi mới đến quản lý rừng: Rừng và

đất rừng chưa được quản lý một cách bền vững. Mức độ che phủ của

rừng tăng lên đáng kể trong những năm sau Đổi mới, nhưng chất

lượng của cả rừng trồng mới và rừng hiện có là rất thấp và rừng vẫn

còn chịu áp lực từ khai thác gỗ bất hợp pháp và việc chuyển đổi mục

đích sử dụng không bền vững. Ở Tây Nguyên, quản lý rừng chưa đạt

được mục tiêu, do hầu hết các khu rừng nguyên sinh, với giá trị kinh

tế cao và môi trường tốt, đã bị phá hủy sau Đổi mới. Những khu rừng

nguyên sinh còn lại đang đối mặt với việc phá rừng.

Vấn đề quản trị vẫn là một trở ngại cho khả năng của Đổi mới để

đạt được quản lý rừng bền vững ở miền núi. Dịch vụ không đầy đủ và

tính minh bạch chưa cao trong hoạt động của chính quyền địa phương

là vấn đề lớn đối với việc thực hiện chính sách Đổi mới. Do đó, việc

phân cấp hơn nữa trong quản lý rừng theo các cải cách chính sách Đổi

mới là một vấn đề cần được xem xét cẩn thận.

+Về ý nghĩa của bài báo nhìn từ góc độ của hệ sinh thái nhân

văn: Với những kết quả đã đạt được, bài báo được xem như một

nghiên cứu điểm, nhằm tạo cơ sở cho việc điều chỉnh những tác động

vào hệ thống kinh tế - xã hội và tài nguyên rừng phù hợp với hệ sinh

thái nhân văn ở vùng cao Việt Nam. Dựa trên tiếp cận hệ sinh thái

nhân văn, tức là hệ thống tương tác của các yếu tố tự nhiên, kinh tế -

155