Bài giảng Tư tưởng Hồ Chí Minh - Chương 5: Tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa, đạo đức, con người

CHƯƠNG VI

TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ VĂN HÓA,

ĐẠO ĐỨC, CON NGƯỜI

I. TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ VĂN HÓA

1. Một số nhận thức chung về văn hóa và quan

hệ giữa văn hóa với các lĩnh vực khác

a. Quan niệm của Hồ Chí Minh về văn hóa

Khái niệm văn hóa trong tư tưởng Hồ Chí Minh, được

hiểu theo cả bốn nghĩa: rộng, hẹp, hẹp hơn và phương

thức sử dụng công cụ sinh hoạt.

+ Theo nghĩa rộng, Hồ Chí Minh nêu văn hóa là toàn bộ

những giá trị vật chất và tinh thần do loài người sáng

tạo ra.

+ Theo nghĩa hẹp là đời sống tinh thần của xã hội, thuộc

kiến trúc thượng tầng;

+ Theo nghĩa hẹp hơn là bàn đến các trường học, số người

đi học, xóa nạn mù chữ, biết đọc biết viết (thường xuất

hiện trong các bài nói với đồng bào miền núi)

a. Quan điểm của Hồ Chí Minh về văn hóa

+ Theo phương thức sử dụng công cụ sinh hoạt

Khi còn ở trong nhà tù TGT(8/1943)Hồ Chi Minh

đưa ra quan niệm nhấn mạnh ý nghĩa của văn hóa:

“Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống,

loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ,

chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn

học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hàng

ngày về mặc, ăn, ở và các phương thức sử dụng.

Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn

hoá.”.

b. Quan điểm của Hồ Chí Minh về quan

hệ giữa văn hóa với các lĩnh vực khác

- Trong quan hệ văn hóa với chính trị: Hồ Chí

Minh cho rằng, nước Việt Nam thuộc địa, trước

hết phải giải phóng dân tộc, giành độc lập dân tộc,

thiết lập nhà nước của dân, do dân, vì dân. Đó

chính là sự giải phóng chính trị để mở đường cho

văn hóa phát triển. Tuy nhiên, văn hóa không thể

đứng ngoài mà phải ở trong chính trị, tức là văn

hóa phải phục vụ nhiệm vụ chính trị; đồng thời

mọi hoạt động của tổ chức và nhà chính trị phải có

hàm lượng văn hóa.

b. Quan điểm của Hồ Chí Minh về quan

hệ giữa văn hóa với các lĩnh vực khác (tt)

- Trong quan hệ với kinh tế, Hồ Chí Minh giải thích

văn hóa là một kiến trúc thượng tầng, kinh tế là thuộc

về cơ sở hạ tầng, là nền tảng của việc xây dựng văn

hóa.

Văn hóa không thể đứng ngoài mà phải đứng trong

kinh tế, văn hóa không hoàn toàn phụ thuộc vào kinh

tế, mà có vai trò tác động tích cực trở lại kinh tế.

Tóm lại, sự phát triển của chinh trị, kinh tế, xã hội, sẽ

thúc đẩy văn hóa phát triển; ngược lại, mỗi bước phát

triển kinh tế, chính trị, xã hội đều có sự khai sáng của

văn hóa.

b. Quan điểm của Hồ Chí Minh về quan

hệ giữa văn hóa với các lĩnh vực khác (tt)

- Quan hệ văn hoá với xã hội: theo Hồ Chí Minh xã hội

thế nào thì văn hóa thế ấy. Văn học nghệ thuật của

dân tộc Việt Nam rất phong phú , nhưng chế độ nô lệ

của kẻ áp bức, thì văn nghệ cũng bị nô lệ, bị tồi tàn

không thể phát triển được. Phải làm cách mạng giải

phóng dân tộc, giành chính quyền về tay nhân dân,

giải phóng chính trị, giải phóng xã hội, đưa Đảng

CSVN lên địa vị cầm quyền, thì mới giải phóng được

văn hóa.

- Về giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc, tiếp thu văn hóa

nhân loại.

b. Quan điểm của Hồ Chí Minh về quan

hệ giữa văn hóa với các lĩnh vực khác (tt)

+ Bản sắc văn hóa dân tộc là những giá trị văn

hóa bền vững của cộng đồng các dân tộc Việt

Nam, là thành quả của quá trình lao động, sản

xuất, chiến đấu và giao lưu của con người Việt

Nam.

+ Hồ Chí Minh chú trọng chắt lọc tinh hoa văn

hóa nhân loại. Theo Người, mục đích tiếp thu

văn hóa nhân loại là để làm giàu cho văn hóa

Việt Nam, xây dựng văn hóa Việt Nam hợp với

tinh thần dân chủ

2. Quan điểm của Hồ Chí Minh về vai trò văn hóa

a. Văn hóa là mục tiêu, động lực của sự nghiệp

cách mạng

- Mục tiêu chung của cách mạng Việt

Nam là độc lập dân tộc gắn liền với

chủ nghĩa xã hội. Cùng với chính trị,

kinh tế, xã hội, văn hóa nằm trong

mục tiêu đó.

- Là quyền sống, quyền sung sướng, quyền tự

do, quyền mưu cầu hạnh phúc; khát vọng của

nhân dân về các giá trị chân, thiện, mỹ.

- Là một xã hội dân chủ, công bằng, văn minh,

ai cũng có cơm ăn, áo mặc, ai cũng được học

hành…

2. Quan điểm của Hồ Chí Minh về vai trò văn hóa

- Văn hóa là động lực: động lực là cái thúc đẩy

làm cho phát triển. Theo Hồ Chí Minh, động lực

trong các lĩnh vực văn hóa có thể nhận thức ở các

phương diện sau:

+ Văn hóa chính trị là động lực có ý nghĩa soi

đường cho quốc dân đi, lãnh đạo quốc dân thực

hiện độc lập, tự cường, tự chủ.

2. Quan điểm của Hồ Chí Minh về vai trò văn hóa

+ Văn hóa văn nghệ góp phần nâng cao lòng yêu

nước, lý tưởng, tình cảm lạc quan cách mạng.

+ Văn hóa giáo dục là diệt giặc dốt, xóa mù chữ,

giúp con người hiểu biết quy luật phát triển của xã

hội; đào tạo con người mới, cán bộ mới, nguồn

nhân lực chất lượng cao cho sự nghiệp cách mạng.

+ Văn hóa đạo đức lối sống nâng cao phẩm giá,

phong cách lành mạnh cho con người, hướng con

người tới các giá trị chân, thiện, mỹ.

+ Văn hóa pháp luật bảo đảm dân chủ, trật tự, kỷ

cương, phép nước.

2. Quan điểm của Hồ Chí Minh về vai trò văn hóa

b. Văn hoá là một mặt trận

- Mặt trận văn hóa là cuộc đấu tranh cách mạng trên lĩnh

vực văn hóa-tư tưởng.

- Nội dung mặt trận văn hóa phong phú, đấu tranh trên các

lĩnh vực tư tưởng, đạo đức, lối sống…

- Mặt trận văn hóa là cuộc chiến đấu trên lĩnh vực văn hóa,

anh chị em nghệ sỹ là chiến sĩ có nhiệm vụ phụng sự Tổ

quốc, phục vụ nhân dân;

- Chiến sĩ nghệ thuật phải bám sát cuộc sống thực tiễn, đi

vào quần chúng, phê bình nghiêm khắc những thói xấu;

phải có những tác phẩm xứng đáng với dân tộc anh hùng và

thời đại vẻ vang.

2. Quan điểm của Hồ Chí Minh về vai trò văn hóa

- Văn nghệ là một

mặt trận, văn nghệ

sĩ là chiến sĩ, tác

phẩm văn nghệ là

vũ khí sắc bén

trong đấu tranh

cách mạng, trong

xây dựng xã hội

mới, con người

mới.

- Phải có

những tác

phẩm văn

nghệ xứng

đáng với

- Văn nghệ

phải gắn với

thực tiễn của

đời sống nhân

dân

thời đại mới

của đất nước

và của dân

tộc

2. Quan điểm của Hồ Chí Minh về vai trò văn hóa

c. Văn hoá phục vụ quần chúng nhân dân

- Tư tưởng Hồ Chí Minh phản ánh khát vọng hạnh phúc

của nhân dân. Tư tưởng văn hóa của Người cũng vì nhân

dân, phục vụ nhân dân. Theo Người mọi hoạt động văn

hóa phải trở về với cuộc sống thực tại của quần chúng,

phản ánh được tư tưởng và khát vọng của quần chúng.

- Văn hóa “ từ trong quần chúng ra. Về sâu trong quần

chúng” để định hướng giá trị cho quần chúng.

- Quần chúng sáng tác rất hay, cung cấp tư liệu quý cho

những nhà hoạt động văn hóa và chính họ là những người

thẩm định khách quan, trung thực, chính xác các sản

phẩm văn nghệ. Nhân dân phải là những người được

hưởng thụ các giá trị văn hóa.

3. Quan điểm của Hồ Chí Minh về xây dựng

nền văn hoá mới

Tháng 8/1943, Hồ Chí Minh quan tâm xây dựng nền văn hóa

với 5 nội dung. Xây dựng tâm lý: Tinh thần độc lập tự cường.

Xây dựng luân lý: biết hy sinh mình, làm lợi cho quần chúng.

Xây dựng xã hội: Mọi sự nghiệp liên quan đến phúc lợi của

nhân dân. Xây dựng chính trị: dân quyền. Xây dựng kinh tế.

Trước CM

tháng Tám

1945

Cả dân tộc bước vào cuộc kháng chiến trường kỳ, gian khổ,

Người khẳng định xây dựng nền văn hóa mới có tính chất dân

tộc, khoa học và đại chúng theo Đề cương văn hóa Viêt Nam

Trong kháng

chiến chống

TD Pháp

của Đảng năm 1943.

Trong thời kỳ nhân dân miền Bắc quá độ lên chủ nghĩa xã hội,

Hồ Chí Minh chủ trương xây dựng nền văn hóa có nội dung xã

hội chủ nghĩa và tính chất dân tộc.

Trong thời

kỳ xây dựng

CNXH

II. TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ ĐẠO ĐỨC

1. Quan điểm vai trò sức mạnh của đạo đức cách mạng

a. Đạo đức là gốc, là nền tảng tinh thần của xã

hội, của người cách mạng

+ Đạo đức là nguồn nuôi dưỡng và phát triển con

người, như gốc của cây, ngọn nguồn của sông suối

"Cũng như sông thì có nguồn mới có nước, không có

nguồn thì sông cạn. Cây phải có gốc, không có gốc

thì cây héo. Người cách mạng phải có đạo đức,

không có đạo đức thì dù tài giỏi mấy cũng không

lãnh đạo được nhân dân"

1. Quan điểm vai trò sức mạnh của đạo đức cách mạng

"Đảng ta là một Đảng

cầm quyền. Mỗi đảng

viên và cán bộ phải

thật sự thấm nhuần

- Đạo đức là gốc của người

cách mạng

+ Trong điều kiện Đảng cầm

quyền, Hồ Chí Minh trăn

trở với nguy cơ xa rời

cuộc sống, xa rời quần

chúng, rơi vào thoái hóa

biến chất của Đảng. Vì

vậy, Người yêu cầu Đảng

phải là đạo đức, là văn

minh.

đạo đức cách mạng,

thật sự cần kiệm liêm

chính, chí công vô tư.

Phải giữ gìn Đảng ta

thật trong sạch, phải

xứng đáng là người

lãnh đạo, là người đày

tớ thật trung thành của

nhân dân"

a. Đạo đức là gốc, là nền tảng tinh thần

của xã hội, của người cách mạng

- Tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh là đạo đức trong

hành động, lấy hiệu quả thực tế làm thước đo. Do

vậy, Người luôn đặt đạo đức bên cạnh tài năng, gắn

đức với tài, lời nói đi đôi với việc làm…

- Đức và tài phải là những phẩm chất thống nhất

của con người. Trong đó, đạo đức là gốc, là nền

tảng của người cách mạng. Đạo đức là thước đo

lòng cao thượng của con người.

- Hồ Chí Minh hết sức quan tâm giáo dục toàn diện

cho các em học sinh, sinh viên cả “Đức, Trí, Thể,

Mỹ”.

1. Quan điểm vai trò sức mạnh của đạo đức cách mạng

b. Đạo đức là nhân tố tạo nên sức hấp dẫn của chủ

nghĩa xã hội

- Sức hấp dẫn của chủ nghĩa xã hội là ở những giá trị đạo

đức cao đẹp, ở phẩm chất của những người cộng sản ưu tú,

bằng tấm gương sống và hành động của mình, chiến đấu

cho lý tưởng xã hội chủ nghĩa thành hiện thực.

- Mọi người đều phải thấm nhuần tư tưởng “mình vì mọi

người, mọi người vì mình”.

- Phong trào cộng sản công nhân quốc tế trở thành lực

lượng quyết định vận mệnh của loài người có phần do phẩm

chất đạo đức cao quý.

- Tấm gương đạo đức và nhân cách cao của Hồ Chí Minh

có sức hấp dẫn đối với nhân dân Việt Nam và

b. Đạo đức là nhân tố tạo nên sức hấp dẫn của

chủ nghĩa xã hội (tt)

- Tấm gương đạo đức và nhân cách cao đẹp của

Hồ Chí Minh có sức hấp dẫn đối với nhân dân Việt

Nam và nhân dân thế giới. Tấm gương sáng của

Người từ lâu đã là nguồn cỗ vũ động viên tinh thần

quan trọng đối với nhân dân Việt Nam và nhân loại

tiến bộ đoàn kết đấu tranh vì mục tiêu hòa bình,

độc lập dân tộc, dân chủ và tiến bộ xã hội.

2. Quan điểm về những chuẩn mực của đạo

đức cách mạng

a. Trung với nước, hiếu với dân

Nội dung Trung với nước

2

3

1

Suốt đời

phấn đấu

Hy sinh vì

Độc lập, tự Vinh của

Do của TQ TQ

Đấu tranh

Cho sự

Phồn

Thực hiện

Tốt chính

Sách của

Đảng, PL

Nhà nước