Tiểu luận Những nét cơ bản nhất của lịch sử hình thành phép biện chứng

Lêi nãi ®Çu

LÞch sö ph¸t triÓn cña triÕt häc lµ lÞch sö ph¸t triÓn cña t- duy triÕt häc

g¾n liÒn víi cuéc ®Êu tranh cña hai ph-¬ng ph¸p t- duy biÖn chøng vµ siªu

h×nh. LÞch sö phÐp biÖn chøng ®· tr¶i qua qu¸ tr×nh ph¸t triÓn l©u dµi vµ ®· cã

lóc bÞ phÐp siªu h×nh thèng trÞ. Song víi tÝnh chÊt khoa häc vµ c¸ch m¹ng cña

m×nh, phÐp biÖn chøng mµ ®Ønh cao lµ phÐp biÖn chøng duy vËt ®· kh¼ng ®Þnh

vÞ trÝ cña m×nh lµ häc thuyÕt vÒ sù ph¸t triÓn d-íi h×nh thøc hoµn bÞ nhÊt, s©u

s¾c nhÊt vµ kh«ng phiÕn diÖn.

Thùc tiÔn c¸ch m¹ng ®· chøng minh r»ng chØ khi nµo con ng-êi n¾m

v÷ng nh÷ng lý luËn vÒ phÐp biÖn chøng vµ vËn dông s¸ng t¹o c¸c nguyªn t¾c

ph-¬ng ph¸p luËn cña nã phï hîp víi hoµn c¶nh lÞch sö cô thÓ th× qu¸ tr×nh c¶i

t¹o tù nhiªn vµ biÕn ®æi x· héi míi thùc sù mang tÝnh c¸ch m¹ng triÖt ®Ó.

Ng-îc l¹i, quan ®iÓm siªu h×nh lu«n xem xÐt sù vËt trong tr¹ng th¸i biÖt lËp víi

lèi t- duy cøng nh¾c sÏ dÉn tíi nh÷ng h¹n chÕ vµ sai lÇm kh«ng thÓ tr¸nh khái

trong tiÕn tr×nh ph¸t triÓn x· héi. V× vËy, viÖc nghiªn cøu qu¸ tr×nh h×nh thµnh

vµ ph¸t triÓn cña phÐp biÖn chøng, trªn c¬ së ®ã vËn dông s¸ng t¹o vµo thùc tiÔn

c¸ch m¹ng ®-îc ®Æt ra nh- mét nhu cÇu cÇn thiÕt vµ tÊt yÕu.

TiÕn tr×nh c¶i tæ nÒn kinh tÕ vµ ®æi míi mäi mÆt ®êi sèng x· héi ë n-íc ta

trong giai ®o¹n hiÖn nay h¬n lóc nµo hÕt cÇn ph¶i qu¸n triÖt t- duy biÖn chøng

triÖt ®Ó dùa trªn lËp tr-êng duy vËt v÷ng vµng. Lý luËn vÒ phÐp biÖn chøng duy

vËt nãi riªng, chñ nghÜa M¸c-Lªnin vµ t- t-ëng Hå ChÝ Minh nãi chung lµ kim

chØ nam ®-a c¸ch m¹ng n-íc ta giµnh ®-îc th¾ng lîi trªn con ®-êng c«ng nghiÖp

ho¸, hiÖn ®¹i ho¸ ®Êt n-íc theo ®Þnh h-íng x· héi chñ nghÜa.

Sù h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn phÐp biÖn chøng duy vËt lµ mét qu¸ tr×nh l©u

dµi vµ phøc t¹p, tr¶i qua nhiÒu giai ®o¹n kh¸c nhau víi c¸c tr×nh ®é ph¸t triÓn

cao thÊp kh¸c nhau. Trong khu«n khæ cña bµi tiÓu luËn triÕt häc nµy, em xin

®-îc tr×nh bµy nhËn thøc cña m×nh vÒ nh÷ng nÐt c¬ b¶n nhÊt cña lÞch sö h×nh

thµnh vµ ph¸t triÓn phÐp biÖn chøng.

1

§Ò tµi: Nh÷ng nÐt c¬ b¶n nhÊt cña lÞch sö h×nh thµnh phÐp biÖn chøng

Tuy ®· rÊt cè g¾ng song bµi viÕt kh«ng tr¸nh khái nh÷ng thiÕu sãt, em rÊt

mong nhËn ®-îc sù ®ãng gãp ý kiÕn cña c¸c thÇy c« gi¸o vµ c¸c ®ång chÝ häc

viªn líp cao häc V¨n ho¸ häc. Em xin ch©n thµnh c¶m ¬n!

Hµ Néi, ngµy 20 th¸ng 1 n¨m 2006

I. ph©n biÖt phÐp biÖn chøng vµ phÐp siªu h×nh

BiÖn chøng vµ siªu h×nh lµ hai mÆt ®èi lËp trong t- duy. Ph-¬ng ph¸p

biÖn chøng lµ ph-¬ng ph¸p t- duy triÕt häc xem xÐt thÕ giíi trong mèi liªn hÖ

phæ biÕn, trong sù vËn ®éng vµ ph¸t triÓn v« cïng víi t- duy mÒm dÎo, linh

ho¹t. Tr¸i l¹i, ph-¬ng ph¸p siªu h×nh lµ ph-¬ng ph¸p t- duy triÕt häc xem xÐt

thÕ giíi trong tr¹ng th¸i c« lËp, phiÕn diÖn víi t- duy cøng nh¾c. LÞch sö ®Êu

tranh gi÷a hai ph-¬ng ph¸p biÖn chøng vµ siªu h×nh lu«n g¾n liÒn víi cuéc ®Êu

tranh gi÷a hai khuynh h-íng triÕt häc c¬ b¶n lµ chñ nghÜa duy vËt vµ chñ

nghÜa duy t©m. ChÝnh cuéc ®Êu tranh l©u dµi cña hai ph-¬ng ph¸p nµy ®· thóc

®Èy t- duy triÕt häc ph¸t triÓn vµ ®-îc hoµn thiÖn dÇn víi th¾ng lîi cña t- duy

biÖn chøng duy vËt.

H¹n chÕ cña ph-¬ng ph¸p siªu h×nh thÓ hiÖn ë chç chØ thÊy nh÷ng sù viÖc

c¸ biÖt mµ kh«ng thÊy mèi liªn hÖ gi÷a nh÷ng sù vËt Êy, chØ thÊy sù tån t¹i cña

sù vËt mµ kh«ng rhÊy sù ra ®êi vµ biÕn ®i cña sù vËt, chØ thÊy tr¹ng th¸i tÜnh cña

sù vËt mµ kh«ng thÊy tr¹ng th¸i ®éng cña nã. Quan ®iÓm biÖn chøng ®· kh¾c

phôc ®-îc nh÷ng h¹n chÕ cña ph-¬ng ph¸p siªu h×nh b»ng c¸ch xem xÐt c¸c sù

vËt trong mèi liªn hÖ qua l¹i víi nhau, kh«ng chØ thÊy sù tån t¹i mµ cßn rhÊy c¶

sù h×nh thµnh vµ tiªu vong cña sù vËt, kh«ng chØ thÊy tr¹ng th¸i tÜnh mµ cßn

thÊy c¶ tr¹ng th¸i vËn ®éng biÕn ®æi kh«ng ngõng cña sù vËt.

Tuy nhiªn, ¡ngghen còng kh¼ng ®Þnh r»ng thÕ giíi quan siªu h×nh lµ ®iÒu

kh«ng thÓ tr¸nh khái vµ sù ra ®êi cña nã lµ hîp quy luËt ®èi víi mét giai ®o¹n

nhÊt ®Þnh trong lÞch sö ph¸t triÓn cña nhËn thøc khoa häc – giai ®o¹n nghiªn

cøu c¸c chi tiÕt cña bøc tranh toµn c¶nh vÒ thÕ giíi tù nhiªn. Muèn nhËn thøc

®-îc c¸c chi tiÕt Êy, ng-êi ta buéc ph¶i t¸ch chóng ra khái nh÷ng mèi liªn hÖ tù

nhiªn, lÞch sö cña chóng ®Ó nghiªn cøu riªng tõng chi tiÕt mét theo ®Æc tÝnh cña

2

chóng, theo nguyªn nh©n, kÕt qu¶ riªng cña chóng. Thêi kú nµy kÐo dµi tõ cuèi

thÕ kû XV ®Õn ®Çu thÕ kû XVIII. §Õn cuèi thÕ kû XVIII, ®Çu thÕ kû XIX, viÖc

nghiªn cøu tiÕn tõ giai ®o¹n s-u tËp sang giai ®o¹n chØnh lý, nghiªn cøu vÒ c¸c

qu¸ tr×nh ph¸t sinh, ph¸t triÓn cña sù vËt, hiÖn t-îng th× ph-¬ng ph¸p siªu h×nh

kh«ng cßn ®¸p øng ®-îc yªu cÇu cña nhËn thøc khoa häc. Cuéc khñng ho¶ng

VËt lý häc cuèi thÕ kû XIX do ¶nh h-ëng cña quan niÖm siªu h×nh lµ mét minh

chøng cho h¹n chÕ cña ph-¬ng ph¸p siªu h×nh. Nh÷ng kÕt qu¶ nghiªn cøu cña

khoa häc tù nhiªn, nhÊt lµ vËt lý häc vµ sinh häc ®· ®ßi hái vµ chøng tá r»ng

cÇn ph¶i cã mét c¸ch nh×n biÖn chøng vÒ thÕ giíi vµ khi ®ã, phÐp siªu h×nh ®·

bÞ phñ ®Þnh nh-êng chç cho phÐp biÖn chøng.

Trong lÞch sö triÕt häc, ph-¬ng ph¸p biÖn chøng ®· tr¶i qua nhiÒu giai

®o¹n ph¸t triÓn cao thÊp kh¸c nhau, trong ®ã phÐp biÖn chøng duy vËt lµ thµnh

qu¶ ph¸t triÓn cao nhÊt vµ khoa häc nhÊt cña t- duy biÖn chøng. Sau ®©y chóng

ta sÏ nghiªn cøu sù h×nh thµnh phÐp biÖn chøng qua tõng thêi kú lÞch sö nhÊt

®Þnh, b¾t ®Çu tõ thêi kú cæ ®¹i ®Õn thêi kú phôc h-ng vµ cËn ®¹i, tiÕp ®ã h×nh

thµnh phÐp biÖn chøng duy t©m cæ ®iÓn §øc vµ sau cïng hoµn chØnh ë phÐp

biÖn chøng duy vËt M¸cxÝt.

II. sù h×nh thµnh phÐp biÖn chøng thêi kú cæ ®¹i

Ba nÒn triÕt häc tiªu biÓu cña thêi kú cæ ®¹i ®-îc biÕt ®Õn lµ nÒn triÕt häc

Ên §é cæ ®¹i, triÕt häc Trung Quèc cæ ®¹i vµ triÕt häc Hy L¹p cæ ®¹i.

1. PhÐp biÖn chøng trong triÕt häc Ên §é cæ ®¹i

Ên §é cæ ®¹i lµ mét vïng ®Êt thuéc nam ch©u ¸ cã ®iÒu kiÖn khÝ hËu hÕt

søc kh¾c nghiÖt vµ ®Þa h×nh t¸ch biÖt víi c¸c quèc gia, do ®ã Ên §é cæ ®¹i trë

thµnh mét nÒn v¨n minh khÐp kÝn. C¸c t- t-ëng t«n gi¸o rÊt ph¸t triÓn trong x·

héi Ên §é th-êng xuyªn ®an xen vµo triÕt häc lµm nªn nÐt ®Æc thï riªng cña

triÕt häc Ên §é cæ ®¹i. Cã thÓ nãi, triÕt häc Ên §é tuy cßn ë tr×nh ®é s¬ khai

song nã ®· chøa ®ùng c¸c yÕu tè vÒ b¶n thÓ luËn vµ nh÷ng t- duy biÖn chøng.

C¸c t- t-ëng biÖn chøng méc m¹c, th« s¬ ®-îc tËp trung thÓ hiÖn trong mét sè

tr-êng ph¸i triÕt häc Ên §é cæ ®¹i sau:

3

a. TriÕt häc Samkhya

Theo ph¸i Samkhya, Prakriti lµ vËt chÊt ®Çu tiªn ë d¹ng tinh tÕ, trÇm Èn,

v« ®Þnh h×nh vµ trong nã chøa ®ùng kh¶ n¨ng tù biÕn ho¸. Prakriti kh«ng ngõng

biÕn ho¸, ph¸t triÓn trong kh«ng gian theo luËt nh©n qu¶ dÉn tíi xuÊt hiÖn tÝnh

®a d¹ng cña giíi tù nhiªn. Tuy nhiªn, vÒ b¶n thÓ luËn, ph¸i Samkhya theo quan

®iÓm nhÞ nguyªn luËn khi thõa nhËn sù tån t¹i hai b¶n nguyªn cña vò trô lµ b¶n

nguyªn vËt chÊt Prakriti vµ b¶n nguyªn tinh thÇn Prusa.

b. TriÕt häc Jaina

T- t-ëng biÖn chøng cña ph¸i Jaina thÓ hiÖn ë häc thuyÕt t-¬ng ®èi. Theo

®ã, tån t¹i võa bÊt biÕn, võa biÕn chuyÓn. C¸i vÜnh h»ng lµ b¶n thÓ cßn c¸i

kh«ng vÜnh h»ng lu«n biÕn ®æi lµ c¸c d¹ng cña b¶n thÓ. §iÒu ®ã cã nghÜa lµ thÕ

giíi bao quanh con ng-êi võa vËn ®éng l¹i võa ®øng im, ®ã lµ mét m©u thuÉn

mµ con ng-êi cÇn ph¶i chÊp nhËn.

c. TriÕt häc Lokayata

Theo ph¸i Lokayata, mäi sù vËt, hiÖn t-îng cña thÕ giíi ®-îc t¹o ra tõ

bèn nguyªn tè vËt lý: ®Êt, n-íc, löa vµ kh«ng khÝ. C¸c nguyªn tè nµy tù tån t¹i,

tù vËn ®éng trong kh«ng gian mµ t¹o thµnh tÊt c¶ c¸c sù vËt, kÓ c¶ con ng-êi.

§©y lµ tr-êng ph¸i duy vËt vµ v« thÇn triÖt ®Ó nhÊt trong c¸c tr-êng ph¸i triÕt

häc Ên §é cæ ®¹i. Nã ra ®êi tõ phong trµo ®Êu tranh chèng sù thèng trÞ cña chñ

nghÜa duy t©m trong Veda vµ gi¸o lý cña ®¹o Bµlam«n ®ßi tù do t- t-ëng vµ

b×nh ®¼ng x· héi.

d. TriÕt häc PhËt gi¸o

Khi luËn gi¶i nh÷ng vÊn ®Ò thuéc thÕ giíi quan vµ nh©n sinh quan triÕt

häc, PhËt gi¸o ®· ®Ò cËp tíi hµng lo¹t nh÷ng vÊn ®Ò thuéc ph¹m vi cña phÐp

biÖn chøng, víi t- c¸ch lµ häc thuyÕt triÕt häc vÒ mèi liªn hÖ phæ biÕn vµ sù

biÕn ®æi cña mäi tån t¹i. ThÕ giíi quan triÕt häc phËt gi¸o vµ nh÷ng t- t-ëng

biÖn chøng cña nã ®-îc thÓ hiÖn qua mét sè ph¹m trï c¬ b¶n lµ: v« ng·, v«

th-êng vµ nh©n qu¶.

- V« ng· lµ kh«ng cã c¸i t«i bÊt biÕn. C¸ch nh×n nµy hoµn toµn ®èi lËp víi

c¸ch nh×n siªu h×nh vÒ tån t¹i. Còng tõ c¸ch nh×n nµy, triÕt häc PhËt gi¸o ®-a ra

4

nh÷ng nguyªn lý vÒ mèi liªn hÖ tÊt ®Þnh, phæ biÕn: kh«ng cã c¸i nµo lµ biÖt lËp

tuyÖt ®èi so víi tån t¹i kh¸c, tÊt c¶ ®Òu hoµ ®ång nhau.

- V« th-êng nãi lªn sù biÕn ®æi kh«ng ngõng cña v¹n vËt, kh«ng cã c¸i g×

®øng im. Quy luËt v« th-êng cña mäi tån t¹i lµ Sinh - Trô - DÞ - DiÖt.

§©y lµ mét pháng ®o¸n biÖn chøng vÒ sù biÕn ®æi cña tån t¹i.

- Quy luËt nh©n qu¶ cho r»ng sù tån t¹i ®a d¹ng vµ phong phó cña thÕ giíi

®Òu cã nguyªn nh©n tù th©n, ®ã lµ quy luËt nh©n qu¶, mét ®Þnh lý tÊt ®Þnh vµ

phæ biÕn cña mäi tån t¹i, dï ®ã lµ vò trô hay nh©n sinh.

TriÕt häc Ên §é lµ mét trong nh÷ng n«i triÕt häc vÜ ®¹i cña loµi ng-êi thêi

kú cæ ®¹i. Nã chøa ®ùng nh÷ng yÕu tè duy vËt, v« thÇn vµ ®· manh nha h×nh

thµnh c¸c t- t-ëng biÖn chøng s¬ khai. Tuy nhiªn, t- duy triÕt häc thêi kú nµy

còng béc lé nhiÒu h¹n chÕ nh-: coi linh hån con ng-êi lµ bÊt tö (®¹o PhËt) hay

ph¸n ®o¸n vÒ thÕ giíi hiÖn t-îng cña ph¸i Jaina.

2. PhÐp biÖn chøng trong triÕt häc Trung Quèc cæ ®¹i

Trung Quèc lµ mét quèc gia réng lín vµ cã lÞch sö ph¸t triÓn l©u ®êi vµo

bËc nhÊt thÕ giíi. §ã lµ mét trong nh÷ng trung t©m t- t-ëng lín nhÊt cña nh©n

lo¹i thêi cæ. TriÕt häc Trung Quèc cæ ®¹i chÞu sù chi phèi trùc tiÕp cña nh÷ng

vÊn ®Ò chÝnh trÞ xuÊt ph¸t tõ hiÖn tr¹ng x· héi biÕn ®éng ®-¬ng thêi. ChÝnh v×

vËy trong thêi kú nµy, c¸c triÕt gia Trung Quèc th-êng ®Èy s©u qu¸ tr×nh suy t-

vÒ c¸c vÊn ®Ò thuéc vò trô quan vµ biÕn dÞch luËn. Song cÇn ph¶i kh¼ng ®Þnh

r»ng, chñ nghÜa duy vËt vµ phÐp biÖn chøng trong triÕt häc Trung Quèc cæ ®¹i lµ

chñ nghÜa duy vËt chÊt ph¸c vµ phÐp biÖn chøng tù ph¸t. Cã thÓ thÊy mét sè t-

t-ëng biÖn chøng næi bËt cña triÕt häc Trung Quèc cæ ®¹i qua mét sè tr-êng

ph¸i triÕt häc sau:

a. Tr-êng ph¸i triÕt häc ¢m D-¬ng gia

VÒ c¨n b¶n, nh÷ng kiÕn gi¶i vÒ vò trô quan cña triÕt häc Trung Quèc cæ

®¹i mang tinh thÇn biÖn chøng s©u s¾c (nÕu hiÓu theo nguyªn t¾c: phÐp biÖn

chøng lµ häc thuyÕt triÕt häc vÒ sù biÕn ®æi). §iÓn h×nh cho t- duy nµy lµ häc

thuyÕt ¢m - D-¬ng. Néi dung triÕt häc c¨n b¶n cña ph¸i ¢m -D-¬ng lµ lý luËn

vÒ sù biÕn dÞch, ®-îc kh¸i qu¸t thµnh nh÷ng nguyªn lý phæ biÕn, kh¸ch quan vµ

5

tÊt yÕu.

Mét lµ, ph¸i ¢m - D-¬ng nh×n nhËn mäi tån t¹i kh«ng ph¶i trong tÝnh

®ång nhÊt tuyÖt ®èi. Tr¸i l¹i, tÊt c¶ ®Òu bao hµm sù thèng nhÊt cña c¸c mÆt ®èi

lËp, gäi lµ sù thèng nhÊt cña ¢m vµ D-¬ng. Nãi c¸ch kh¸c, ¢m -D-¬ng lµ ®èi

lËp nhau nh-ng lµ ®iÒu kiÖn tån t¹i cña nhau. H¬n n÷a, häc thuyÕt ¢m - D-¬ng

cßn thõa nhËn mäi thùc t¹i trªn tinh thÇn biÖn chøng lµ trong mÆt ®èi lËp nµy ®·

bao hµm kh¶ n¨ng cña mÆt ®èi lËp kia. §©y lµ mét c¸ch lý gi¶i biÖn chøng vÒ

sinh thµnh, vÒ vËn ®éng.

Hai lµ, nguyªn lý cña sù sinh thµnh vµ vËn ®éng lµ cã tÝnh quy luËt, chu

kú vµ chu kú ®ã ®-îc b¶o ®¶m bëi nguyªn t¾c c©n b»ng ¢m - D-¬ng.

Ba lµ, nguyªn lý ph©n ®«i c¸i thèng nhÊt trong l«gÝc cña sù vËn ®éng lµ

mét nguyªn lý tÊt ®Þnh. Nguyªn lý ®ã ®-îc kh¸i qu¸t b»ng mét l«gÝc nh- sau:

Th¸i cùc sinh L-ìng nghi, L-ìng nghi sinh Tø t-îng, Tø t-îng sinh B¸t qu¸i,

B¸t qu¸i t-¬ng th«i sinh v« cïng (v¹n vËt).

VÒ b¶n thÓ luËn, ph¸i ¢m - D-¬ng quy thÕ giíi vÒ nh÷ng d¹ng vËt chÊt cô

thÓ vµ coi chóng lµ nguån gèc sinh ra v¹n vËt. Theo ph¸i nµy, nguyªn thuû cña

thÕ giíi bao gåm Kim - Méc - Thuû - Ho¶ - Thæ.

b. TriÕt häc cña ph¸i §¹o gia

Ng-êi khëi x-íng triÕt häc ph¸i §¹o gia lµ L·o Tö. Nh÷ng ý kiÕn luËn

gi¶i vÒ §¹o, coi §¹o lµ nguyªn lý duy nhÊt vµ tuyÖt ®èi trong sù vËn hµnh cña

vò trô ®· thÓ hiÖn rÊt s©u s¾c quan ®iÓm biÖn chøng cña L·o Tö. Trong ®ã næi

bËt lªn hai quan ®iÓm vÒ phÐp biÖn chøng cña «ng lµ quan ®iÓm vÒ luËt qu©n

b×nh vµ quan ®iÓm vÒ luËt ph¶n phôc. LuËt qu©n b×nh ®Ó gi÷ cho sù vËn hµnh

cña v¹n vËt ®-îc c©n b»ng, kh«ng th¸i qu¸ mµ còng kh«ng bÊt cËp. Ph¶n phôc

lµ nãi lªn tÝnh tuÇn hoµn, tÝnh chu kú trong qu¸ tr×nh biÕn dÞch cña v¹n vËt.

Sù thèng nhÊt biÖn chøng cña c¸c mÆt ®èi lËp còng lµ mét t- t-ëng biÖn

chøng ®éc ®¸o cña L·o Tö. ¤ng cho r»ng: cã vµ kh«ng sinh lÉn nhau, dÔ vµ khã

t¹o nªn nhau, ng¾n vµ dµi lµm râ nhau, cao vµ thÊp tùa vµo nhau, tr-íc vµ sau

theo nhau. Trong ®ã, mçi mÆt ®Òu trong mèi quan hÖ víi mÆt ®èi lËp, kh«ng cã

mÆt nµy th× còng kh«ng cã mÆt kia vµ gi÷a chóng chØ lµ t-¬ng ®èi. Tuy nhiªn,

6

sù ®Êu tranh chuyÓn ho¸ cña c¸c mÆt ®èi lËp trong sù vËt, hiÖn t-îng kh«ng

theo khuynh h-íng ph¸t triÓn, xuÊt hiÖn c¸i míi mµ theo vßng tuÇn hoµn cña

luËt ph¶n phôc. H¬n n÷a, L·o Tö kh«ng chñ tr-¬ng gi¶i quyÕt m©u thuÉn b»ng

®Êu tranh cña c¸c mÆt ®èi lËp mµ «ng chñ tr-¬ng lÊy c¸i tÜnh, c¸i v« vi ®Ó t¹o

thµnh sù chuyÓn ho¸ theo luËt qu©n b×nh. ChÝnh v× thÕ, phÐp biÖn chøng cña «ng

mang tÝnh chÊt m¸y mãc, lÆp ®i lÆp l¹i mét c¸ch tuÇn hoµn.

Trang Tö còng lµ mét nhµ t- t-ëng lín cña ph¸i §¹o gia. Häc thuyÕt cña

Trang Tö cã nh÷ng yÕu tè duy vËt vµ biÖn chøng tù ph¸t, nh-ng thÕ giíi quan

cña «ng vÒ c¬ b¶n nghiªng vÒ chñ nghÜa duy t©m. Khi quan niÖm vÒ vò trô (vÒ

§¹o), Trang Tö cho r»ng §¹o trêi lµ tù nhiªn vèn cã kh«ng ai sinh ra. V¹n vËt

®Òu sinh ra tõ §¹o vµ biÕn ho¸ mét c¸ch tù nhiªn.

c. TriÕt häc cña ph¸i Danh gia

C¸c t- t-ëng biÖn chøng cña ph¸i Danh gia tr-íc hÕt ®-îc thÓ hiÖn qua

thuyÕt t-¬ng ®èi cña HuÖ Thi. HuÖ Thi quan niÖm v¹n vËt trong vò trô lu«n biÕn

®æi, chóng cã tÝnh t-¬ng ®èi vµ hµm chøa trong ®ã nh÷ng mÆt ®èi lËp liªn hÖ

chuyÓn ho¸ qua l¹i víi nhau. Nh-ng do tuyÖt ®èi ho¸ tÝnh chÊt t-¬ng ®èi cña sù

vËt, thùc t¹i, t¸ch rêi nã víi nh÷ng ®iÒu kiÖn, nh÷ng mèi liªn hÖ cô thÓ nªn vÒ

c¬ b¶n, triÕt häc cña HuÖ Thi mang tÝnh ngôy biÖn vµ t-¬ng ®èi luËn.

Mét biÖn gi¶ kh¸c cña ph¸i Danh gia lµ C«ng T«n Long. T- t-ëng biÖn

chøng tù ph¸t cña C«ng T«n Long thÓ hiÖn ë quan ®iÓm vÒ tÝnh chÊt m©u thuÉn

cña sù vËn ®éng, sù thèng nhÊt biÖn chøng gi÷a c¸i v« h¹n vµ h÷u h¹n, gi÷a

®ång nhÊt vµ kh¸c biÖt. Trong ®ã, C«ng T«n Long ®-a ra nh÷ng mÖnh ®Ò cã

tÝnh chÊt ngôy biÖn, chiÕt trung nh-: ngùa tr¾ng kh«ng ph¶i lµ ngùa, trøng cã

l«ng, bãng chim bay kh«ng hÒ ®éng ®Ëy. NÕu HuÖ Thi chØ chó träng ®Õn tÝnh

chÊt t-¬ng ®èi, sù lu«n biÕn ®æi cña sù vËt, hiÖn t-îng trong hiÖn thùc, phãng

®¹i mét c¸ch phiÕn diÖn mÆt t-¬ng ®èi cña sù vËt vµ ®-a ®Õn kÕt luËn t-¬ng ®èi

chñ nghÜa th× C«ng T«n Long l¹i nhÊn m¹nh tÝnh tuyÖt ®èi, tÝnh kh«ng biÕn ®æi

vµ sù tån t¹i ®éc lËp cña nh÷ng kh¸i niÖm so víi c¸i ®-îc ph¶n ¸nh trong kh¸i

niÖm Êy. C«ng T«n Long ®· t¸ch rêi c¸i chung, c¸i phæ biÕn ra khái nh÷ng c¸i

riªng, c¸i c¸ biÖt ®i tíi phñ nhËn sù tån t¹i cña nh÷ng c¸i cô thÓ trong hiÖn thùc.

7

d. TriÕt häc cña ph¸i Ph¸p gia

Hµn phi lµ mét ®¹i biÓu cña ph¸i Ph¸p gia. Kiªn quyÕt phñ nhËn lý luËn

chÝnh trÞ thÇn quyÒn, Hµn Phi ®-îc coi lµ mét nhµ v« thÇn luËn næi tiÕng cña

Trung Quèc cæ ®¹i. C¸c t- t-ëng triÕt häc cña «ng biÓu hiÖn râ tÝnh chÊt duy vËt

vµ biÖn chøng tù ph¸t vÒ lÞch sö vµ ph-¬ng ph¸p trÞ n-íc. VÒ lÞch sö, Hµn Phi

cho r»ng lÞch sö x· héi loµi ng-êi lu«n biÕn ®æi, tõ tr-íc tíi nay kh«ng cã chÕ

®é x· héi nµo vÜnh viÔn tån t¹i. MÆt kh¸c, «ng cho r»ng ®éng lùc c¨n b¶n quyÕt

®Þnh sù biÕn ®æi cña lÞch sö lµ do sù thay ®æi d©n sè vµ cña c¶i x· héi nhiÒu Ýt.

Do vËy, khi bµn vÒ ph-¬ng ph¸p trÞ n-íc, «ng cho r»ng kÎ thèng trÞ ph¶i c¨n cø

vµo nhu cÇu kh¸ch quan cña lÞch sö, tuú ®Æc ®iÓm, hoµn c¶nh thêi thÕ mµ lËp ra

chÕ ®é, ®Æt chÝnh s¸ch vµ ph-¬ng ph¸p trÞ n-íc míi cho phï hîp. Kh«ng cã thø

luËt nµo lu«n lu«n ®óng víi mäi thêi ®¹i. Tuy Hµn Phi ch-a thÊy ®-îc ®éng lùc

thùc sù cña lÞch sö, nh-ng «ng ®· cè g¾ng ®i t×m nguyªn nh©n biÕn ®æi cña ®êi

sèng x· héi trong ®iÒu kiÖn sinh ho¹t vËt chÊt cña x· héi.

Tãm l¹i, do sù h¹n chÕ cña tr×nh ®é ho¹t ®éng thùc tiÔn vµ tr×nh ®é nhËn

thøc, triÕt häc Trung Quèc cæ ®¹i míi chØ dõng l¹i ë chñ nghÜa duy vËt chÊt

ph¸c, c¶m tÝnh vµ phÐp biÖn chøng tù ph¸t, s¬ khai. Song víi c¸c quan ®iÓm

biÖn chøng trong c¸ch kiÕn gi¶i vÒ vò trô quan, cã thÓ nãi triÕt häc Trung Quèc

cæ ®¹i ®· ®Æt c¬ së réng lín cho sù ph¸t triÓn c¸c t- t-ëng biÖn chøng cña triÕt

häc nh©n lo¹i.

3. PhÐp biÖn chøng trong triÕt häc Hy L¹p cæ ®¹i

TriÕt häc Hy L¹p cæ ®¹i ph¸t triÓn vµo thÕ kû thø VI tr-íc CN. C¬ së kinh

tÕ cña nÒn triÕt häc ®ã lµ quyÒn së h÷u cña chñ n« ®èi víi t- liÖu s¶n xuÊt vµ

ng-êi n« lÖ. Khoa häc lóc ®ã ch-a ph©n ngµnh, c¸c nhµ triÕt häc ®ång thêi lµ

nhµ to¸n häc, vËt lý häc, thiªn v¨n häc,... Nh×n chung, triÕt häc Hy L¹p cæ ®¹i

mang tÝnh chÊt duy vËt tù ph¸t vµ biÖn chøng s¬ khai. §êi sèng chÝnh trÞ cña Hy

L¹p bÊy giê s«i ®éng, nh÷ng quan hÖ th-¬ng m¹i víi nhiÒu n-íc kh¸c nhau trªn

§Þa Trung H¶i, sù tiÕp xóc víi ®iÒu kiÖn sinh ho¹t vµ nh÷ng tri thøc mu«n vÎ

cña nh©n d©n c¸c n-íc Êy, sù quan s¸t c¸c hiÖn t-îng tù nhiªn mét c¸ch trùc

tiÕp nh- mét khèi duy nhÊt vµ lßng mong muèn gi¶i thÝch chóng mét c¸ch khoa

8

häc ®· gãp phÇn quy ®Þnh vµ lµm ph¸t triÓn thÕ giíi quan duy vËt vµ biÖn chøng

s¬ khai cña Hy L¹p cæ ®¹i. Cã thÓ t×m hiÓu c¸c t- t-ëng biÖn chøng næi bËt cña

triÕt häc Hy L¹p cæ ®¹i qua mét sè ®¹i diÖn tiªu biÓu sau ®©y:

a. TalÐt

Thµnh tùu næi bËt cña TalÐt lµ quan niÖm triÕt häc duy vËt vµ biÖn chøng

tù ph¸t. ¤ng cho r»ng n-íc lµ yÕu tè ®Çu tiªn, lµ b¶n nguyªn cña mäi vËt trong

thÕ giíi. Mäi vËt ®Òu sinh ra tõ n-íc vµ khi ph©n huû l¹i biÕn thµnh n-íc. Theo

TalÐt, vËt chÊt tån t¹i vÜnh viÔn, cßn mäi vËt do nã sinh ra th× biÕn ®æi kh«ng

ngõng, sinh ra vµ chÕt ®i. Toµn bé thÕ giíi lµ mét chØnh thÓ thèng nhÊt, trong ®ã

mäi vËt biÕn ®æi kh«ng ngõng mµ nÒn t¶ng lµ n-íc. Tuy nhiªn, c¸c quan ®iÓm

triÕt häc duy vËt cña TalÐt míi chØ dõng l¹i ë møc ®é méc m¹c, th« s¬, c¶m

tÝnh. ¤ng ch-a tho¸t khái ¶nh h-ëng cña quan niÖm thÇn tho¹i vµ t«n gi¸o

nguyªn thuû khi «ng cho r»ng thÕ giíi ®Çy rÉy nh÷ng vÞ thÇn linh.

b. Anaxim¨ng®r¬

¤ng lµ ng-êi Hy L¹p ®Çu tiªn nghiªn cøu nghiªm tóc vÊn ®Ò ph¸t sinh vµ

ph¸t triÓn cña c¸c loµi ®éng vËt. Theo «ng, ®éng vËt ph¸t sinh d-íi n-íc vµ sau

nhiÒu n¨m biÕn ho¸ th× mét sè gièng loµi dÇn thÝch nghi víi ®êi sèng trªn c¹n,

ph¸t triÓn vµ hoµn thiÖn dÇn; con ng-êi h×nh thµnh tõ sù biÕn ho¸ cña c¸. Pháng

®o¸n cña «ng cßn ch-a cã c¨n cø khoa häc song ®· manh nha thÓ hiÖn yÕu tè

biÖn chøng vÒ sù ph¸t triÓn cña c¸c gièng loµi ®éng vËt. Khi gi¶i quyÕt vÊn ®Ò

b¶n thÓ luËn triÕt häc, Anaxim¨ng®r¬ cho r»ng c¬ së h×nh thµnh v¹n vËt trong

vò trô lµ tõ mét d¹ng vËt chÊt ®¬n nhÊt, v« ®Þnh h×nh, v« h¹n vµ tån t¹i vÜnh viÔn

mµ ng-êi ta kh«ng thÓ trùc quan thÊy ®-îc. NÕu so víi TalÐt th× Anaxim¨ng®r¬

cã b-íc tiÕn xa h¬n trong sù kh¸i qu¸t trõu t-îng vÒ ph¹m trï vÆt chÊt.

c. HªraclÝt

Theo ®¸nh gi¸ cña c¸c nhµ kinh ®iÓn M¸c-Lªnin, HªraclÝt lµ ng-êi s¸ng

lËp ra phÐp biÖn chøng, h¬n n÷a, «ng lµ ng-êi x©y dùng phÐp biÖn chøng trªn

lËp tr-êng duy vËt. PhÐp biÖn chøng cña HªraclÝt ch-a ®-îc tr×nh bµy d-íi d¹ng

mét hÖ thèng c¸c luËn ®iÓm khoa häc nh- sau nµy, nh-ng hÇu nh- c¸c luËn

®iÓm cèt lâi cña phÐp biÖn chøng ®· ®-îc «ng ®Ò cËp d-íi d¹ng c¸c c©u danh

9

ng«n mang tÝnh thi ca vµ triÕt lý. C¸c t- t-ëng biÖn chøng cña «ng thÓ hiÖn trªn

c¸c ®iÓm chñ yÕu sau:

Thø nhÊt, quan niÖm vÒ vËn ®éng vÜnh viÔn cña vËt chÊt. Theo HªraclÝt,

kh«ng cã sù vËt, hiÖn t-îng nµo cña thÕ giíi ®øng im tuyÖt ®èi mµ tr¸i l¹i tÊt c¶

®Òu trong tr¹ng th¸i biÕn ®æi vµ chuyÓn ho¸ thµnh c¸i kh¸c vµ ng-îc l¹i.

Thø hai, quan niÖm vÒ sù tån t¹i phæ biÕn cña c¸c m©u thuÉn trong mäi sù

vËt, hiÖn t-îng. §iÒu ®ã thÓ hiÖn trong nh÷ng pháng ®o¸n cña «ng vÒ vai trß

cña nh÷ng mÆt ®èi lËp trong sù biÕn ®æi phæ biÕn cña tù nhiªn, vÒ sù trao ®æi

cña nh÷ng mÆt ®èi lËp, vÒ sù tån t¹i vµ thèng nhÊt cña c¸c mÆt ®èi lËp.

Thø ba, theo HªraclÝt, sù vËn ®éng vµ ph¸t triÓn kh«ng ngõng cña thÕ giíi

do quy luËt kh¸ch quan (logos) quy ®Þnh. Logos kh¸ch quan lµ trËt tù kh¸ch

quan cña mäi c¸i ®ang diÔn ra trong vò trô. Logos chñ quan lµ tõ ng÷, häc

thuyÕt, lêi nãi, suy nghÜ cña con ng-êi. Logos chñ quan ph¶i phï hîp víi logos

kh¸ch quan.

Lý luËn nhËn thøc cña HªraclÝt cßn mang tÝnh chÊt duy vËt vµ biÖn chøng

s¬ khai, nh-ng vÒ c¬ b¶n lµ ®óng ®¾n. ë thêi cæ ®¹i, xÐt trong nhiÒu hÖ thèng

triÕt häc kh¸c kh«ng cã t- t-ëng biÖn chøng nµo s©u s¾c nh- vËy. HeraclÝt ®·

®-a triÕt häc duy vËt cæ ®¹i tiÕn lªn mét b-íc míi víi nh÷ng quan ®iÓm duy vËt

vµ nh÷ng yÕu tè biÖn chøng. Häc thuyÕt cña «ng ®· ®-îc nhiÒu nhµ triÕt häc

cËn ®¹i, hiÖn ®¹i kÕ thõa vµ ph¸t triÓn sau nµy. M¸c vµ ¡ngghen ®· ®¸nh gi¸

mét c¸ch ®óng ®¾n gi¸ trÞ triÕt häc cña HªraclÝt, coi «ng lµ ®¹i biÓu xuÊt s¾c cña

phÐp biÖn chøng Hy L¹p cæ ®¹i. Tuy nhiªn, M¸c vµ ¡ngghen còng v¹ch râ

nh÷ng h¹n chÕ, sai lÇm cña HªraclÝt vÒ mÆt chÝnh trÞ. §ã lµ tÝnh chÊt ph¶n d©n

chñ, thï ®Þch víi nh©n d©n vµ «ng chñ tr-¬ng dïng chÝnh quyÒn ®Ó dËp t¾t

nhanh chãng phong trµo d©n chñ.

d. P¸cmªnÝt

Kh¸i niÖm trung t©m trong triÕt häc cña P¸cmªnÝt lµ tån t¹i hÕt søc trõu

t-îng song còng chøa ®ùng nh÷ng yÕu tè biÖn chøng tù ph¸t. ¤ng cho r»ng víi

c¸ch nh×n c¶m tÝnh th× thÕ giíi v« cïng ®a d¹ng, phong phó, biÕn ®æi kh«ng

ngõng vµ v« cïng sinh ®éng. Nh-ng b»ng con ®-êng c¶m tÝnh ®¬n thuÇn kh«ng

10

thÓ kh¸m ph¸ ra b¶n chÊt ®Ých thùc cña thÕ giíi. ChØ víi c¸ch nh×n triÕt häc phï

hîp víi trÝ tuÖ lý tÝnh míi kh¸m ph¸ ra b¶n chÊt ®Ých thùc cña thÕ giíi. ¤ng cho

r»ng b¶n chÊt cña mäi vËt trong thÕ giíi lµ tån t¹i. Häc thuyÕt vÒ tån t¹i cña

P¸cmªnÝt ®¸nh dÊu mét b-íc tiÕn míi trong sù ph¸t triÓn t- t-ëng triÕt häc Hy

L¹p, mang tÝnh kh¸i qu¸t cao. Tuy nhiªn, h¹n chÕ trong häc thuyÕt vÒ tån t¹i

cña «ng lµ ë chç «ng ®· ®ång nhÊt tuyÖt ®èi gi÷a t- duy vµ tån t¹i vµ mang tÝnh

chÊt siªu h×nh v× «ng cho r»ng tån t¹i lµ bÊt biÕn.

e. Dªn«ng

Dªn«ng lµ häc trß cña P¸cmªnÝt. C«ng lao cña «ng lµ ®· ®Æt ra nhiÒu vÊn

®Ò biÖn chøng s©u s¾c vÒ mèi liªn hÖ gi÷a tÝnh thèng nhÊt vµ tÝnh nhiÒu vÎ cña

thÕ giíi, gi÷a vËn ®éng vµ ®øng im, gi÷a tÝnh gi¸n ®o¹n cña thêi gian vµ kh«ng

gian, gi÷a tÝnh h÷u h¹n vµ tÝnh v« h¹n, vµ vÒ sù phøc t¹p trong viÖc thÓ hiÖn qu¸

tr×nh vËn ®éng biÖn chøng cña sù vËt vµo t- t-ëng, vµo l«gÝc cña kh¸i niÖm. Tuy

nhiªn, nh÷ng nghÞch lý Ap«ria cña «ng chØ cã thÓ ®-îc gi¶i quyÕt nÕu ®øng trªn

lËp tr-êng duy vËt biÖn chøng trong nhËn thøc sù vËt.

f. Empª®«c¬l¬

Empª®«c¬l¬ cho r»ng nguån gèc vËn ®éng cña mäi sù vËt lµ do sù t¸c

®éng cña hai lùc ®èi lËp lµ T×nh yªu vµ C¨m thï. Quan ®iÓm nµy lµ mét b-íc

thôt lïi so víi HªraclÝt, bëi v× triÕt häc HªraclÝt gi¶i thÝch nguån gèc vËn ®éng

cña vËt chÊt lµ do sù xung ®ét cña nh÷ng mÆt ®èi lËp néi t¹i cña sù vËt. tuy

nhiªn, Empª®«c¬l¬ còng cã mét sè pháng ®o¸n thiªn tµi vÒ sù tiÕn ho¸ cña giíi

h÷u c¬. Sù gi¶i thÝch nµy cña «ng tuy cßn ng©y th¬ nh-ng ®· manh nha h×nh

thµnh t- t-ëng biÖn chøng vÒ qu¸ tr×nh tiÕn ho¸ cña sinh vËt theo con ®-êng tõ

thÊp ®Õn cao, tõ ®¬n gi¶n ®Õn phøc t¹p.

g. §ªm«crÝt

§ªm«crÝt lµ mét trong nh÷ng ng-êi ®· ph¸t triÓn thuyÕt nguyªn tö lªn

mét tr×nh ®é míi. Mét mÆt, «ng t¸n thµnh lý thuyÕt tån t¹i duy nhÊt vµ bÊt biÕn

cña P¸cmªnÝt khi coi c¸c nguyªn tö lµ bÊt biÕn, mÆt kh¸c, «ng kÕ thõa quan

®iÓm cña HªraclÝt cho r»ng mäi sù vËt biÕn ®æi kh«ng ngõng. §ªm«crÝt ®· nªu

ra lý thuyÕt vÒ vò trô häc. Lý thuyÕt nµy ®-îc x©y dùng trªn c¬ së lý luËn

11

nguyªn tö vÒ cÊu t¹o cña vËt chÊt, thÊm nhuÇn tinh thÇn biÖn chøng tù ph¸t vµ

cã mét ý nghÜa ®Æc biÖt trong lÞch sö triÕt häc. §ªm«crÝt kh¼ng ®Þnh: vò trô lµ

v« tËn vµ vÜnh viÔn, cã v« sè thÕ giíi vÜnh viÔn ph¸t sinh, ph¸t triÓn vµ bÞ tiªu

diÖt. Quan ®iÓm cña §ªm«crÝt vÒ vËn ®éng g¾n liÒn víi vËt chÊt lµ mét pháng

®o¸n cã gi¸ trÞ ®Æc biÖt. Theo «ng, vËn ®éng cña nguyªn tö lµ vÜnh viÔn, vµ «ng

®· cè g¾ng gi¶i thÝch nguyªn nh©n vËn ®éng cña nguyªn tö ë b¶n th©n nguyªn

tö, ë ®éng lùc tù th©n, tù nã. Tuy nhiªn «ng ®· kh«ng lý gi¶i ®-îc nguån gèc

cña vËn ®éng. Dùa trªn häc thuyÕt nguyªn tö, §ªm«crÝt ®· ®i tíi quan ®iÓm

quyÕt ®Þnh luËn. §ã lµ thõa nhËn sù rµng buéc theo luËt nh©n qu¶, tÝnh tÊt nhiªn

vµ kh¸ch quan cña c¸c hiÖn t-îng tù nhiªn. §©y lµ mét quan ®iÓm cã gi¸ trÞ cña

§ªm«crÝt ®ãng gãp cho nÒn triÕt häc Hy L¹p cæ ®¹i. VÒ mÆt b¶n thÓ luËn,

§ªm«crÝt ®· cã c«ng ®-a lý luËn nhËn thøc duy vËt lªn mét b-íc míi. Kh¸c víi

nhiÒu nhµ triÕt häc tr-íc ®ã, phñ nhËn vai trß cña nhËn thøc c¶m tÝnh, tuyÖt ®èi

ho¸ vai trß cña nhËn thøc lý tÝnh, §ªm«crÝt ®· chia nhËn thøc thµnh hai d¹ng lµ

nhËn thøc c¶m tÝnh vµ nhËn thøc ch©n lý. MÆc dï triÕt häc cña §ªm«crÝt cßn

mang tÝnh chÊt th« s¬, chÊt ph¸c song nh÷ng ®ãng gãp cña «ng vÒ c¸c t- t-ëng

biÖn chøng vµ thÕ giíi quan duy vËt lµ rÊt ®¸ng ghi nhËn.

h. X«cr¸t vµ Plat«n

X«cr¸t vµ Plat«n lµ hai ®¹i diÖn tiªu biÓu cña hÖ thèng triÕt häc duy t©m

Hy L¹p cæ ®¹i. TriÕt häc X«cr¸t cã ®ãng gãp quan träng vµo viÖc t¹o ra b-íc

tiÕn míi trong sù ph¸t triÓn triÕt häc Hy L¹p cæ ®¹i. NÕu c¸c nhµ triÕt häc tr-íc

X«cr¸t chñ yÕu bµn vÒ vÊn ®Ò khëi nguyªn thÕ giíi, vÒ nhËn thøc luËn th×

X«cr¸t lµ ng-êi ®Çu tiªn ®-a ®Ò tµi con ng-êi trë thµnh chñ ®Ò träng t©m nghiªn

cøu cña triÕt häc ph-¬ng T©y. Theo X«cr¸t, ý thøc vÒ sù vËt cña nh÷ng ng-êi

trong ®µm tho¹i, ngoµi nh÷ng yÕu tè chñ quan cßn cã néi dung kh¸ch quan, cã

tri thøc phæ biÕn mang tÝnh tæng qu¸t. ¤ng cho r»ng nÕu kh«ng hiÓu c¸i chung,

c¸i phæ biÕn th× ng-êi ta kh«ng thÓ ph©n biÖt ®-îc c¸i thiÖn - c¸i ¸c, c¸i tèt - c¸i

xÊu. Muèn ph¸t hiÖn ra c¸i thiÖn phæ biÕn th× ph¶i cã ph-¬ng ph¸p t×m ra ch©n

lý th«ng qua c¸c cuéc tranh luËn, to¹ ®µm, luËn chiÕn. §©y chÝnh lµ yÕu tè biÖn

chøng trong triÕt häc X«cr¸t, song nã l¹i dùa trªn lËp tr-êng duy t©m v× X«cr¸t

12

cho r»ng giíi tù nhiªn lµ do thÇn th¸nh an bµi.

Plat«n lµ häc trß cña X«cr¸t. C¸c quan ®iÓm triÕt häc cña «ng chøa ®ùng

nh÷ng yÕu tè biÖn chøng. ¤ng thõa nhËn sù vËn ®éng cña thÕ giíi song ®ã chØ

lµ vËn ®éng theo sù ®iÒu khiÓn cña ý niÖm. ¤ng chia thÕ giíi thµnh hai lo¹i:

- ThÕ giíi cña nh÷ng ý niÖm: lµ thÕ giíi tån t¹i ch©n thùc, bÊt biÕn, vÜnh

viÔn, tuyÖt ®èi vµ lµ c¬ së tån t¹i cña thÕ giíi c¸c sù vËt c¶m tÝnh.

- ThÕ giíi cña c¸c sù vËt c¶m tÝnh: lµ thÕ giíi tån t¹i kh«ng ch©n thùc,

th-êng xuyªn biÕn ®æi vµ phô thuéc vµo thÕ giíi cña nh÷ng ý niÖm.

Lý luËn nhËn thøc cña Plat«n còng chøa ®ùng nh÷ng yÕu tè biÖn chøng

th«ng qua c¸c kh¸i niÖm ®èi lËp vµ ph-¬ng ph¸p ®èi chiÕu nh÷ng mÆt ®èi lËp.

Nh-ng ®ã lµ biÖn chøng duy t©m - biÖn chøng cña c¸c kh¸i niÖm, t¸ch rêi hiÖn

thùc, tõ bá c¶m gi¸c, chØ nhËn thøc b»ng t- duy thuÇn tuý.

Tãm l¹i, phÐp biÖn chøng duy t©m cña X«cr¸t vµ Plat«n cßn nhiÒu h¹n

chÕ do chÞu sù t¸c ®éng cña ®iÒu kiÖn kinh tÕ - chÝnh trÞ - x· héi ®-¬ng thêi.

Song sù xuÊt hiÖn cña hÖ thèng triÕt häc Plat«n cïng víi phÐp biÖn chøng duy

t©m ®· ®Ó l¹i dÊu Ên trong lÞch sö triÕt häc b»ng cuéc ®Êu tranh gi÷a hai ®-êng

lèi triÕt häc §ªm«crÝt vµ Plat«n, t¹o ®iÒu kiÖn cho t- duy triÕt häc Hy L¹p cæ

®¹i cã c¬ héi kh¸m ph¸ vµ ph¸t triÓn.

i. Arixtèt

Xu h-íng duy vËt vµ t- t-ëng biÖn chøng trong triÕt häc tù nhiªn cña

Arixtèt thÓ hiÖn ë «ng thõa nhËn tù nhiªn lµ toµn bé sù vËt cã mét b¶n thÓ vËt

chÊt m·i m·i vËn ®éng vµ biÕn ®æi, kh«ng cã b¶n chÊt cña sù vËt tån t¹i bªn

ngoµi sù vËt, h¬n n÷a sù vËt nµo còng lµ mét hÖ thèng vµ cã quan hÖ víi c¸c sù

vËt kh¸c. ¤ng cho r»ng, vËn ®éng g¾n liÒn víi c¸c vËt thÓ, víi mäi sù vËt hiÖn

t-îng cña giíi tù nhiªn. ¤ng còng kh¼ng ®Þnh, vËn ®éng lµ kh«ng thÓ bÞ tiªu

diÖt, ®· cã vËn ®éng vµ m·i m·i sÏ cã vËn ®éng. Trong lËp luËn nµy, «ng ®· tiÕn

gÇn ®Õn quan niÖm vËn ®éng lµ tù th©n cña vËt chÊt. Song cuèi cïng «ng l¹i r¬i

vµo duy t©m khi cho r»ng thÇn th¸nh lµ nguån gèc cña mäi vËn ®éng. Tuy

nhiªn, nÕu nh- tr-íc ®©y HªraclÝt vµ §ªm«crÝt ch-a ph©n biÖt ®-îc c¸c h×nh

thøc cña vËn ®éng th× ®Õn Arixtèt lµ ng-êi ®Çu tiªn ®· hÖ thèng ho¸ c¸c h×nh

13

thøc vËn ®éng thµnh s¸u d¹ng kh¸c nhau. Lý thuyÕt vÒ vËn ®éng cña Arixtèt lµ

mét thµnh qu¶ cã gi¸ trÞ cao cña khoa häc cæ Hy L¹p. VÒ l«gÝc häc, Arixtèt ®·

cè g¾ng gi¶i quyÕt mèi quan hÖ thèng nhÊt biÖn chøng gi÷a c¸i chung vµ c¸i

riªng nh-ng «ng kh«ng gi¶i quyÕt ®-îc vÊn ®Ò chuyÓn ho¸ tõ c¸i riªng thµnh

c¸i chung. L«gÝc häc h×nh thøc cña Arixtèt tuy ch-a hoµn h¶o song «ng ®· ®Ó

l¹i cho nh©n lo¹i mét m«n khoa häc vÒ t- duy. ChÝnh «ng ®· nghiªn cøu nh÷ng

h×nh thøc c¨n b¶n nhÊt cña t- duy biÖn chøng mµ kh«ng t¸ch rêi chóng khái

hiÖn thùc. Tuy nhiªn, do h¹n chÕ vÒ lÞch sö vµ lµ nhµ t- t-ëng cña giai cÊp chñ

n« Hy L¹p cho nªn vÒ b¶n thÓ luËn triÕt häc, «ng dao ®éng gi÷a chñ nghÜa duy

vËt vµ chñ nghÜa duy t©m nªn «ng l¹i r¬i vµo ph¸i nhÞ nguyªn luËn.

Tãm l¹i, triÕt häc Hy L¹p cæ ®¹i ®· thÓ hiÖn rÊt râ nÐt cuéc ®Êu tranh gi÷a

biÖn chøng vµ siªu h×nh mµ song song víi nã lµ cuéc ®Êu tranh gi÷a chñ nghÜa

duy vËt vµ chñ nghÜa duy t©m. Víi c¸c thµnh tùu næi bËt nh- thuyÕt nguyªn tö

cña §ªm«crÝt, phÐp biÖn chøng duy t©m cña X«cr¸t, Plat«n vµ phÐp biÖn chøng

chÊt ph¸c cña Arixtèt, triÕt häc Hy L¹p cæ ®¹i ®· bao chøa mÇm mèng cña tÊt

c¶ thÕ giíi quan vÒ sau nµy vµ ®¸nh dÊu sù ph¸t triÓn t- duy biÖn chøng trong

lÞch sö triÕt häc nh©n lo¹i. ChÝnh v× vËy, Lªnin coi phÐp biÖn chøng cña c¸c nhµ

triÕt häc Hy L¹p cæ ®¹i lµ khëi nguyªn lÞch sö phÐp biÖn chøng.

III. Sù h×nh thµnh phÐp biÖn chøng thêi kú phôc h-ng

vµ cËn ®¹i ë t©y ©u

Tr-íc khi b-íc sang thÕ kû XV- XVI ë T©y ¢u lµ thêi ®¹i phôc h-ng,

lÞch sö triÕt häc ®· tr¶i qua thêi kú trung cæ víi sù thèng trÞ cña t- t-ëng thÇn

häc. Do ®ã, chñ nghÜa kinh viÖn trë thµnh nÐt chñ ®¹o cña triÕt häc T©y ¢u

thêi trung cæ. Trong giai ®o¹n nµy, cuéc ®Êu tranh gi÷a chñ nghÜa duy vËt vµ

chñ nghÜa duy t©m ®-îc biÕn t-íng thµnh cuéc ®Êu tranh gi÷a hai quan ®iÓm

cña ph¸i Duy danh vµ Duy thùc. Cã thÓ nãi ®©y lµ b-íc lïi t¹m thêi trong lÞch

sö ph¸t triÓn t- duy triÕt häc nãi chung vµ t- duy biÖn chøng nãi riªng, song

vÉn chøa ®ùng nh÷ng nh©n tè cho sù ph¸t triÓn míi cña triÕt häc trong thêi ®¹i

phôc h-ng.

1. PhÐp biÖn chøng trong thêi kú phôc h-ng

14

Trong thêi kú nµy, chñ nghÜa duy vËt ®-îc kh«i phôc vµ biÕn ®æi cïng víi

sù biÕn ®æi cña khoa häc tù nhiªn vµ dùa vµo nh÷ng thµnh tùu cña khoa häc tù

nhiªn ®Ó tiÕn hµnh cuéc ®Êu tranh chèng thÕ giíi quan thÇn häc. NhiÒu häc

thuyÕt triÕt häc thêi kú nµy ®· phôc håi phÐp biÖn chøng tù ph¸t thêi cæ ®¹i vµ

kh¸i qu¸t thµnh nh÷ng thµnh tùu cña khoa häc tù nhiªn tiªn tiÕn. Mét sè t-

t-ëng biÖn chøng næi bËt cña thêi kú nµy ®-îc thÓ hiÖn trong triÕt häc cña

Kudan vµ Brun«.

a. TriÕt häc Kudan

T- t-ëng biÖn chøng cña Kudan ®-îc thÓ hiÖn qua häc thuyÕt vÒ sù phï

hîp cña c¸c mÆt ®èi lËp. Song lËp tr-êng triÕt häc cña «ng l¹i kh«ng tho¸t khái

®èi lËp. Kudan còng ®· nªu lªn tÝnh t-¬ng ®èi cña nhËn thøc con ng-êi, mÆc dï

cßn h¹n chÕ song nã ®· ®Æt nÒn mãng cho t- t-ëng biÖn chøng vÒ qu¸ tr×nh

nhËn thøc cho triÕt häc vÒ sau.

b. TriÕt häc cña Brun«

Brun« cã vai trß quan träng trong sù ph¸t triÓn phÐp biÖn chøng. ¤ng nªu

ra t- t-ëng biÖn chøng vÒ sù phï hîp cña c¸c mÆt ®èi lËp trong sù thèng nhÊt v«

tËn cña vò trô. Theo «ng, trong giíi tù nhiªn, mäi c¸i ®Òu cã liªn hÖ víi nhau vµ

®Òu vËn ®éng. C¸i nµy mÊt ®i th× c¸i kh¸c ra ®êi, kh«ng chØ lµ sù vËn ®éng mµ

cßn lµ sù chuyÓn ho¸ gi÷a c¸c mÆt ®èi lËp, vÝ dô nh- t×nh yªu chuyÓn thµnh c¨m

thï vµ ng-îc l¹i hay thuèc ®éc còng ch÷a ®-îc bÖnh. VÒ mÆt nhËn thøc luËn,

Brun« ®· ®-a ra quan niÖm biÖn chøng trong viÖc nhËn thøc giíi tù nhiªn. ¤ng

cho r»ng ai muèn nhËn thøc nh÷ng bÝ mËt cña giíi tù nhiªn th× h·y xem xÐt c¸i

nh÷ng t- t-ëng tiÕn bé nh-ng thÕ giíi quan triÕt häc cña Brun« vÉn chÞu ¶nh

h-ëng t- t-ëng triÕt häc sai lÇm cña Arixtèt coi vËt chÊt ®Çu tiªn lµ hoµn toµn thô

®éng, ph¶i nhê ®Õn tÝnh n¨ng ®éng cña h×nh d¹ng th× nã míi cã tÝnh n¨ng ®éng.

2.PhÐp biÖn chøng trong thêi kú cËn ®¹i

TriÕt häc thêi kú nµy g¾n chÆt víi c¸c thµnh tùu cña khoa häc tù nhiªn.

NÕu nh- triÕt häc cæ ®¹i dùa trªn c¬ së quan s¸t vµ c¸c pháng ®o¸n thiªn tµi th×

15

thêi kú nµy triÕt häc l¹i dùa vµo c¸c thµnh tùu cña khoa häc tù nhiªn, kh¸i qu¸t

c¸c thµnh tùu cña khoa häc tù nhiªn vµ ®-îc chøng minh b»ng khoa häc tù

nhiªn. C¸c nhµ khoa häc tù nhiªn thêi kú nµy còng ®ång thêi lµ nhµ triÕt häc.

xÐt tù nhiªn trong tr¹ng th¸i c« lËp, tÜnh t¹i cña nã. Tõ ®ã lµm xuÊt hiÖn sù

thèng trÞ cña ph-¬ng ph¸p t- duy siªu h×nh. Tuy nhiªn mét sè häc thuyÕt triÕt

®¹i biÓu nh- Phr¨ngxi Bªc¬n, Barót Xpin«da, R¬nª §ªc¸ct¬.

a. TriÕt häc cña Phr¨ngxi Bªc¬n

VÒ c¬ b¶n, P. Bªc¬n lµ mét nhµ duy vËt, «ng thõa nhËn thÕ giíi lµ sù kÕt

hîp nh÷ng biÕn ®æi kh¸c nhau cña vËt chÊt vµ ®· cã vËt chÊt th× nã lu«n vËn

®éng, biÕn ®æi. ¤ng ®-a ra 19 h×nh thøc vËn ®éng, trong ®ã cã mét h×nh thøc

®Æc biÖt lµ ®øng im. Tuy bµn vÒ sù vËn ®éng song «ng l¹i quy vËn ®éng thµnh

c¸c h×nh thøc vËn ®éng c¬ häc, v× vËy, P.Bªc¬n ch-a tho¸t khái quan ®iÓm cña

mét nhµ duy vËt siªu h×nh. Tuy nhiªn, cèng hiÕn míi cña «ng lµ ®· coi ®øng im

lµ mét h×nh thøc vËn ®éng vµ coi vËn ®éng lµ thuéc tÝnh cè h÷u cña vËt chÊt. VÒ

nhËn thøc luËn, P. Bªc¬n cã ®ãng gãp lín vÒ phÐp quy n¹p trong nhËn thøc,

song «ng l¹i ®Ò cao nhËn thøc kinh nghiÖm. V× vËy, nh·n quan triÕt häc cña «ng

vÉn mang tÝnh chÊt siªu h×nh.

b. TriÕt häc cña Barót Xpin«da

Xpin«da lµ mét nhµ t- t-ëng duy vËt xuÊt s¾c cña Hµ Lan. TriÕt häc cña

«ng chøa ®ùng mét sè yÕu tè biÖn chøng, thÓ hiÖn qua nguyªn lý Causasui

thøc lµ sù thèng nhÊt gi÷a c¸i chung vµ c¸i ®¬n nhÊt, gi÷a c¸i duy nhÊt vµ c¸i ®a

d¹ng. T- t-ëng nµy ®· ®i gÇn tíi quan ®iÓm vÒ mèi liªn hÖ phæ biÕn vµ sù rµng

buéc lÉn nhau gi÷a c¸c sù vËt, hiÖn t-îng trong giíi tù nhiªn. VÒ nhËn thøc

luËn, «ng cho r»ng con ng-êi cã kh¶ n¨ng nhËn thøc thÕ giíi song «ng l¹i r¬i

vµo quan ®iÓm siªu h×nh khi c-êng ®iÖu ho¸ nhËn thøc kinh nghiÖm, h¹ thÊp vai

16

trß cña t- duy trõu t-îng vµ kh¸i qu¸t khoa häc.

c. TriÕt häc cña R¬nª §ªc¸ct¬

R¬nª §ªc¸ct¬ lµ ®¹i biÓu xuÊt s¾c nhÊt cña triÕt häc Ph¸p thÕ kû XVII.

§ªc¸ct¬ cho r»ng kh«ng gian vµ thêi gian lµ thuéc tÝnh g¾n liÒn víi vËt thÓ, vËn

®éng lµ kh«ng thÓ bÞ tiªu diÖt, nã lu«n lu«n g¾n liÒn víi c¸c vËt thÓ, vËt thÓ lu«n

vËn ®éng, chuyÓn ®æi vÞ trÝ, tøc lµ vËn ®éng trong kh«ng gian. Tuy nhiªn, trong

giai ®o¹n nµy khoa häc ch-a ph¸t triÓn ®Õn tr×nh ®é cho phÐp ph¸t hiÖn ra c¸c

h×nh thøc vËn ®éng kh¸c nhau cña vËt chÊt cho nªn §ªc¸ct¬ hiÓu vËn ®éng cña

vËt chÊt chØ lµ vËn ®éng c¬ giíi hay chuyÓn dÞch vÞ trÝ trong kh«ng gian. VÒ

nhËn thøc luËn, §ªc¸ct¬ ®· t¸ch rêi hai giai ®o¹n c¶m tÝnh vµ lý tÝnh cña nhËn

thøc nªn «ng vÉn lµ mét nhµ duy vËt siªu h×nh.

Nh- vËy, ngay c¶ trong giai ®o¹n ph-¬ng ph¸p t- duy siªu h×nh gi÷ vÞ trÝ

thèng trÞ th× trong c¸c häc thuyÕt triÕt häc vÉn xuÊt hiÖn nh÷ng yÕu tè biÖn

chuyÓn sang triÕt häc, phÐp biÖn chøng ch-a cã c¬ héi ®Ó ph¸t triÓn m¹nh mÏ

Cuèi thÕ kû XVIII ®Çu thÕ kû XIX, tr-íc sù ®ßi hái cña sù ph¸t triÓn

®· ph¸t triÓn ®¹t ®Õn tr×nh ®é cao. Ph-¬ng ph¸p t- duy siªu h×nh ®· béc lé

nh÷ng h¹n chÕ vµ bÊt lùc trong viÖc gi¶i quyÕt c¸c vÊn ®Ò vÒ tù nhiªn vµ x·

héi. TriÕt häc cæ ®iÓn §øc ra ®êi ®em l¹i c¸i nh×n míi vÒ b¶n chÊt c¸c hiÖn

häc trong thêi kú nµy ®ßi hái ph¶i cã phÐp biÖn chøng víi t- c¸ch lµ mét

®-îc h×nh thµnh ë Cant¬ vµ hoµn chØnh ë Hªghen. TriÕt häc cæ ®iÓn §øc ®·

ph-¬ng ph¸p t- duy siªu h×nh trong viÖc nghiªn cøu c¸c hiÖn t-îng tù nhiªn

17

vµ x· héi. Gi¶ thuyÕt vÒ sù h×nh thµnh vò trô cña Cant¬ còng nh- viÖc ph¸t

hiÖn ra c¸c quy luËt vµ ph¹m trï c¬ b¶n cña phÐp biÖn chøng trong triÕt häc

cña Hªghen lµm cho phÐp biÖn chøng trë thµnh mét khoa häc ®· thùc sù mang

ý nghÜa c¸ch m¹ng trong triÕt häc.

1. PhÐp biÖn chøng cña Imanuen Cant¬

Cant¬ ®-îc ®¸nh gi¸ lµ ng-êi s¸ng lËp ra nÒn triÕt häc cæ ®iÓn §øc. ¤ng

lµ t¸c gi¶ cña hai ph¸t minh quan träng vÒ khoa häc tù nhiªn. Ph¸t minh thø

nhÊt lµ gi¶ thuyÕt vÒ sù h×nh thµnh vò trô tõ nh÷ng h¹t bôi vËt chÊt d-íi t¸c

dông cña c¸c lùc hót vµ lùc ®Èy cña vËt chÊt; ph¸t minh thø hai lµ gi¶ thuyÕt vÒ

sù lªn xuèng cña thñy triÒu d-íi t¸c ®éng cña mÆt tr¨ng vµ tr¸i ®Êt. Vµo thêi kú

®ã, khi mµ quan niÖm siªu h×nh ®ang thèng trÞ trong t- duy khoa häc tù nhiªn

vµ triÕt häc th× ph¸t minh lý thuyÕt cña Cant¬ cã mét ý nghÜa tiÕn bé v-ît thêi

®¹i. ý nghÜa lín lao cña hai ph¸t minh nµy thÓ hiÖn ë chç nã xuÊt ph¸t tõ chÝnh

cÇu viÖn ®Õn mét thø lùc l-îng thÇn bÝ siªu tù nhiªn nµo. H¬n n÷a, hai ph¸t

minh nµy cßn ®em l¹i mét quan ®iÓm cã tÝnh chÊt biÖn chøng vÒ giíi tù nhiªn.

Nã cho thÊy giíi tù nhiªn t¸c ®éng qua l¹i lÉn nhau vµ vËn ®éng chuyÓn ho¸

kh«ng ngõng. VÒ nhËn thøc luËn, Cant¬ ®-a ra ph¹m trï “vËt tù nã” lµ c¸i n»m

ngoµi kh¶ n¨ng nhËn thøc cña con ng-êi vµ t- duy khoa häc. Cã thÓ nãi, Cant¬

vÉn ®øng trªn lËp tr-êng cña t- duy siªu h×nh ®Ó gi¶i quyÕt vÊn ®Ò kh¶ n¨ng

nhËn thøc cña con ng-êi, «ng ch-a thÓ gi¶i quyÕt ®-îc mèi quan hÖ biÖn chøng

gi÷a b¶n chÊt vµ hiÖn t-îng cña tån t¹i.

2. PhÐp biÖn chøng cña Hªghen

cña «ng lµ mét tiÒn ®Ò lý luËn cña triÕt häc M¸cxÝt.

Hªghen ®· cã c«ng lao trong viÖc phª ph¸n t- duy siªu h×nh vµ «ng lµ

ng-êi ®Çu tiªn tr×nh bµy toµn bé giíi tù nhiªn, lÞch sö vµ t- duy d-íi d¹ng mét

qu¸ tr×nh, nghÜa lµ trong sù vËn ®éng, biÕn ®æi vµ ph¸t triÓn kh«ng ngõng. ¤ng

kh¼ng ®Þnh phÐp biÖn chøng lµ nguyªn t¾c cña mäi vËn ®éng, mäi sù sèng vµ

18

mäi ho¹t ®éng trong ph¹m vi hiÖn thùc; c¸i biÖn chøng lµ linh hån cña mäi

nhËn thøc khoa häc. Nh- vËy, theo Hªghen, hiÖn thùc kh«ng ph¶i lµ tån t¹i nãi

chung, mµ lµ tån t¹i trong tÝnh tÊt yÕu cña nã, ®ã lµ hiÖn thùc trong sù ph¸t

triÓn. Nh÷ng luËn ®iÓm vÒ phÐp biÖn chøng cña triÕt häc Hªghen ®-îc thÓ hiÖn

häc l«gÝc bao gåm nh÷ng néi dung chñ yÕu sau:

- Nh÷ng kh¸i niÖm kh«ng nh÷ng kh¸c nhau mµ cßn cã mèi liªn hÖ víi nhau;

- Mçi kh¸i niÖm ®Òu ph¶i tr¶i qua mét qu¸ tr×nh ph¸t triÓn ®-îc thùc hiÖn

trªn c¬ së cña ba nguyªn t¾c:

+ Nguyªn t¾c thø nhÊt: ChÊt vµ l-îng quy ®Þnh lÉn nhau. Nh÷ng chuyÓn

ho¸ vÒ l-îng sÏ dÉn tíi nh÷ng biÕn ®æi vÒ chÊt vµ ng-îc l¹i;

+ Nguyªn t¾c thø hai: Sù thèng nhÊt vµ ®Êu tranh gi÷a c¸c mÆt ®èi lËp víi

t- c¸ch lµ nguån gèc vµ ®éng lùc cña sù ph¸t triÓn;

Khi nghiªn cøu c¸c nguyªn t¾c nµy, Hªghen ®· gi¶i quyÕt mét c¸ch biÖn

chøng mèi liªn hÖ chuyÓn ho¸ gi÷a b¶n chÊt vµ hiÖn t-îng, kh¶ n¨ng vµ hiÖn

+ Nguyªn t¾c thø ba: Phñ ®Þnh cña phñ ®Þnh víi tÝnh c¸ch lµ sù ph¸t triÓn

diÔn ra theo h×nh thøc xo¸y èc. Khi lý gi¶i nguyªn t¾c nµy, Hªghen ®· gi¶i

quyÕt mét c¸ch biÖn chøng mèi quan hÖ gi÷a c¸i chung vµ c¸i riªng, gi÷a l«gÝc

vµ lÞch sö.

Trong t¸c phÈm “TriÕt häc tù nhiªn”, Hªghen ®· nªu lªn nh÷ng t- t-ëng

thuÉn cña nh÷ng ph¹m trï kh«ng gian, thêi gian vµ vËn ®éng; vÒ sù phô thuéc

cña nh÷ng ®Æc tÝnh ho¸ häc vµo nh÷ng thay ®æi vÒ l-îng...

r»ng ®êi sèng x· héi vµ lÞch sö diÔn ra lµ sù tha ho¸ cña ý niÖm tuyÖt ®èi. Vµ

th× khi ®ã giíi tù nhiªn kh«ng vËn ®éng vµ ph¸t triÓn vÒ mÆt thêi gian mµ chØ

bÞ giíi h¹n bëi quan ®iÓm siªu h×nh v× «ng cho r»ng sù ph¸t triÓn cã tËn cïng.

19

vÊn ®Ò cèt lâi nhÊt cña phÐp biÖn chøng vµ cÇn ph¶i thõa nhËn r»ng nh÷ng t-

t-ëng biÖn chøng cña «ng lµ nh÷ng t- t-ëng tiÕn bé, c¸ch m¹ng. Song hÖ thèng

Mét ®¹i diÖn tiªu biÓu kh¸c cña nÒn triÕt häc cæ ®iÓn §øc lµ LótvÝch

Ph¬b¸ch. Chñ nghÜa duy vËt cña Ph¬b¸ch lµ mét sù ph¶n øng tÊt yÕu ®èi víi

l¹i kh«ng kÕ thõa ®-îc nh÷ng t- t-ëng biÖn chøng cña Hªghen. V× vËy,

Ph¬b¸ch còng chØ ®¹t tíi quan niÖm duy vËt siªu h×nh, trùc quan vÒ giíi tù

nhiªn cßn trong c¸c quan niÖm vÒ x· héi vµ lÞch sö, «ng vÉn ®øng trªn lËp

triÕt häc Hªghen sang triÕt häc M¸c vµ ¡ngghen.

V. Sù h×nh thµnh phÐp biÖn chøng duy vËt M¸cxÝt

Vµo nh÷ng n¨m 40 cña thÕ kû XIX, chñ nghÜa duy vËt biÖn chøng ®·

®-îc M¸c vµ ¡ngghen s¸ng lËp nªn vµ ®-îc Lªnin ph¸t triÓn h¬n n÷a vµo ®Çu

thÕ kû XX. Tuy nhiªn cÇn ph¶i thÊy r»ng sù h×nh thµnh thÕ giíi quan duy vËt

biÖn chøng cña M¸c vµ ¡ngghen lµ mét qu¸ tr×nh ®Çy khã kh¨n, phøc t¹p, dùa

trªn c¸c tiÒn ®Ò kinh tÕ - x· héi, tiÒn ®Ò lý luËn vµ tiÒn ®Ò khoa häc tù nhiªn.

- TiÒn ®Ò kinh tÕ - x· héi: ®Çu thÕ kû XIX, ph-¬ng thøc s¶n xuÊt t- b¶n

chÊt tù ph¸t, c¶m tÝnh vµ thiÕu tæ chøc. Nã ®ßi hái ph¶i cã mét vò khÝ lý luËn

nghÜa M¸c nãi chung vµ triÕt häc M¸c nãi riªng ra ®êi ®¸p øng yªu cÇu ®ã.

- TiÒn ®Ò lý luËn: TriÕt häc M¸c ra ®êi trªn c¬ së kÕ thõa vµ ph¸t triÓn c¸c

chøng cña Hªghen vµ chñ nghÜa duy vËt cña Ph¬b¸ch lµ mét trong nh÷ng tiÒn

®Ò lý luËn trùc tiÕp cña triÕt häc M¸c.

- TiÒn ®Ò khoa häc tù nhiªn: Ba ph¸t minh lín cña khoa häc tù nhiªn thêi

20