Dấu ấn Lê Quý Đôn trong việc xử lí mối quan hệ của Việt Nam với Trung Hoa và những ghi chép của ông về chủ quyền nước ta ở biển Đông
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 9/2016
153
DẤU ẤN LÊ QUÝ ĐÔN TRONG VIỆC XỬ LÍ MỐI QUAN HỆ CỦA
VIỆT NAM VỚI TRUNG HOA Vꢀ NHỮNG GHI CHÉP CỦA ÔNG VỀ
CHỦ QUYỀN NƯỚC TA Ở BIỂN ĐÔNG
Phꢀm Quꢁc Sꢂ1
Trưꢀng Đꢁi hꢂc Thꢃ ñô Hà Nꢄi
Tóm tꢅt: Xꢆ lí mꢇi quan hꢈ vꢉi Trung Hoa ñang là vꢊn ñꢋ nóng và khó nhꢊt trong lĩnh
vꢌc ñꢇi ngoꢁi cꢃa nưꢉc ta. Trong quá trình tìm câu trꢍ lꢀi tꢎ quá khꢏ, chúng tôi nhꢐn
thꢊy giai ñoꢁn nꢆa cuꢇi thꢑ kꢒ XVIII, viꢈc xꢆ lí mꢇi quan hꢈ vꢉi Trung Hoa cꢃa Đꢁi Viꢈt
có nhiꢋu sꢌ kiꢈn ñáng lưu ý và Lê Quý Đôn (1726
− 1784) là ngưꢀi có ñóng góp lꢉn cho
ñꢊt nưꢉc vꢋ vꢊn ñꢋ này. Bên cꢁnh ñó, các kꢑt quꢍ nghiên cꢏu, ghi chép cꢃa Lê Quý Đôn
cũng có thꢓ coi là chꢏng cꢏ lꢔch sꢆ ñꢕc biꢈt quan trꢂng trong cuꢄc ñꢊu tranh bꢍo vꢈ ñꢊt
ñai, biꢓn cꢍ, giꢖ vꢖng chꢃ quyꢋn ñꢊt nưꢉc, ngăn chꢕn tham vꢂng bành trưꢉng cꢃa Trung
Hoa ñꢇi vꢉi nưꢉc ta.
Tꢎ khoá: Bang giao Đꢁi Viꢈt
− Trung Hoa, Lê Quý Đôn, Triꢋu ñình Lê − Trꢔnh, Nhà
Thanh, sꢏ thꢗn, lãnh thꢘ, lãnh hꢍi, Hoàng Sa, Trưꢀng Sa.
1. Mꢃ ĐꢄU
Xꢀ lí mꢁi quan hꢂ vꢃi Trung Hoa ñang là vꢄn ñꢅ nóng và khó nhꢄt trong lĩnh vꢆc ñꢁi
ngoꢇi, thu hút sꢆ quan tâm ñꢈc biꢂt cꢉa mꢊi tꢋng lꢃp xã hꢌi ꢍ nưꢃc ta. Tính chꢄt gay cꢄn và
phꢎc tꢇp cꢉa vꢄn ñꢅ buꢌc chúng ta phꢏi nghiên cꢎu lꢇi lꢐch sꢀ ñꢑ biꢒt cha ông ta ñã xꢀ lí
vꢄn ñꢅ này như thꢒ nào, nhꢓm bꢏo vꢂ chꢉ quyꢅn ñꢄt nưꢃc, giꢔ ñưꢕc thꢑ diꢂn quꢁc gia và
phát triꢑn. Trong quá trình tìm câu trꢏ lꢖi tꢗ quá khꢎ, chúng tôi nhꢘn thꢄy giai ñoꢇn nꢀa
cuꢁi thꢒ kꢙ XVIII, viꢂc xꢀ lí mꢁi quan hꢂ vꢃi Trung Hoa cꢉa Đꢇi Viꢂt có nhiꢅu sꢆ kiꢂn
ñáng lưu ý và Lê Quý Đôn (1726 − 1784) là mꢌt trong nhꢔng ngưꢖi có ñóng góp lꢃn cho
ñꢄt nưꢃc vꢅ vꢄn ñꢅ này.
Là nhà chính trꢐ kiêm hꢊc giꢏ, Lê Quý Đôn không chꢙ ñꢇi diꢂn cho triꢅu ñình Lê −
Trꢐnh trꢆc tiꢒp ñi sꢎ nhà Thanh ñꢑ thꢆc thi mꢁi bang giao cꢉa Đꢇi Viꢂt vꢃi Trung Hoa, vꢃi
nhꢔng sꢆ kiꢂn ngoꢇi giao nꢚi tiꢒng ñã ñưꢕc ghi lꢇi trong sꢀ sách; mà sꢆ thông thái, uyên
1
Nhꢘn bài ngày 05.10.2016; gꢀi phꢏn biꢂn và duyꢂt ñăng ngày 25.10.2016
Liên hꢂ tác giꢏ: Phꢇm Quꢁc Sꢀ; Email: [email protected]
154
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
bác cꢉa ông còn giúp cho văn hoá dân tꢌc có cơ hꢌi "phát sáng" ꢍ nơi xꢎ ngưꢖi, giúp nâng
cao thꢒ nưꢃc, khiꢒn cho các quan chꢎc nhà Thanh và sꢎ thꢋn, hꢊc giꢏ các nưꢃc mà ông tiꢒp
xúc phꢏi nꢑ trꢊng.
Ngoài viꢂc ñꢑ lꢇi nhꢔng thành quꢏ và kinh nghiꢂm quý giá trong viꢂc bang giao vꢃi
Trung Hoa, các kꢒt quꢏ nghiên cꢎu, ghi chép cꢉa Lê Quý Đôn cũng có thꢑ coi là chꢎng cꢎ
lꢐch sꢀ ñꢈc biꢂt quan trꢊng trong cuꢌc ñꢄu tranh bꢏo vꢂ ñꢄt ñai, biꢑn cꢏ, giꢔ vꢔng chꢉ
quyꢅn ñꢄt nưꢃc, ngăn chꢈn tham vꢊng bành trưꢃng cꢉa Trung Hoa ñꢁi vꢃi nưꢃc ta hiꢂn nay.
2. NꢅI DUNG
2.1. Đóng góp cꢆa Lê Quý Đôn trong viꢇc bang giao và ñꢈu tranh khꢉng ñꢊnh
chꢆ quyꢋn cꢆa Viꢇt Nam vꢌi Trung Hoa
Trong lĩnh vꢆc ñꢁi ngoꢇi cꢉa nưꢃc ta, mꢁi quan hꢂ (cꢉa nưꢃc ta) vꢃi Trung Hoa bao
giꢖ cũng là mꢁi quan hꢂ lꢃn nhꢄt bꢍi tính hꢂ trꢊng cꢉa nó. Quan hꢂ vꢃi Trung Hoa chi phꢁi
mꢊi mꢈt cꢉa Viꢂt Nam trong suꢁt tiꢒn trình lꢐch sꢀ, tꢗ chính trꢐ ñꢒn kinh tꢒ, quân sꢆ, văn
hoá... Không nhꢔng thꢒ, mꢛi thꢖi kì lꢇi có nhꢔng tình huꢁng khác nhau, hꢔu hꢏo − căng
thꢜng xen kꢝ. Khi mâu thuꢞn lên tꢃi ñꢙnh ñiꢑm thì gꢋn như mꢛi thꢖi kì nưꢃc ta ñꢅu phꢏi
chꢄp nhꢘn ít nhꢄt mꢌt cuꢌc xâm lưꢕc cꢉa Trung Hoa.
Mꢁi quan hꢂ cꢉa Đꢇi Viꢂt vꢃi Trung Hoa thꢖi phong kiꢒn là mꢁi quan hꢂ ña tꢇp, vꢃi
nhiꢅu vꢄn ñꢅ, có nhꢔng vꢄn ñꢅ quan hꢂ mang tính nhà nưꢃc, có nhꢔng vꢄn ñꢅ mang tính
nhân dân, tꢆ phát, và tꢄt cꢏ ñꢅu trꢍ nên phꢎc tꢇp hơn khi Trung Hoa chuꢟn bꢐ gây chiꢒn,
xâm lưꢕc. Đꢁi vꢃi mꢁi quan hꢂ mang tính nhà nưꢃc, nhìn chung có mꢄy vꢄn ñꢅ chính:
Triꢅu cꢁng/ tuꢒ cꢁng (Cꢁng nꢇp Thiên triꢅu), báo ai (báo viꢂc vua mꢄt), cꢋu phong (xin
phong vương), ñòi ñꢄt (ñòi lꢇi ñꢄt bꢐ Trung Hoa chiꢒm), "xin ñꢄt" (trưꢖng hꢕp vua Quang
Trung "xin lꢇi" nhà Thanh ñꢄt Quꢏng Tây, Quꢏng Đông vꢁn là cꢉa Đꢇi Viꢂt ñꢑ lꢘp ñô), cꢋu
hoà (sau khi ñánh bꢇi Trung Hoa)... ꢠ chiꢅu ngưꢕc lꢇi, Đꢇi Viꢂt tiꢒp sꢎ giꢏ Trung Hoa
sang phong vương (cho vua ta), mưꢕn ñưꢖng (trưꢖng hꢕp nhà Nguyên mưꢕn ñưꢖng ñánh
Champa)...
Nưꢃc Đꢇi Viꢂt nꢀa cuꢁi thꢒ kꢙ XVIII, dưꢃi triꢅu Lê Trung Hưng ñang ꢍ thꢖi kì suy
vong, chiꢒn tranh phong kiꢒn, chiꢒn tranh nông dân nꢚ ra liên miên, ñꢄt nưꢃc phân liꢂt.
Mꢈc dꢋu vꢘy, Trung Hoa vꢞn chưa dám lꢕi dꢡng Đꢇi Viꢂt suy yꢒu mà tiꢒn hành xâm lưꢕc,
kꢑ tꢗ sau cuꢌc ñꢇi bꢇi cꢉa quan quân nhà Minh hꢢi ñꢋu thꢒ kꢙ XV. Ngay cꢏ nhà Thanh,
triꢅu ñꢇi ñang lên, ñꢋy kiêu căng và tham vꢊng, cũng chưa dám ñꢌng binh, bành trưꢃng
xuꢁng phương Nam. Quan hꢂ bang giao Đꢇi Viꢂt vꢃi Đꢇi Thanh, do vꢘy vꢞn theo các thꢑ
lꢂ vꢁn có: Triꢅu cꢁng, cꢋu phong, báo ai, ñòi ñꢄt... Tuy vꢘy, ñây là thꢖi kì Đꢇi Viꢂt phꢏi
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 9/2016
155
chꢐu nhiꢅu sꢎc ép tꢗ phương Bꢣc. Đꢇi Viꢂt liên tꢡc bꢐ nhà Thanh cho quân − dân lꢄn chiꢒm
ñꢄt ñai khu vꢆc biên giꢃi. Quan hꢂ hai bên do vꢘy liên tꢡc căng thꢜng, không khi nào yên
ꢚn. Điꢅu này tꢇo thêm áp lꢆc cho công viꢂc ngoꢇi giao phương Bꢣc cꢉa nưꢃc ta. Vì thꢒ,
không chꢙ các phái bꢌ ñi ñꢄu tranh ñòi ñꢄt ꢍ vùng biên ꢏi phꢏi vꢄt vꢏ, mà các sꢎ ñoàn ñi
Yên Kinh cũng thêm phꢋn gian nan. Đưꢖng ñi Yên Kinh xa vꢖi, hiꢑm trꢍ, sꢎ ñoàn ñi ñã
vꢄt vꢏ, lꢇi thêm nhiꢅu sꢆ nhiêu khê, hꢇch sách vꢁn là thói xꢄu cꢉa ñám quan lꢇi nhà Thanh,
sꢆ thù ñꢐch do không ngꢗng bꢐ Đꢇi Viꢂt ñòi lꢇi ñꢄt ñai mà Trung Hoa lꢄn chiꢒm, nên con
ñưꢖng tꢗ biên ꢏi ñꢒn Yên Kinh cꢉa các sꢎ ñoàn, vꢁn ñã gian nan, lꢇi càng gian nan hơn.
Vꢃi Lê Quý Đôn, dꢄu ꢄn ngoꢇi giao cꢉa ông thꢑ hiꢂn toàn bꢌ trong chuyꢒn ñi sꢎ Yên
Kinh hai năm 1760 − 1762. Vꢅ chuyꢒn ñi cꢉa sꢎ ñoàn Đꢇi Viꢂt năm 1760, sách Đꢁi Viꢈt sꢆ
kí tꢙc biên cho biꢒt: Tháng 11 năm Kꢙ Mão, Cꢏnh Hưng thꢎ 20 (1759) sai các ông Chánh
sꢎ Trꢋn Huy Mꢘt, Phó sꢎ Lê Quý Đôn, Trꢐnh Xuân Chú sang tuꢒ cꢁng nhà Thanh, thêm
vào viꢂc báo tang vua Lê Ý Tông. Sách Bꢅc sꢏ thông lꢙc cꢉa Lê Quý Đôn còn ghi chép tꢙ
mꢙ vꢅ chuyên ñi này. Đó là chuyꢒn ñi gian nan, vꢄt vꢏ (như hꢋu hꢒt nhꢔng chuyꢒn ñi Trung
Hoa khác cꢉa các sꢎ ñoàn Viꢂt Nam), mꢄt ñúng 2 năm (ra ñi ngày 28 tháng Giêng năm
Canh Thìn − 1760, ñꢒn tháng Giêng năm Nhâm Ngꢊ − 1762 mꢃi qua ꢏi Nam Quan ñꢑ vꢅ
Thăng Long). Vꢅ nhiꢂm vꢡ cꢉa sꢎ ñoàn, vꢞn theo thông lꢂ, ñó là tuꢒ cꢁng, báo tang và cꢋu
phong (xin phong vương cho vua Lê Hiꢑn Tông), ngoài ra không phꢏi thương nghꢐ vꢄn ñꢅ
nào khác.
Mꢈc dù nhiꢂm vꢡ cꢉa sꢎ ñoàn năm 1760 không quá nꢈng nꢅ, nhưng vꢞn là mꢌt chuyꢒn
ñi vꢃi sꢎ mꢂnh vô cùng quan trꢊng: Đi sꢎ ñꢑ nâng cao thꢒ nưꢃc, "không làm nhꢡc mꢂnh
vua", nhꢄt là trong thꢒ sꢎ ñoàn nưꢃc nhꢤ ñi sꢎ nưꢃc lꢃn.
Đꢑ hoàn thành ñưꢕc sꢎ mꢂnh quan trꢊng và cao cꢏ ñó, mꢛi sꢎ ñoàn Đꢇi Viꢂt, tuỳ
thuꢌc vào tài năng, bꢏn lĩnh cꢉa các sꢎ thꢋn và tình huꢁng cꢡ thꢑ phía "Thiên triꢅu" ñưa ra
mà ꢎng ñꢁi, tranh biꢂn linh hoꢇt, ñꢑ giꢔ ñưꢕc thꢑ diꢂn và lꢕi ích quꢁc gia. Trưꢃc Lê Quý
Đôn, sꢎ ñoàn năm 1718 − 1719 do Chánh sꢎ Nguyꢥn Công Hãng (1680 − 1732) dꢞn ñꢋu ñi
Yên Kinh ñã ñꢄu tranh kiên quyꢒt và sꢣc bén, buꢌc nhà Thanh phꢏi bꢤ lꢂ cꢁng ngưꢖi vàng
(Liꢥu Thăng) và nưꢃc giꢒng Cꢚ Loa (giꢒng Trꢊng Thuꢦ), giꢏi ñưꢕc "tai ách" trăm năm cho
Đꢇi Viꢂt. Trưꢃc ñó nꢔa, Thám hoa Giang Văn Minh (1573 − 1638) ñꢖi vua Lê Thꢋn Tông,
ñi sꢎ Nhà Minh năm 1637, vꢃi vꢒ ñꢁi nꢚi tiꢒng: "Đꢓng giang tꢆ cꢚ huyꢒt do hꢢng" (ñáp lꢇi
câu: "Đꢢng trꢡ chí kim ñài dĩ lꢡc" cꢉa vua Minh) ñã phꢏi chꢒt ñꢑ bꢏo toàn quꢁc thꢑ. Có thꢑ
nói, tình thꢒ, tình huꢁng mꢛi thꢖi mꢛi khác, nhưng sꢎ mꢂnh thì không thay ñꢚi.
Trong chuyꢒn ñi cꢉa sꢎ ñoàn Đꢇi Viꢂt sang Trung Hoa năm 1760 − 1762, thành tꢆu
vang dꢌi nhꢄt mà sꢎ ñoàn ñã làm ñươc lꢇi không phꢏi là nhꢔng viꢂc ñã trù liꢂu, ꢄn ñꢐnh tꢗ
nưꢃc nhà, mà là nhꢔng sꢆ viꢂc ngoài dꢆ ñꢐnh, và tꢄt cꢏ ñꢅu nhꢖ vào khꢏ năng ñꢄu tranh,
156
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
ꢎng xꢀ thông thái và tꢋm văn hoá cao cꢉa Phó sꢎ thꢎ nhꢄt Lê Quý Đôn. Nhꢔng thành tꢆu
ñó là:
− Yêu cꢋu quan lꢇi nhà Thanh phꢏi bꢤ hai chꢔ "di quan" (quan lꢇi man di) ñꢑ chꢙ các
sꢎ thꢋn An Nam trong văn thư bang giao hai nưꢃc, ñꢚi gꢊi là An Nam Cꢁng sꢎ. Tꢖ khꢏi
(báo cáo) cꢉa sꢎ bꢌ do Lê Quý Đôn viꢒt trình lên Chúa Trꢐnh Doanh cho biꢒt: Ngày 9
tháng 10 (Canh Thìn
− 1760) quan phꢃ Quꢑ Lâm xuꢇng khám thuyꢋn. Quan lꢁi Quꢍng Tây
ñã dùng chꢖ Di quan, gꢆi công văn xin ñꢎng dùng chꢖ Di" [5, tr.168]. Báo cáo vꢣn tꢣt viꢒt
như vꢘy, nhưng ñꢑ thay ñꢚi cách dùng tꢗ miꢂt thꢐ trong cꢏ hꢂ thꢁng công văn giꢄy tꢖ và
trong ñám quan lꢇi kiêu hꢕm nhà Thanh, quꢏ là ñiꢅu không dꢥ dàng. Thành công này
không chꢙ ñem lꢇi thꢑ diꢂn cho sꢎ ñoàn, mà còn góp phꢋn nâng cao vꢐ thꢒ cho nưꢃc Đꢇi
Viꢂt Triꢅu Lê − Trꢐnh trong mꢁi quan hꢂ vꢃi Trung Hoa.
− Cũng ñꢑ giꢔ quꢁc thꢑ, Lê Quý Đôn tꢗ chꢁi trꢏ lꢖi câu hꢤi cꢉa mꢌt quan chꢎc nhà
Thanh vꢅ tên vua nưꢃc Nam. Ghi chép cꢉa sꢎ ñoàn cho biꢒt: Khi sꢎ ñoàn nưꢃc ta qua Ngô
châu, ñưꢕc quan Hiꢂp trꢄn hꢊ Lý tiꢒp ñãi. Trong khi ñꢁi ñáp, hꢊ Lý hꢤi tên vua nưꢃc Nam
là gì? Trong quan niꢂm cꢉa xã hꢌi phương Đông truyꢅn thꢁng, ñây là ñiꢅu tꢁi kꢐ, bꢍi vua
mꢌt nưꢃc là "Thiên tꢀ", thꢒ nên hꢤi tên vua và nói tên vua trong giao tiꢒp ñꢅu là ñꢇi bꢄt
kính. Đꢑ giꢔ hoà khí cuꢌc nói chuyꢂn, ñꢢng thꢖi giꢔ ñưꢕc sꢆ tôn kính cho vua ta, Lê Quý
Đôn ñáp: Tꢗ xưa tꢃi nay, chưa bao giꢖ thꢄy trong viꢂc tiꢒp ñãi sꢎ thꢋn lꢇi hꢤi tên vua cꢏ.
Đꢇi nhân không nên hꢤi mà sꢎ thꢋn cũng không nên trꢏ lꢖi, có như vꢘy mꢃi ñúng phép làm
tôi. Hꢊ Lý nghe vꢘy, tꢤ ý xin lꢛi.
− Đꢑ nâng cao thꢒ nưꢃc, Lê Quý Đôn còn thꢜng thꢣn bác bꢤ sꢆ nhꢘn xét phù bꢇc cꢉa
Cao Hùng Trưng vꢅ viꢂc hꢊc cꢉa nưꢃc ta. Nguyên do, Cao Hùng Trưng, ngưꢖi thꢖi nhà
Minh, tác giꢏ cuꢁn An Nam chí, ghi chép mꢊi mꢈt vꢅ nưꢃc ta. Khi ñꢊc cuꢁn này, Lê Quý
Đôn nhꢘn thꢄy tác giꢏ cꢉa nó chꢙ căn cꢎ vào các tài liꢂu còn sót lꢇi cꢉa thꢖi nhà Trꢋn và
các sꢆ tích thꢖi nhà Minh ñô hꢌ, mưꢖi phꢋn chꢙ ñưꢕc hai, ba phꢋn, nhưng ñáng ghét nhꢄt
nhꢔng nhꢘn xét phꢋn nhiꢅu càn rꢧ. Ví dꢡ, Cao Hùng Trưng viꢒt: Nưꢃc Nam tꢗ khi ñưꢕc
Giꢏi Tꢄn dꢇy bꢏo mꢃi biꢒt xu hưꢃng vꢅ viꢂc hꢊc tꢘp, nên hꢊ gꢊi Giꢏi Tꢄn là Giꢏi Phu tꢀ.
Theo Lê Quý Đôn, viꢒt như thꢒ là càn rꢧ, bꢘy bꢇ, bꢍi Giꢏi Tꢄn là quan nhà Minh, vì trái ý
Minh Thành Tꢚ mà bꢐ truꢄt chꢎc, cho sang làm Tham nghꢐ ꢍ Giao Chꢙ không ñꢋy mꢌt năm
lꢇi bꢐ triꢂu vꢅ, thì dꢇy bꢏo ai ñưꢕc.
Do vꢘy, trong chuyꢒn ñi sꢎ nhà Thanh, khi các nhà Nho Trung Hoa hꢤi có ñúng là
ngưꢖi An Nam tôn thꢖ "Giꢏi Phu tꢀ" không, Lê Quý Đôn ñã vꢇch rõ sꢆ sai lꢋm cꢉa Cao
Hùng Trưng cho mꢊi ngưꢖi biꢒt, và nhân ñó nói, ñꢇi ý: Nưꢃc Nam tꢗ thꢖi Lý viꢂc hꢊc
hành ñã phát triꢑn, các kì thi tuyꢑn chꢊn tiꢒn sĩ có tꢗ thꢖi ñó, ñâu phꢏi ñꢕi ñꢒn Giꢏi Tꢄn
mãi thꢖi Minh sang mꢃi có. Ông còn ñưa cuꢁn Trích diꢚm thi tꢐp (chꢊn lꢊc thơ văn cꢉa các
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 9/2016
157
tác giꢏ thꢖi Trꢋn và Lê sơ) cꢉa Hoàng Đꢎc Lương (ngưꢖi xã Ngꢊ Cꢋu, huyꢂn Gia Lâm,
Bꢣc Ninh, ñꢛ Hoàng Giáp khoa Mꢘu Tuꢄt − 1478, ñi sꢎ năm 1488) cho Chu Bꢌi Liên –
mꢌt Nho thꢋn có tiꢒng, ñꢢng thꢖi là Tꢚng trꢄn Quꢏng Tây xem, ñꢑ biꢒt An Nam tꢗ thꢖi
Trꢋn ñã có nhiꢅu văn hꢊc thi chương, chꢎ không phꢏi tꢗ Giꢏi Tꢄn mꢃi biꢒt ñꢒn văn hꢊc.
− Tiꢒn hành rꢄt nhiꢅu cuꢌc tiꢒp xúc, giao lưu, trao ñꢚi văn hoá, hꢊc thuꢘt vꢃi các quan
chꢎc, hꢊc giꢏ nhà Thanh, vꢃi sꢎ thꢋn Triꢅu Tiên và hꢊc giꢏ sꢎ Riukiu (Lưu Cꢋu, sau thuꢌc
Nhꢘt Bꢏn). Công viꢂc này hoàn toàn do Lê Quý Đôn thꢆc hiꢂn. Chánh sꢎ Trꢋn Huy Mꢘt
thưꢖng lꢄy lí do mꢂt, tránh tiꢒp xúc. Là mꢌt ngưꢖi có tư duy trác tuyꢂt, Lê Quý Đôn tꢤ ra
rꢄt xuꢄt sꢣc khi ñꢁi ñáp vꢃi các quan chꢎc và hꢊc giꢏ trung Hoa.
Là mꢌt hꢊc giꢏ uyên bác, vꢃi tinh thꢋn tꢆ tôn dân tꢌc cao, Lê Quý Đôn còn có ý thꢎc
giꢃi thiꢂu văn hoá Viꢂt Nam vꢃi các hꢊc giꢏ các nưꢃc mà ông gꢈp. Ngoài cuꢁn Trích diꢚm
thi tꢐp cꢉa Hoàng Đꢎc Lương, ông còn ñưa các tác phꢟm Quꢗn thư khꢍo biꢈn, Thánh mô
hiꢋn phꢁm lꢙc, Tiêu Tương bách vꢔnh cꢉa mình cho các Nho thꢋn danh tiꢒng nhà Thanh
cùng các sꢎ thꢋn Triꢅu Tiên xem và ñꢅ tꢆa. Hꢊ ñꢅu khâm phꢡc và coi ông là bꢘc "Thꢇc hꢊc
cꢉa phương Nam". Trꢇng nguyên Hꢢng Khꢏi Hy (Triꢅu Tiên) ñánh giá Lê Quý Đôn là
ngưꢖi ñã dám "lꢘt lꢇi nhꢔng luꢘn án ñã thành nꢒp", "dám phá toang nhꢔng ñiꢑm sai lꢋm ñã
duyên tꢘp lâu ngày". Cuꢁi cùng Hꢢng Khꢏi Hy khꢜng ñꢐnh: "Thꢘt là kiꢒn thꢎc rꢄt mꢆc
vưꢕt lên nghìn ñꢖi".
Viꢂc trao ñꢚi văn hoá, hꢊc thuꢘt mꢈc dù không có trong chương trình nghꢐ sꢆ, mà hoàn
toàn "ngꢞu hꢎng" bꢍi sꢆ khoáng ñꢇt cꢉa vꢐ sꢎ thꢋn trꢨ tuꢚi tài năng, nhưng lꢇi có giá trꢐ ñꢈc
biꢂt trong viꢂc nâng cao thꢒ nưꢃc, làm vꢨ vang cho dân tꢌc. Thꢆc ra, phong cách ngoꢇi
giao văn hoá, lꢄy văn chương và ñꢁi ñáp, ꢎng xꢀ thông minh ñꢑ hꢇn chꢒ binh ñao không
phꢏi chꢖ ñꢒn Lê Quý Đôn, mà sꢎ thꢋn các triꢅu trưꢃc, tꢗ Mꢇc Đĩnh Chi (thꢖi Trꢋn), Phùng
Khꢣc Khoan, Nguyꢥn Đăng Đꢇo, Nguyꢥn Công Hãng (thꢖi Lê)..., cũng như các sꢎ thꢋn ñꢖi
sau ông như Nguyꢥn Du, Nguyꢥn Thuꢘt (thꢖi Nguyꢥn)...ñꢅu ñã thꢆc hiꢂn xuꢄt sꢣc. Tuy
nhiên, phꢏi vꢃi Lê Quý Đôn, ngoꢇi giao văn hoá mꢃi ñưꢕc coi là thành công nhꢄt, bꢍi
ngoài tài văn chương ꢎng ñꢁi xuꢄt sꢣc, ông còn giꢃi thiꢂu các công trình trưꢃc thuꢘt, vꢗa
ñꢑ chꢎng tꢤ sꢆ uyên bác cꢉa cá nhân ông, vꢗa ñꢑ qua ñó quꢏng bá cho nꢅn hꢊc thuꢘt cao
cꢉa nưꢃc nhà.
− Thꢆc hiꢂn nhưng cuꢌc tham quan khꢏo sát mꢌt sꢁ cơ quan, ñꢐa danh nꢚi tiꢒng ꢍ Yên
Kinh, như ñꢅ nghꢐ Phó sꢎ Trꢐnh Xuân Thu cùng ñꢒn thăm nhà Thái hꢊc và bái yꢒt các tiên
thánh, xem trꢁng ñá thꢖi Chu, tìm hiꢑu lꢥ nhꢇc Trung Hoa..., nhꢓm khi vꢅ phꢚ biꢒn, giúp
cho sꢆ hiꢑu biꢒt cꢉa ngưꢖi nưꢃc ta vꢅ Trung Hoa ñꢋy ñꢉ hơn.
Có thꢑ nói chuyꢒn ñi sꢎ Trung Hoa cꢉa sꢎ ñoàn nhà Lê − Trꢐnh năm 1760 − 1762 mà
Lê Quý Đôn giꢔ vai trò Phó sꢎ thꢎ nhꢄt, ñꢢng thꢖi phꢡ trách toàn bꢌ công viꢂc giao tiꢒp,
158
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
ꢎng ñꢁi, là mꢌt chuyꢒn ñi ñꢈc biꢂt thành công. Trong tꢖ Khꢏi cꢉa sꢎ bꢌ trình lên Chúa
Trꢐnh Doanh, Lê Quý Đôn viꢒt: "Vꢋ tiꢑt này (viꢈc ñi sꢏ này) chúng tôi trꢄm xem quan
Trung Quꢇc có lòng kính trꢂng bꢍn quꢇc (nưꢉc Nam) do ñó ñã kính trꢂng cꢍ sꢏ thꢗn ta.
Tꢎ ngày chúng tôi tiꢑn kinh, các quan tꢘng ñꢇc, tuꢗn phꢃ ñꢋu sai qua hꢄ tꢇng. Khi ñi
ñưꢀng thì các quan châu và huyꢈn cung cꢊp ñꢛ ăn, ñꢛ dùng, trương màn kꢑt vꢒ mꢗu ñꢓ ñón
rưꢉc. Khi vào triꢋu thì các quan ñꢋu tꢉi hꢜi thăm, khen thưꢝng và uý lꢁo. Cꢇng sꢏ Cao Ly
và Lưu Cꢗu cũng ñꢋu hꢜi han, thư tꢎ, trao ñꢘi, khen ngꢞi" [5, tr.168]. Sꢆ thꢘt, chuyꢒn ñi
gꢈp không ít khó khăn, song thꢣng lꢕi ñꢇi cuꢌc mꢃi là trꢊng. "Sꢎ ư tꢎ phương bꢄt nhꢡc
quân mꢂnh" (Đi sꢎ bꢁn phương không làm nhꢡc mꢂnh vua) chính là thꢣng lꢕi ñꢇi cuꢌc mà
Lê Quý Đôn và sꢎ bꢌ cꢉa ông ñã làm ñưꢕc.
Toàn bꢌ hành trình, vꢃi nhꢔng ñiꢅu tai nghe mꢣt thꢄy, nhꢔng thꢆc hành trꢏi nghiꢂm
trong giao tiꢒp, ꢎng ñꢁi cꢉa chuyꢒn ñi sꢎ hai năm 1760 − 1762 ñã ñưꢕc Lê Quý Đôn ghi lꢇi
trong Bꢅc sꢏ thông lꢙc (4 quyꢑn, viꢒt năm 1763), mꢌt trong nhꢔng công trình nꢚi tiꢒng cꢉa
ông mà ngưꢖi ñꢖi sau không thꢑ không ñꢊc, mꢛi khi muꢁn tìm mꢌt sꢆ mách bꢏo tꢗ cha
ông, vꢅ ngưꢖi láng giꢅng Trung Hoa.
Không chꢙ ñꢑ lꢇi cho hꢘu thꢒ nhꢔng kinh nghiꢂm quý báu vꢅ ꢎng xꢀ vꢃi Trung Hoa
thông qua chuyꢒn ñi sꢎ Yên Kinh, vꢃi nhꢔng sꢆ kiꢂn, vꢡ viꢂc ñưꢕc ghi lꢇi ngꢢn ngꢌn trong
sách vꢍ, Lê Quý Đôn còn tiꢒn hành viꢂc nghiên cꢎu Trung Hoa mꢌt cách bài bꢏn, sâu
rꢌng, in thành sách, mà nꢚi tiꢒng là ba công trình khꢏo cꢎu cꢚ thư là: Quꢗn thư khꢍo biꢈn
(Xét bàn các sách, 4 quyꢑn, khꢣc in năm 1757), Thánh Mô hiꢋn phꢁm lꢙc (Chép vꢅ sꢆ mꢞu
mꢆc cꢉa các thánh hiꢅn, 12 quyꢑn, in trưꢃc năm 1761) và Vân Đoài loꢁi ngꢖ (Lꢖi nói, chia
ra tꢗng loꢇi, 4 quyꢑn, viꢒt năm 1773). Hai bꢌ sách ñꢋu (Quꢗn thư khꢍo biꢈn, Thành mô
hiꢋn phꢁm lꢙc) ñã khiꢒn cho chính giꢃi hꢊc giꢏ Trung Hoa phꢏi nꢑ phꢡc, song tiêu biꢑu
hơn vꢅ phương diꢂn Trung Hoa hꢊc phꢏi là bꢌ Vân ñài loꢁi ngꢖ. Đây là công trình nghiên
cꢎu toàn diꢂn và kĩ lưꢧng cꢉa Lê Quý Đôn vꢅ văn hoá Trung Hoa. Trong bꢌ sách, ông ñã
ñꢅ cꢘp ñꢒn mꢌt khꢁi lưꢕng lꢃn các tác phꢟm và tác giꢏ Trung Hoa cꢚ ñiꢑn vꢃi 712 tên
sách, 688 tên ngưꢖi, trong ñó có hàng chꢡc bꢌ tùng thư danh tiꢒng bꢘc nhꢄt Trung Hoa như
Bꢅc Đưꢀng thư sao cꢉa Ngu Thꢒ Nam, Nghꢈ văn loꢁi tu cꢉa Âu Dương Tuân, Thái Bình
ngꢌ lãm cꢉa Lý Phương... Ngoài ra, còn phꢏi kꢑ ñꢒn nhiꢅu sách khác cꢉa Lê Quý Đôn
ñưꢕc biên soꢇn tꢗ viꢂc khꢏo cꢎu nguꢢn thư tꢐch Trung Hoa như: Dꢔch kinh phu thuyꢑt (Lꢖi
bàn nông nꢚi vꢅ kinh Dꢐch, 6 quyꢑn), Thư kinh diꢚn nghĩa (Giꢏng nghĩa kinh thư, 3 quyꢑn,
khꢣc in năm 1772), Xuân thu trꢌc luꢐn (Bàn tóm lưꢕc vꢅ kinh Xuân thu), Âm chꢊt văn chú
(Chép các bài huꢄn chú cꢉa các nhà ꢍ Trung Hoa)...). Trong lꢐch sꢀ Viꢂt Nam, không ai
nghiên cꢎu Trung Hoa nhiꢅu và sâu sꢣc như Lê quý Đôn. Công viꢂc ñó ñã ñưa ông vào
hàng ngũ nhꢔng nhà Trung Hoa hꢊc hàng ñꢋu trong các nưꢃc chꢐu ꢏnh hưꢍng cꢉa văn hoá
Trung Hoa.
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 9/2016
159
Khi nghiên cꢎu văn hoá Trung Hoa, Lê quý Đôn thưꢖng có nhꢘn xét, bàn luꢘn rꢌng
rãi. Bên cꢇnh viꢂc chꢣt lꢊc nhꢔng giá trꢐ tinh tuý cꢉa nꢅn văn hoá này, ông cũng có cꢏ sꢆ
phê phán nó. Bꢍi thꢒ ngay nay, ñꢑ hiꢑu ñꢋy ñꢉ chân tưꢃng con ngưꢖi và văn hoá Trung
Hoa, chúng ta cꢋn ñꢊc lꢇi kĩ hơn nhꢔng bꢌ khꢏo cꢎu, ghi chép vꢅ Trung Hoa cꢉa nhà bác
hꢊc hꢊ Lê.
Ngoài chuyꢒn ñi sꢎ và sách vꢍ nói trên, Lê Quý Đôn còn có nhꢔng công trình ghi chép
vꢅ cương vꢆc, lãnh thꢚ, lãnh hꢏi có thꢑ xem là cơ sꢍ ñꢑ xác ñꢐnh chꢉ quyꢅn mꢌt cách vꢔng
chꢣc cꢉa nưꢃc ta trong cuꢌc ñꢄu tranh chꢁng lꢇi sꢆ xâm lꢄn, bành trưꢃng cꢉa Trung Hoa.
Nhꢔng nꢌi dung quan trꢊng nói trên ñưꢕc Lê Quý Đôn thꢑ hiꢂn trong mꢌt sꢁ công trình nꢚi
tiꢒng cꢉa ông, như Vân ñài loꢁi ngꢖ; Kiꢑn văn tiꢓu lꢙc (Chép vꢈt nhꢔng ñiꢅu thꢄy, nghe,
gꢢm 12 quyꢑn, có tꢆa cꢉa tác giꢏ ñꢅ năm 1777); Phꢃ biên tꢁp lꢙc (Chép lꢞn lꢌn vꢅ chính trꢐ
cõi biên thuỳ, gꢢm 6 quyꢑn, làm khi Lê Quý Đôn ñưꢕc cꢀ làm Hiꢂp trꢄn Tham tán quân cơ
ꢍ phꢉ Thuꢘn Hoá năm 1776)...
Trong Vân ñài loꢁi ngꢖ, phꢋn III − Khu vũ (ñꢐa lí) gꢢm 93 ñiꢅu, Lê Quý Đôn ñã dành
tꢃi 47 ñiꢅu (tꢗ ñiꢅu 47 ñꢒn ñiꢅu 91) ñꢑ nói vꢅ lꢐch sꢀ và ñꢐa lí Viꢂt Nam. Trong ñó, ông ñã
sꢀ dꢡng mꢌt cách rꢌng rãi và phong phú các sꢀ liꢂu cꢉa Trung Hoa nói vꢅ các châu quꢘn,
sông núi, sꢏn vꢘt, phong tꢡc... cꢉa nưꢃc ta qua các thꢖi ñꢇi, vꢃi nhꢔng nꢌi dung ghi chép
cꢆc kì quý giá.
Tꢇi ñiꢅu 76, Lê Quý Đôn ghi: "Dư ñꢛ nưꢉc ta: Đông nam ra tꢐn biꢓn, chính Đông
giáp Khâm châu, Liêm châu; chính Bꢅc liꢋn vꢉi Quꢍng Tây, chính Tây liꢋn vꢉi Vân Nam;
Tây bꢅc giáp vꢉi Vân (Nam), Quꢍng (Quꢍng Đông, Quꢍng Tây); Tây nam mꢄt bên giáp Ai
Lao; chính Nam cꢅt lꢊy mꢄt nꢆa nưꢉc Chiêm thành; nꢅm vꢖng núi non, ràng buꢄc sông
biꢓn, thꢐt là mꢄt nưꢉc có ñꢃ tꢏ tái (bꢇn mꢕt che kín, làm phên dꢐu bꢇn phương cho mꢄt
nưꢉc)" [3, tr.155].
Tꢇi ñiꢅu 81, Lê Quý Đôn viꢒt: "Phía bꢅc nưꢉc ta, tiꢑp giáp vꢉi nꢄi ñꢔa Trung Quꢇc có
3 cꢆa quan giao thông: Mꢁn trên có Thuꢟ khꢠu quan (thuꢄc tꢒnh Cao Bꢡng); Mꢁn giꢖa có
Bình nhi quan (thuꢄc huyꢈn Thꢊt Khê); Mꢁn dưꢉi có Trꢊn Nam quan (thuꢄc tꢒnh Lꢁng
Sơn). Ba cꢆa ꢊy ñꢋu là nơi xung yꢑu cꢍ" [3, tr.163].
Nhꢔng nꢌi dung trên chꢙ là phꢋn nhꢤ trong nhꢔng nꢌi dung ghi chép cꢉa Lê Quý Đôn
vꢅ lãnh thꢚ ñꢄt nưꢃc, nhưng quꢏ ñáng ñưꢕc coi là tư liꢂu lꢐch sꢀ cꢆc kì quý giá vꢅ vꢄn
ñꢅ này.
Không nhꢔng vꢘy, vꢃi mꢌt tinh thꢋn dân tꢌc tràn ñꢋy, tꢇi ñiꢅu 43 phꢋn Khu vũ, ông viꢒt: "ꢠ
nưꢃc Nam ta, tương truyꢅn rꢓng: "Vua Đưꢀng Ý Tông nghe nói An Nam có vưꢞng khí, bèn
sai Tiꢑt ñꢄ sꢏ là Cao Biꢋn sang dùng thuꢐt yꢓm. Điꢋu ñó chưa hꢢn là ñꢛn sai" [3, tr.136].
160
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
Tiꢒp ñó tꢇi ñiꢅu 76, vꢞn mꢡc Khôi vũ, ông còn nghiêm khꢣc phê phán nꢅn cai trꢐ hà khꢣc
cꢉa chính quyꢅn Hán tꢌc trong nhꢔng năm ngưꢖi Trung Hoa ñô hꢌ nưꢃc ta: "Than ôi,
trong thꢀi Đưꢀng, Hán, các quan cai trꢔ ñꢊt này ñưꢞc mꢊy ngưꢀi gꢂi là thanh liêm! Chính
lꢈnh ác dꢖ hơn hꢘ, thuꢑ má nꢕng ñꢄc hơn rꢅn, dân sao chꢔu nꢘi? Trꢀi sinh ra vua chúa,
dꢌng lên mꢄt nưꢉc, theo tꢙc mà trꢔ dân, sao ñưꢞc cùng an nhàn thoꢍi mái, sꢞ mꢁng trꢀi,
thꢀ nưꢉc lꢉn, giꢖ trꢂn lꢣ thưꢀng, dꢤp bꢜ binh ñao cho Nam, Bꢅc vô sꢌ, cũng là hꢁnh phúc
cho mꢄt phương" [3, tr.156].
Trong Kiꢑn văn tiꢓu lꢙc, Lê Quý Đôn cũng dành rꢄt nhiꢅu trang ñꢑ ghi chép vꢅ vùng
ñꢄt ñꢐa ñꢋu cꢉa nưꢃc ta, ñꢈc biꢂt là nhꢔng ñꢐa bàn mà Trung Hoa chiꢒm ñoꢇt, còn chính
quyꢅn ta ra sꢎc ñꢄu tranh ñꢑ ñòi lꢇi. Mꢌt trong nhꢔng vùng lãnh thꢚ quan trꢊng cꢉa nưꢃc ta
giáp Trung Hoa ñưꢕc Lê Quý Đôn ghi chép trong Kiꢑn văn tiꢓu lꢙc ñó là Tꢚng Tꢡ Long và
các vùng chung quanh. Theo Lê Quý Đôn, vùng lãnh thꢚ này rꢄt giàu vꢅ quꢈng mꢤ, có
tiꢅm năng kinh tꢒ lꢃn, thu hút nhiꢅu thꢒ hꢂ ngưꢖi Hoa sang sinh sꢁng và khai thác. Sꢆ
phong phú quꢈng mꢤ kim loꢇi quý là nguyên nhân khơi lòng tham ꢍ các quan lꢇi tꢙnh Vân
Nam, Trung Hoa. Nhiꢅu lꢋn trong lꢐch sꢀ, ñꢄt Tꢡ Long bꢐ ngưꢖi Trung Hoa tìm cách chiꢒm
ñoꢇt. Lê Quý Đôn viꢒt: Năm Bꢏo Thái thꢎ 5 (1724) Tꢚng ñꢁc Vân Nam tên Cao Kì Trác,
ra khꢟu lꢂnh cho tꢚng thôi Dương Gia Công qua sông ñꢑ chiꢒm mꢤ ñꢢng cꢉa làng Bán Gia
và mꢤ kꢝm cꢉa làng Kha Thôn, cꢏ hai thuꢌc Tꢡ Long. Hꢊ cho rꢓng vùng ñꢄt này thuꢌc vꢅ
Trung Hoa và ñã bꢐ các thꢚ quan cꢉa nưꢃc ta chiꢒm ñoꢇt.
Vꢅ sông Đꢚ Chú, con sông cꢆc kì quan trꢊng ñưꢕc xác ñꢐnh là biên giꢃi giꢔa hai nưꢃc
Viꢂt Nam và Trung Hoa ꢍ khu vꢆc Tꢡ Long, Lê Quý Đôn mô tꢏ như sau: Sông Ðꢚ Chú
chꢏy ꢍ phía Tây cꢉa sông Lô, nó ñꢒn tꢗ lí Phùng Xuân thuꢌc phꢉ Khai Hoá, chꢏy vꢅ hưꢃng
Tây, xuyên qua huyꢂn Vĩnh Tuy ꢍ làng Tꢡ Hoà và ñꢚ vào (sông?) châu Thuꢦ Vĩ,
Hưng Hoá. Trên hai bꢖ phía Bꢣc và Nam cꢉa sông này mꢛi bên có mꢌt bia ñá ꢍ dưꢃi mꢌt
mái che ñꢑ xác ñꢐnh biên giꢃi giꢔa hai nưꢃc.
Trên ñây là hai trong sꢁ rꢄt nhiꢅu ñoꢇn ghi chép cꢉa Lê Quý Đôn trong Kiꢑn văn tiꢓu
lꢙc vꢅ lãnh thꢚ vùng biên giꢃi phía Bꢣc nưꢃc ta. Mꢈc dù tꢗ lâu, vùng Tꢡ Long và nhiꢅu
vùng lãnh thꢚ phía Bꢣc cꢉa nưꢃc ta ñã bꢐ Trung Hoa chiꢒm ñoꢇt, song ñiꢅu ñó càng nói lên
giá trꢐ cꢉa nhꢔng tư liꢂu lꢐch sꢀ mà Lê Quý Đôn ñꢑ lꢇi cho hꢘu thꢒ quan trꢊng ñꢒn nhưꢖng
nào trong cuꢌc ñꢄu tranh trưꢖng kì nhꢓm giành lꢇi và bꢏo vꢂ các vùng lãnh thꢚ thiêng liêng
phía Bꢣc.
Cuꢁi cùng, phꢏi nói ñꢒn Phꢃ biên tꢁp lꢙc vꢃi nhꢔng ghi chép vô giá vꢅ chꢉ quyꢅn lãnh
hꢏi và các quꢋn ñꢏo cꢉa nưꢃc ta ꢍ biꢑn Đông. Trong quyꢑn 2, sách Phꢃ biên tꢁp lꢙc có 02
ñoꢇn viꢒt vꢅ hai quꢋn ñꢏo Hoàng Sa, Trưꢖng Sa và các ñꢏo ngoài khơi, cũng như viꢂc hꢊ
Nguyꢥn xác lꢘp chꢉ quyꢅn cꢉa Đꢇi Viꢂt bꢓng sꢆ tꢚ chꢎc các ñꢌi Hoàng Sa, Bꢣc Hꢏi,
Thanh Châu ñꢑ khai thác và kiꢑm soát các quꢋn ñꢏo này.
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 9/2016
161
Đoꢇn thꢎ nhꢄt viꢒt: ꢠ ngoài cꢀa biꢑn lꢃn thuꢌc vꢅ ñꢐa phꢘn xã An Vĩnh huyꢂn Bình
Sơn phꢉ Quꢏng Nghĩa có núi gꢊi là Cù lao Ré (tꢎc ñꢏo Lí Sơn, Quꢏng Ngãi), rꢌng chꢗng
30 dꢈm, trưꢃc có dân phưꢖng Tꢎ Chính ꢍ ñꢄy làm ruꢌng giꢢng ñꢘu. Đi thuyꢅn trong bꢁn
trꢁng canh ñꢒn nơi. Ngoài nꢔa có Đꢁi trưꢀng sa ñꢍo, truꢃc có nhiꢅu hꢏi vꢘt và các hoá vꢘt
ꢍ các tàu, thuyꢅn trôi dꢇt. Hꢊ Nguyꢥn lꢘp ñꢌi Hoàng Sa ñꢑ tìm kiꢒm. Đi ba ngày ñêm mꢃi
ñꢒn nơi ꢄy. ꢠ gꢋn xꢎ Bꢣc Hꢏi cꢀa bꢑ phꢉ Quy Nhân có nhiꢅu hꢏi ñꢏo: Tân Quan, Thꢖi
Phú, Nưꢃc Ngꢊt, Nuꢃc Mꢈn, sꢩn yꢒn sào. Hꢊ Nguyꢥn lꢘp ñꢌi Thanh Châu ñꢑ tìm kiꢒm.
Ngoài khơi phꢉ Bình Thuꢘn có ñꢏo Côn Luân cung có nhiꢅu yꢒn sào, ngoài nꢔa lꢇi có Cù
lao Khoai có nhiꢅu hꢏi vꢘt và vꢘt hoá ꢍ các tàu thuyꢅn trôi dꢇt. Hꢊ Nguyꢥn lꢘp ñꢌi hꢏi môn
ñꢑ tìm kiꢒm. Cꢀa bꢑ Gia Đꢐnh cũng có núi Côn Luân, ngoài bꢑ trꢄn Hà Tiên có núi Đꢇi
Côn Luân có dân ꢍ.
Đoꢇn thꢎ hai viꢒt: Xã Vĩnh An thuꢌc huyꢂn Bình Sơn, phꢉ Quꢏng Nghĩa ꢍ gꢋn bꢑ,
ngoài bꢑ vꢅ phía Đông bꢣc có hꢏi ñꢏo, linh tinh ñꢒn hơn mꢌt trăm ba mươi ngꢊn cách nhau
mꢌt ngày ñưꢖng hoꢈc vài trꢁng canh, trên núi có chꢛ có suꢁi ngꢊt, trong ñꢏo có bãi Cát
Vàng (Hoàng Sa chꢀ), dài hơn 30 dꢈm, bꢓng phꢜng rꢌng rãi, nưꢃc trong suꢁt ñꢒn ñáy...
Tàu thuyꢅn cꢉa các nơi khi gꢈp gió bão thuꢖng nương tꢆa vào ñꢏo ꢄy.
Truꢃc kia hꢊ Nguyꢥn ñꢈt ñꢌi Hoàng Sa 70 suꢄt, lꢄy nguꢖi ꢍ Vĩnh An ñiꢅn vào chân
ꢄy, thay phiên cꢎ hꢓng năm tháng ba nhꢘn giꢄy hành sai, phꢏi mang lương 6 tháng, ñem 5
chiꢒc thuyꢅn câu nhꢤ ra bꢑ ba ngày ba ñêm mꢃi ñꢒn hꢏi ñꢏo, ꢍ lꢇi ñꢄy tuỳ ý tìm kiꢒm, bꢣt
chim, cá làm ñꢢ ăn, các thꢎ kiꢒm ñưꢕc tꢏo vꢘt, các vꢘt ꢍ tàu ñi bꢑ bꢐ ñꢣm mà trôi ra như bꢇc,
ñꢢng, thiꢒc, ñꢢ sꢎ, ngà voi, gươm, súng, sáp ong cùng ñꢢi mꢢi, hꢏi ba, hꢏi sâm... rꢄt nhiꢅu.
Hꢊ Nguyꢥn lꢇi ñꢈt ñꢌi Bꢣc Hꢏi lꢄy các ngưꢖi tình nguyꢂn ꢍ thôn Tꢎ Chính phꢉ Bình
Thuꢘn hay là nguꢖi xã Cꢏnh Dương cꢄp giꢄy cho ñi hành sai và miꢥn tiꢅn sưu cùng các thꢎ
thuꢒ tuꢋn, cho ñem thuyꢅn câu nhꢤ cꢉa riêng hꢊ ra Bꢣc Hꢏi, cù lao Côn Luân và cꢢn Hà
Tiên ñꢑ tìm kiꢒm các ñꢢ vꢘt ꢍ tàu bꢑ trôi ra... Đꢌi Bꢣc Hꢏi cũng do cơ quan trông coi ꢍ ñꢌi
Hoàng Sa kiêm quꢏn.
Hoàng Sa chꢀ gꢋn phꢉ Liêm Châu thuꢌc Hꢏi − nam, thuyꢅn ñánh cá cꢉa ta thưꢖng gꢈp
thuyꢅn ñánh cá Trung Quꢁc nói chuyꢂn vꢃi nhau.
Nꢒu như nhꢔng ghi chép cꢉa Lê Quý Đôn trong Vân ñài loꢁi ngꢖ và Kiꢑn văn tiꢓu lꢙc
là nhꢔng tư liꢂu quý giá ñꢑ khꢜng ñꢐnh chꢉ quyꢅn cꢉa nưꢃc ta ꢍ nhꢔng vùng lãnh thꢚ phía
Bꢣc giáp giꢃi vꢃi Trung Hoa, thì nhꢔng ghi chép cꢉa ông vꢅ Hoàng Sa, Trưꢖng Sa và biꢑn
Đông trong Phꢃ biên tꢁp lꢙc cũng là nhꢔng tư liꢂu vô giá vꢅ chꢉ quyꢅn biꢑn và có giá trꢐ
thꢖi sꢆ ñꢈc biꢂt.
Cùng vꢃi nhꢔng cꢁng hiꢒn ngoꢇi giao trong chuyꢒn ñi sꢎ Yên Kinh năm 1760 − 1762
và nhꢔng thành tꢆu nghiên cꢎu vꢅ Trung Hoa, nhꢔng ghi chép cꢉa Lê Quý Đôn vꢅ nhꢔng
162
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
vùng lãnh thꢚ giáp giꢃi vꢃi Trung Hoa và biꢑn ñꢏo ngoài khơi phía Đông ñã ñưa ông trꢍ
thành nhà sꢀ hꢊc ñưꢕc tra cꢎu, trích dꢞn nhiꢅu nhꢄt khi xꢀ lí mꢁi quan hꢂ vꢃi Trung Hoa
cꢉa nưꢃc ta, trong nhiꢅu thꢘp niên gꢋn ñây.
2.2. Nhꢍng bài hꢎc Lê Quý Đôn ñꢏ lꢀi
Trên thꢆc tꢒ, tꢗ sau Lê Quý Đôn, hꢋu hꢒt các công trình nghiên cꢎu, ghi chép có liên
quan ñꢒn chꢉ quyꢅn ñꢄt ñai, biꢑn ñꢏo và bang giao vꢃi Trung Hoa cꢉa nưꢃc ta ñꢅu phꢏi
trích dꢞn tꢗ Lê Quý Đôn. Phan Huy Chú, hꢊc giꢏ lꢃn cꢉa nưꢃc ta ꢍ thꢒ kꢙ XIX cũng là
ngưꢖi thꢗa kꢒ nhiꢅu nhꢄt thành quꢏ nghiên cꢎu cꢉa Lê Quý Đôn vꢅ vꢄn ñꢅ trên.
Ngày nay, khi cuꢌc ñꢄu tranh khꢜng ñꢐnh chꢉ quyꢅn vꢅ ñꢄt ñai, biꢑn ñꢏo cꢉa Viꢂt Nam
ñang diꢥn ra quyꢒt liꢂt thì chúng ta càng nhꢣc ñꢒn Lê Quý Đôn nhiꢅu hơn. Có thꢑ tꢚng kꢒt
nhꢔng ñóng góp mà Lê Quý Đôn ñꢑ lꢇi cho viꢂc xꢀ lí các vꢄn ñꢅ liên quan ñꢒn Trung Hoa
cꢉa nưꢃc ta hiꢂn nay như sau:
− Tꢗ nhꢔng tình huꢁng ñưꢕc Lê Quý Đôn xꢀ lí trong chuyꢒn ñi sꢎ Yên Kinh năm
1760 − 1762, có thꢑ rút ra nhꢘn thꢎc: Ngưꢖi Trung Hoa vꢁn luôn luôn coi thưꢖng Viꢂt
Nam, coi Viꢂt Nam là man di, là ñꢄt cũ cꢉa Trung Hoa, ñưꢕc ngưꢖi Trung Hoa giáo hoá và
không có thành tꢆu gì ñáng kꢑ. Bꢍi vꢘy, kinh nghiꢂm ꢎng xꢀ vꢃi Trung Hoa vꢞn là hꢒt sꢎc
kiên quyꢒt ñꢑ ñꢇt mꢡc ñích, nhưng cũng cꢋn phꢏi khôn khéo ñꢑ giꢔ hoà khí lâu dài. Viꢂc
Lê Quý Đôn buꢌc quan lꢇi Nhà Thanh bꢤ chꢔ "di quan" trong văn tꢗ bang giao hai nưꢃc và
ñꢁi ñáp giꢔ thꢑ diꢂn quꢁc gia là minh chꢎng hùng hꢢn cho vꢄn ñꢅ này. Hꢊc tꢘp Lê Quý
Đôn, ngưꢖi làm ngoꢇi giao nưꢃc ta hôm nay cꢋn phꢏi có kiꢒn thꢎc và ý chí cꢎng cꢤi, ñꢉ
năng lꢆc ñꢑ xꢀ lí các tình huꢁng nhiꢅu bꢄt trꢣc trong quan hꢂ bang giao vꢃi Trung Hoa.
− Tꢗ nhꢔng thành tꢆu nghiên cꢎu cꢉa Lê Quý Đôn vꢅ Trung Hoa và nhꢔng ghi chép
cꢉa ông trong chuyꢒn ñi sꢎ, có thꢑ rút ra nhꢘn thꢎc: Muꢁn quan hꢂ vꢃi Trung Hoa thꢆc sꢆ
có ích cho dân tꢌc thì phꢏi nghiên cꢎu ñꢄt nưꢃc, con ngưꢖi Trung Hoa mꢌt cách toàn diꢂn
và sâu sꢣc. Có như vꢘy mꢃi ñꢉ bꢏn lĩnh ñꢑ ñꢁi ñáp vꢃi ngưꢖi Trung Hoa, mꢃi khiꢒn cho hꢊ
nꢑ sꢕ mà hꢇn chꢒ nhꢔng tham vꢊng tiêu cꢆc ñꢁi vꢃi nưꢃc ta. Ngưꢖi trꢆc tiꢒp làm công tác
ñꢁi ngoꢇi cꢉa Viꢂt Nam vꢃi Trung Hoa hôm nay không nên chꢙ ñơn thuꢋn là ngưꢖi ñưꢕc
phân công nhiꢂm vꢡ vꢅ Trung Hoa, mà phꢏi thꢆc sꢆ là mꢌt hꢊc giꢏ, mꢌt nhà Trung Hoa
hꢊc, mꢌt chuyên gia toàn diꢂn vꢅ Trung Hoa.
− Tꢗ xưa tꢃi này, trong viꢂc ñi sꢎ nói chung và ñi sꢎ Trung Hoa nói riêng, năng lꢆc
cá nhân cꢉa sꢎ giꢏ là vô cùng quan trꢊng. Nưꢃc nhꢤ, trong thꢒ bꢄt lꢕi trưꢃc Trung Hoa,
càng cꢋn ñꢒn tài năng cꢉa sꢎ giꢏ. Phương pháp ngoꢇi giao bꢓng viꢂc phát huy ưu thꢒ cꢉa
văn hoá, hꢊc thuꢘt thông qua trao ñꢚi, ñꢁi ñáp văn chương, giꢃi thiꢂu tác phꢟm cꢉa Lê Quý
Đôn ñã giúp cho sꢎ ñoàn Đꢇi Viꢂt ñꢇt ñưꢕc nhꢔng mꢡc tiêu ngoài mong ñꢕi. Sꢆ phát sáng
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 9/2016
163
cꢉa văn hoá dân tꢌc thông qua vai trò cꢉa Lê Quý Đôn ñã góp phꢋn duy trì hoà bình, tꢣt
lꢀa binh ñao giꢔa hai nưꢃc. Phꢏi mãi ñꢒn khi nhà Lê ñã cuꢁi kì suy vong, vua Lê Chiêu
Thꢁng cꢋu cꢎu (gꢋn 3 thꢘp niên sau), nhà Thanh mꢃi dám mang quân xâm lưꢕc Đꢇi Viꢂt.
Trong khi ñó, hiꢂn nay, nhiꢅu ngưꢖi làm công tác ñꢁi ngoꢇi cꢉa nưꢃc ta vꢃi Trung Hoa
kiꢒn thꢎc vꢅ lꢐch sꢀ rꢄt yꢒu và gꢋn như không có năng lꢆc trao ñꢚi văn hoá, hꢊc thuꢘt. Nꢒu
hꢊ giꢤi vꢅ lꢐch sꢀ, văn hoá và có tư duy ngoꢇi giao toàn diꢂn hơn, chꢣc chꢣn hꢊ sꢝ gꢧ ñưꢕc
nhiꢅu tình huꢁng gay cꢄn trong quan hꢂ giꢔa hai nưꢃc hơn nhꢔng gì ñã diꢥn ra.
3. KꢐT LUꢑN
Như ñã nói ꢍ ñꢋu, xꢀ lí mꢁi quan hꢂ vꢃi Trung Hoa ñang là vꢄn ñꢅ nóng và khó nhꢄt
trong hoꢇt ñꢌng ñꢁi ngoꢇi cꢉa nưꢃc ta hiꢂn nay. Bꢍi thꢒ, nhꢔng kinh nghiꢂm ngoꢇi giao và
thành quꢏ nghiên cꢎu cꢉa cha ông, ñꢈc biꢂt là cꢉa Lê Quý Đôn vꢅ nhꢔng gì có liên quan
ñꢒn Trung Hoa, ñꢒn hôm nay không chꢙ vꢞn nguyên giá trꢐ, mà còn cꢆc kì quan trꢊng.
Vꢃi các nhà chính trꢐ và ngoꢇi giao, ñꢑ xꢀ lí các vꢄn ñꢅ Trung Hoa mꢌt cách sáng suꢁt,
không hy sinh quyꢅn lꢕi dân tꢌc, cꢋn nꢣm vꢔng các cꢎ liꢂu lꢐch sꢀ mà Lê Quý Đôn và các
nhà sꢀ hꢊc tiꢅn bꢁi ñã cung cꢄp. Cꢋn soi vào lꢐch sꢀ ñꢑ biꢒt chúng ta ñã mꢄt bao nhiêu ñꢄt
ñai, biꢑn cꢏ vào tay ngưꢖi Trung Hoa, ñꢑ không lùi bưꢃc trong cuꢌc ñꢄu tranh trꢆc diꢂn vꢃi
Trung Hoa, bꢏo vꢂ chꢉ quyꢅn ñꢄt ñai, biꢑn ñꢏo Viꢂt Nam.
Vꢃi các nhà sꢀ hꢊc, cꢋn nhꢘn thꢎc rõ hơn vꢅ trách nhiꢂm cꢋm bút. Nhꢔng khꢏo cꢎu,
ghi chép cꢉa Lê Quý Đôn là hꢒt sꢎc công phu và cꢡ thꢑ, nhꢖ ñó chúng ta mꢃi có ñưꢕc
nhꢔng cꢎ liꢂu lꢐch sꢀ ñꢋy sꢎc thuyꢒt phꢡc và không gì phꢉ nhꢘn ñưꢕc trong cuꢌc ñꢄu tranh
vꢃi Trung Hoa ñꢑ khꢜng ñꢐnh chꢉ quyꢅn ñꢄt ñai, biꢑn ñꢏo. Tꢗ ñây, chúng ta càng thꢄy rõ,
càng thêm trân trꢊng tꢋm vóc tư tưꢍng, trí tuꢂ, bꢏn lĩnh, nhân cách và ý thꢎc trách nhiꢂm
cꢉa Lê Quý Đôn vꢃi dân tꢌc, ñꢄt nưꢃc.
TÀI LIꢒU THAM KHꢓO
1. Lê Quý Đôn (1995), Quꢗn thư khꢍo biꢈn, Nxb Khoa hꢊc Xã hꢌi, Hà Nꢌi.
2. Lê Quý Đôn (2007), Kiꢑn văn tiꢓu lꢙc, Nxb Văn hoá Thông tin, Hà Nꢌi.
3. Lê Quý Đôn (2006), Vân ñài loꢁi ngꢖ, Nxb Văn hoá Thông tin, Hà Nꢌi.
4. Lê Quý Đôn (2007), Phꢃ biên tꢁp lꢙc, Nxb Văn hoá Thông tin, Hà Nꢌi.
5. Nguyꢥn Thꢒ Long (2005), Bang giao Đꢁi Viꢈt triꢋu Lê, Mꢁc, Lê Trung Hưng, Nxb Văn hoá
Thông tin, Hà Nꢌi.
164
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
MARKS OF LE QUY DON IN ADDRESSING THE RELATIONSHIP
BETWEEN VIET NAM − CHINA AND HIS RECORDS ON VIET
NAM’S SOVEREIGNTY IN THE EAST SEA
Abstract: Addressing the relationship between Viet Nam
− China is one of the hot and
difficult issues in the field of foreign of Viet Nam. In the process of looking for the
answer, we recognized that during the second half of XVIII century, there were many
remarkable events including the big contribution of Le Quy Don (1726
− 1784) in
addressing the relationship between Dai Viet China. Furthermore, Le Quy Don’s
−
researching results and records are considered as one of important historical evidences
of the fight against China’s ambition aiming to protect national land and sea, as well the
sovereignty of our country.
Keywords: Dai Viet
− China diplomatic relation; Le Quy Don; Le − Trinh Dynasty; Qing
dynasty; Ambassador; territory; maritime territory;Hoang Sa island; Truong Sa Island
12 trang
13860
Free
Bạn đang xem tài liệu "Dấu ấn Lê Quý Đôn trong việc xử lí mối quan hệ của Việt Nam với Trung Hoa và những ghi chép của ông về chủ quyền nước ta ở biển Đông", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- dau_an_le_quy_don_trong_viec_xu_li_moi_quan_he_cua_viet_nam.pdf
