Mù điếc và hội chứng rối loạn phổ tự kỉ: Những đặc điểm giống nhau - Sự tương đồng trong phương pháp giáo dục
Trịnh Thị Thu Thanh, Nguyễn Thị Hằng
Mù điếc và hội chứng rối loạn phổ tự kỉ:
Những đặc điểm giống nhau - Sự tương đồng
trong phương pháp giáo dục
Trịnh Thị Thu Thanh1, Nguyễn Thị Hằng2
TÓM TẮT: Bài báo nghiên cứu những đặc điểm giống nhau giữa mù điếc và hội
1 Email: thuthanh12[email protected]
2 Email: hangk56@gmail.com
Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam
52 Liễu Giai, Ba Đình, Hà Nội, Việt Nam
chứng rối loạn phổ tự kỉ về giao tiếp, tương tác xã hội, hành vi, sự thay đổi
trong thói quen, tiếp nhận thông tin cảm giác và kĩ năng điều hành. Từ đó,
nhóm tác giả bàn luận đến cách thức chẩn đoán, đánh giá rối loạn phổ tự kỉ ở
trẻ mù điếc và phương pháp giáo dục trẻ mù điếc dựa trên các phương pháp
giáo dục trẻ tự kỉ đang được sử dụng phổ biến hiện nay.
TỪ KHÓA: Rối loạn phổ tự kỉ; mù điếc; đặc điểm giống nhau; giao tiếp; tương tác xã hội.
Nhận bài 01/7/2020 Nhận bài đã chỉnh sửa 21/10/2020 Duyệt đăng 25/4/2021.
1. Đặt vấn đề
cho trẻ điếc hay chương trình GD dành cho trẻ mù không
Các nghiên cứu trên thế giới hiện nay đã chỉ ra rối loạn thể đáp ứng được nhu cầu học tập của trẻ mù điếc. Trẻ
phổ tự kỉ (ASD) và các khiếm khuyết giác quan có liên mù điếc có hai dạng chính là mù điếc bẩm sinh và mù
điếc mắc phải. Mù điếc bẩm sinh là tình trạng sinh ra
đã điếc và mù, hoặc xuất hiện điếc và mù rất sớm sau
khi sinh. Mù điếc mắc phải bao gồm 3 nhóm: Nhóm
1, khiếm thính bẩm sinh và giảm dần thị lực; Nhóm 2,
khiếm thị bẩm sinh và suy giảm dần thính lực; Nhóm 3,
sinh ra không bị khiếm thính cũng như không bị khiếm
thị nhưng mắc phải suy giảm thính lực và suy giảm thị
lực trong quá trình sinh sống. Những khó khăn chính mà
trẻ mù điếc gặp phải là kĩ năng giao tiếp, tiếp cận, thu
nhận thông tin để khám phá môi trường xung quanh [2].
Theo Hiệp hội Mù điếc Tây Ban Nha, việc thiếu hụt
hai kênh tiếp nhận thông tin chính là thị giác và thính
giác, khiến cho quá trình tri giác của trẻ mù điếc gặp rất
nhiều khó khăn. Trẻ tri giác không trọn vẹn, thậm chí
trẻ không hiểu được những gì đang diễn ra xung quanh
mình. Những thách thức trong việc học kĩ năng giao tiếp
được cho là khó khăn lớn nhất đối với trẻ mù điếc. Đối
với những trẻ mù điếc bẩm sinh mà không được can
thiệp thì kĩ năng giao tiếp không thể phát triển một cách
tự nhiên, hoặc giao tiếp ở mức rất cơ bản bằng các cử chỉ.
Một số trẻ mù điếc mà khả năng nghe còn lại tương đối
tốt thì trẻ có thể sử dụng được từ đơn hoặc cụm từ ngắn.
ASD là một dạng khuyết tật phát triển tồn tại suốt cuộc
đời, thường xuất hiện trong ba năm đầu đời. Tự kỉ là rối
loạn do thần kinh gây ảnh hưởng đến chức năng hoạt
động của não bộ. Đặc điểm của tự kỉ là những khiếm
khuyết về tương tác xã hội; giao tiếp ngôn ngữ và phi
ngôn ngữ; có hành vi, sở thích và hoạt động mang tính
hạn hẹp và lặp đi lặp lại [3].
quan đến nhau theo nhiều cách khác nhau, đặc biệt là
với những trường hợp mù điếc. Trong những nghiên cứu
gần đây về ASD của các tác giả như Donnellan, Hill,
Leary (2010), Schirmer (2013), Haussler (2016) và
Rollet, Kastner - Koller (2018) đều đề cập đến mối liên
hệ của ASD với các đặc điểm của khó khăn về quá trình
tri giác và chú ý. Mặt khác, theo Vaan và cộng sự (2013),
ASD xuất hiện ngày càng nhiều ở những người có khiếm
khuyết giác quan và khuyết tật trí tuệ. Những người có
khiếm khuyết giác quan cũng có những biểu hiện hành
vi giống với những người mắc hội chứng ASD, một vài
những biểu hiện có sự chồng chéo nhau, đặc biệt là trong
trường hợp với những người bị mù điếc. Trẻ mù điếc
thường phản ứng mang tính tự kỉ hoặc có những hành vi
như hội chứng rối loạn phổ tự kỉ. Mặc dù trẻ có thể vừa
bị mù điếc vừa mắc tự kỉ nhưng cũng có khi trẻ mù điếc
chỉ đơn giản xuất hiện một số đặc điểm giống với trẻ tự
kỉ và ngược lại [1]. Vậy những đặc điểm giống nhau này
là gì? Đánh giá trẻ mù điếc kèm rối loạn phổ tự kỉ được
thực hiện như thế nào? Những phương pháp giáo dục
(GD) cho trẻ mù điếc có thể được vận dụng từ những
phương pháp được áp dụng cho trẻ rối loạn phổ tự kỉ hay
không?
2. Nội dung nghiên cứu
2.1. Đặc điểm giống nhau của mù điếc và hội chứng rối loạn
phổ tự kỉ
Mù điếc, theo Đạo luật liên bang Mĩ (2004) là tình
trạng kết hợp cả suy giảm thính lực và suy giảm thị lực
gây ra những ảnh hưởng nghiêm trọng trong giao tiếp và
Theo Sổ tay chẩn đoán và thống kê các rỗi nhiễu
các lĩnh vực phát triển khác mà chương trình GD dành tinh thần (Diagnostic and Statistical Manual of Mental
Số 40 tháng 4/2021
47
NGHIÊN CỨU LÍ LUẬN
Disorders - DSM) phiên bản 5 của Hội Tâm thần Mĩ thần kinh điều khiển, không phải do sự thiếu hụt các giác
(American Psychiatric Association (APA), trẻ được chẩn quan.
đoán ASD phải thỏa mãn những điều kiện quy định trong
bốn nhóm A, B, C, D. Trong đó, nhóm A đề cập đến
những thiếu hụt dai dẳng trong khả năng giao tiếp xã
hội và tương tác xã hội trong nhiều tình huống, bối cảnh
khác nhau với 3 biểu hiện cụ thể, hiện tại đang biểu hiện
hay trước đây đã biểu hiện. Trẻ phải hội tụ đủ cả 3 biểu
hiện của nhóm này. Nhóm B đề cập đến những kiểu mẫu
hành vi, hứng thú hoặc hoạt động lặp đi lặp lại hay bị hạn
chế. Nhóm B có 4 biểu hiện, trẻ phải thỏa mãn 2 trong
4 biểu hiện của nhóm này. Nhóm C đề cập đến những
triệu chứng cần phải xuất hiện trong giai đoạn phát triển
sớm (nhưng có thể sẽ không biểu hiện hoàn toàn cho
đến khi nhu cầu xã hội vượt quá khả năng có hạn của
những cá nhân này, hoặc chúng có thể bị che giấu đi bằng
các chiến lược mà các cá nhân đã học được trong cuộc
sống). Nhóm D đề cập đến các triệu chứng gây ra sự suy
giảm có ý nghĩa lâm sàng đối với hoạt động xã hội, nghề
nghiệp hoặc những lĩnh vực hoạt động quan trọng khác
trong hiện tại. Nhóm E đề cập những triệu chứng nêu
trên không thể giải thích được bởi khuyết tật trí tuệ hay
sự chậm phát triển tổng thể của trẻ. Rối loạn phổ tự kỉ
thường đi đôi với khuyết tật trí tuệ. Để chuẩn đoán rối
loạn phổ tự kỉ và khuyết tật trí tuệ, khả năng giao tiếp xã
hội của trẻ phải ở dưới mức trung bình so với những trẻ
có sự phát triển ngôn ngữ bình thường và đúng theo độ
tuổi.
a. Sự chậm trễ trong phát triển giao tiếp bằng lời và
không lời
Việc không có cơ hội, hoặc được tiếp xúc rất ít với lời
nói, trẻ mù điếc thường bị giảm cơ hội hoặc tiếp cận một
cách lẻ tẻ với ngôn ngữ. Trẻ có thể không hiểu được hậu
quả các hành động của mình, không kiểm soát được môi
trường. Đồng thời, việc không được tiếp cận các cơ hội
học tập ngẫu nhiên, trẻ mù điếc cần được dạy các kĩ năng
giao tiếp không lời cơ bản như biểu cảm khuôn mặt, cử
chỉ. Ở trẻ tự kỉ, đặc điểm này thường được biểu hiện như
giảm khả năng khởi xướng giao tiếp, lặp đi lặp lại các âm
thanh, thiếu hoặc chậm phản hồi trong giao tiếp, khó có
khả năng thiết lập hoặc duy trì giao tiếp bằng mắt. Trẻ
cũng khó khăn trong việc nhận ra các cử chỉ, biểu cảm
nét mặt, ngôn ngữ cơ thể. Trẻ cũng dễ bị thu hút bởi các
yếu tố khác trong môi trường nhiều hơn là tập trung vào
đối tượng giao tiếp (Ví dụ như ánh sáng mầu).
b. Sự chậm trễ trong phát triển tương tác xã hội
Điều dễ nhận thấy ở trẻ tự kỉ có những khó khăn về kĩ
năng lần lượt trao đổi qua lại. Trẻ cũng duy trì sự cứng
nhắc trong các mối quan hệ. Ví dụ, trẻ chỉ chào hỏi hoặc
tạm biệt theo một cách nhất định với nhiều người khác
nhau trong nhiều hoàn cảnh khác nhau. Trẻ tự kỉ khó xây
dựng và duy trì các mối quan hệ, nhất là với bạn đồng
trang lứa. Trẻ cũng gặp khó khăn trong việc phản hồi các
thông tin mang tính dự đoán do trẻ khó có thể nhận biết
được người khác đang nghĩ gì, đang cảm thấy gì và đang
2.2. Những đặc điểm giống nhau của mù điếc và rối loạn phổ mong đợi gì. Thêm nữa, trẻ thường khó hiểu các từ ngữ
tự kỉ
mang tính châm biếm hoặc các từ mang nghĩa bóng.
c. Những chuyển động mang tính định hình, hành vi
rập khuôn
Cả trẻ mù điếc và trẻ tự kỉ đều bị ảnh hưởng bởi quá
trình tiếp nhận và xử lí thông tin cảm giác từ môi trường,
nên hai đối tượng trẻ này có những đặc điểm giống nhau
[1]. Đối với trẻ mù điếc, trẻ có thể bỏ lỡ, suy giảm hoặc
cảm nhận sai các thông tin giác quan do thiếu hụt thị giác
và thính giác. Sự thiếu hụt này có thể là nguyên nhân
gây ra từ các bất thường ở cấu tạo mắt, tai hoặc ở đường
truyền thông tin thị giác, thính giác từ các dây thần kinh
lên não, cũng có thể là do quá trình xử lí thông tin ở não
bộ. Đối với trẻ tự kỉ, trẻ thường gặp khó khăn với quá
trình xử lí các kích thích thị giác và thính giác nhưng
thường là do rối loạn xử lí cảm giác hơn là việc bị thiếu
hụt cảm giác như ở trẻ mù điếc. Những khác biệt trong
việc xử lí các kích thích cảm giác, những hành vi bất
thường ở trẻ tự kỉ liên quan đến việc não bộ xử lí thông
tin. Khó khăn chung của trẻ tự kỉ đó là khả năng thu nhận
thông tin một cách hiệu quả, sàng lọc thông tin, sau đó
nhận biết chính xác các thông tin trong môi trường hay
khi tương tác với người khác. Trẻ tự kỉ thường rất giỏi
Đối với trẻ có thị giác và thính phát triển bình thường,
trẻ thường học được hầu hết các kĩ năng xã hội, các mối
quan hệ cá nhân thông qua việc học tập ngẫu nhiên. Với
trẻ mù điếc, sự suy giảm thị lực và thính lực khiến cho
trẻ không có cơ hội học tập ngẫu nhiên nên các kĩ năng
xã hội cần được dạy theo những cách rất cụ thể, trực tiếp.
Trẻ mù điếc cần được hỗ trợ để tiếp cận môi trường xung
quanh để hiểu được các hậu quả hành vi của trẻ. Việc
thiếu hụt kĩ năng xã hội ở trẻ mù điếc không phải do trẻ
không thể học được mà là do trẻ thiếu tiếp cận các kích
thích thị giác và thính giác trong các tình huống học kĩ
năng xã hội.
Trẻ tự kỉ thường có những biểu hiện như đung đưa
người khi đứng hay ngồi, vẫy tay, ngắm nhìn các ngón
tay chuyển động trước mặt hoặc bịt tai. Trẻ cũng có
nhiều biểu hiện của nhại lời. Những hành vi rập khuôn
này thường được coi là hành vi tự kích thích. Nguyên
trong việc nhận ra các mẫu, chi tiết nhưng lại khó khăn nhân của các hành vi này có thể là do thiếu cảm giác.
khi tri giác toàn bộ hình ảnh. Sự chú ý đến các chi tiết, Những hành vi này rất dễ bắt gặp ở trẻ khiếm thị, trẻ mù
các bộ phận hoặc một khía cạnh cảm giác là do hệ thống điếc. Đối với việc nhại lời ở trẻ khiếm khuyết giác quan
TẠP CHÍ KHOA HỌC GIÁO DỤC VIỆT NAM
48
Trịnh Thị Thu Thanh, Nguyễn Thị Hằng
có thể là do trẻ thiếu kinh nghiệm về chủ đề đang nói. kích thích, dễ mệt mỏi. Các biểu hiện tìm kiếm giác quan
Hoặc cũng có thể do khả năng hiểu ngôn ngữ của trẻ tốt như bồn chồn, khó ngồi yên, tìm kiếm mọi hình thức
hơn khả năng diễn đạt ngôn ngữ nên trẻ không đủ vốn từ chuyển động, thường xuyên nhai, cắn…
theo kịp cuộc thoại. Các hành vi lặp đi lặp lại với trẻ mù
điếc có thể là một khoảng nghỉ để trẻ quyết định sẽ làm
g. Khó khăn trong các kĩ năng điều hành
Đối với trẻ mù điếc, trẻ rất thiếu cơ hội để học các kĩ
gì tiếp theo. Đôi khi cũng có thể là do trẻ mù điếc thiếu năng điều hành. Việc thiếu thông tin về môi trường, bối
thông tin về việc những đứa trẻ khác sẽ thực hiện như thế cảnh khiến trẻ mù điếc khó nhận ra các tình huống mới
nào trong cùng một hoạt động như vậy.
d. Khó khăn trong việc thay đổi môi trường, thói quen
hàng ngày
và áp dụng những kĩ năng điều hành đã học được vào tình
huống mới. Điều này lí giải tại sao kĩ năng định hướng di
chuyển, kĩ năng sống độc lập có ý nghĩa quan trọng với
trẻ mù điếc. Khám phá môi trường, các hoạt động sinh
hoạt hàng ngày cần được dạy và thực hành thường xuyên
với những trợ giúp phù hợp kết hợp các công nghệ hỗ
trợ. Các kĩ năng điều hành mà trẻ tự kỉ thường hay gặp
khó khăn như tự điều chỉnh hành vi, kiểm soát sự ức chế,
lập kế hoạch và tổ chức thực hiện kế hoạch, giải quyết
vấn đề. Trẻ thể hiện những khó khăn này trong học tập,
sinh hoạt như khó hoàn thành nhiệm vụ mà không có gợi
nhắc, khó bình tĩnh khi bị kích động, phản ứng quá mức
với môi trường, khó vận dụng những gì đã được học vào
một tình huống mới.
Đối với trẻ mù điếc, trẻ thường bám vào các hoạt động
sinh hoạt hàng ngày để có thể nhận thức về thế giới xung
quanh mà đối với trẻ đó là một thế giới khó hiểu, hỗn
loạn với đồ vật, con người và các hoạt động khác nhau.
Trẻ mù điếc khó tiếp nhận được các dấu hiệu thông báo
thay đổi hoạt động hay điều gì sẽ diễn ra tiếp theo một
cách ngẫu nhiên như trẻ bình thường, nên trẻ cần dựa
vào các thói quen sinh hoạt hàng ngày để đoán biết. Trẻ
tự kỉ gặp nhiều khó khăn khi thay đổi các thói quen sinh
hoạt hàng ngày cũng như chuyển từ hoạt động này sang
hoạt động khác.
Trẻ tự kỉ thường khó thích nghi với những thay đổi
trong việc sắp xếp môi trường, nhạy cảm với những thay
đổi như âm thanh, ánh sáng, mùi hương và cả những
người có mặt. Trẻ kiên định với một trình tự hoạt động.
Đối với trẻ khiếm thị nhỏ tuổi hoặc đã làm quen với kĩ
năng định hướng di chuyển thì việc thay đổi môi trường
cũng gây ra nhiều cản trở cho trẻ khi di chuyển. Trẻ sẽ
làm việc hiệu quả hơn trong môi trường nhất quán, ít
những sự thay đổi bất ngờ. Nhiều trẻ mù điếc cần môi
trường nhất quán để có thể nhận biết được sự tồn tại,
nguyên vẹn hay thay đổi của đồ vật. Trẻ mù điếc khó
khăn trong việc hiểu được sự sắp xếp đồ vật. Ví dụ, trẻ
muốn biết nếu trẻ để đồ vật xuống, đồ vật vẫn sẽ ở đó
với nguyên hình dạng và tình trạng, lần tới trẻ có thể lấy
đồ vật này.
e. Phản ứng bất thường với các thông tin cảm giác
Nhiều trẻ khiếm thị đơn tật có phản ứng được gọi tên
là phòng vệ xúc giác. Trẻ khiếm thị có thể thiếu thông tin
đáng tin cậy về những gì đang diễn ra, sắp xảy ra khiến
cho trẻ đề phòng với một số kết cấu, hoặc các trải nghiệm
xúc giác nhất định. Chẳng hạn, rất nhiều trẻ khiếm thị
không muốn chạm vào các đồ vật mềm hay có lông…
Những phản ứng này đặc biệt nghiêm trọng với những
trẻ mù điếc khi trải nghiệm của trẻ về thế giới xung
quanh rất hạn chế hoặc thậm chí thiếu hụt.
Như vậy, trẻ mù điếc và trẻ rối loạn phổ tự kỉ thể hiện
nhiều đặc điểm giống nhau và nguyên nhân chủ yếu dẫn
đến những đặc điểm giống nhau trên là do hạn chế hoặc
thiếu hụt thông tin giác quan.
2.3. Đánh giá tự kỉ ở trẻ mù điếc
Với rất nhiều đặc điểm giống nhau được kể đến ở trên,
việc chẩn đoán chính xác trẻ mù điếc có kèm theo rối
loạn phổ tự kỉ hay không đang là một trong nhiều thách
thức với các nhà GD. Việc chẩn đoán, đánh giá chưa
chính xác sẽ khiến cho quá trình định hướng GD gặp
nhiều khó khăn. Rối loạn phổ tự kỉ có thể được chẩn
đoán quá mức hay không đủ cơ sở để chẩn đoán trên trẻ
mù điếc (Vaan, 2013). Hiện nay, chưa có các công cụ
thực sự đáng tin cậy để chẩn đoán tự kỉ ở trẻ mù điếc [4].
Tuy nhiên, việc chẩn đoán, đánh giá tự kỉ có thể được
xem xét dựa vào các công cụ đánh giá tự kỉ và phương
pháp đánh giá đặc thù trẻ đa tật, trẻ mù điếc của Jan Van
Dijk. Cách tiếp cận trong đánh giá trẻ đa tật, trẻ mù điếc
của Jan Van Dijk là đánh giá theo sự dẫn dắt của trẻ để
thấy được hết khả năng học tập tiềm ẩn của trẻ. Phương
pháp đánh giá theo sự dẫn dắt của trẻ có khung cơ sở
khoa học vững chắc và được thực hiện trong môi trường
có sự sắp xếp cẩn trọng [5].
Vaan và cộng sự (2018) đề cập đến công cụ quan sát tự
Trẻ tự kỉ có những vấn đề khó khăn về xử lí cảm giác kỉ ở người có khiếm khuyết giác quan và khuyết tật trí tuệ
như quá nhạy cảm về giác quan, kém nhạy cảm về giác (OASID). Mục đích của OASID là chẩn đoán chính xác
quan hay trẻ tìm kiếm cảm giác. Những biểu hiện quá sự hiện diện của tự kỉ ở những cá nhân khuyết tật trí tuệ
nhạy cảm giác quan ở trẻ tự kỉ như dễ nhạy cảm với tiếng mức độ trung bình đến đặc biệt nặng có kèm khiếm thị hay
ồn, sự đụng chạm, di chuyển; khó khăn khi tham gia vào mù điếc. OASID được thử nghiệm trên 60 người tham gia
đám đông, hoạt động tâp thể. Các biểu hiện liên quan đến và được coi là công cụ đáng tin cậy và phù hợp với các
kém nhạy cảm giác quan như phản ứng mờ nhạt với các tiêu chí chẩn đoán tư kỉ theo DSM-5. Công cụ này cũng
Số 40 tháng 4/2021
49
NGHIÊN CỨU LÍ LUẬN
giúp tự kỉ không bị chẩn đoán quá mức ở nhóm đối tượng cạnh đó, các tiếp cận lấy trẻ làm trung tâm đưa ra những
khiếm khuyết giác quan và hoặc khuyết tật trí tuệ [6].
thông tin cơ bản về sự phát triển mối liên hệ, tương tác
và giao tiếp ở trẻ tự kỉ. Điều này khiến cho các phương
pháp như DIR/Floortime trở nên có ý nghĩa đối với GD
trẻ mù điếc.
2.4. Áp dụng phương pháp giáo dục trẻ tự kỉ cho giáo dục trẻ
mù điếc
Sau khi đã có những chẩn đoán, đánh giá chính xác về
việc có hay không kèm theo rối loạn phổ tự kỉ ở những cá
nhân mù điếc, phương pháp GD trẻ mù điếc sẽ có những
điểm nào tương đồng với các phương pháp GD trẻ rối
loạn phổ tự kỉ đang được sử dụng phổ biến hiện này?
Theo Rollet và Kastner-Koller (2018), các tiếp cận
hành vi trong GD trẻ tự kỉ ngày càng mang lại nhiều hiệu
quả. Hiện có 27 phương pháp can thiệp, GD trẻ tự kỉ
được cho là có bằng chứng khoa học và được thừa nhận
trên thế giới. Theo Wong và cộng sự (2014), nhóm tác
giả đã chỉ ra phương pháp phân tích hành vi ứng dụng
ABA có tác động mạnh nhất trong 27 phương pháp này
[7]. Các phương pháp có hiệu quả và phổ biến khác như:
Mô hình can thiệp sớm Denver (ESDM); Điều trị và GD
dành cho trẻ em tự kỉ và khuyết tật liên quan đến giao
tiếp (TEACCH); Can thiệp phát triển quan hệ (DIR/
Floortime). Trong khi đó, mù điếc có tỉ lệ xuất hiện thấp
hơn so với các dạng khuyết tật khác. Mù điếc thường
xuất hiện kèm với các dạng khiếm khuyết khác hoặc các
vấn đề về sức khỏe. Theo Ferrell, các phương pháp GD
có bằng chứng khoa học cho nhóm đối tượng này cũng
còn ít [4]. Tác giả cũng đã chỉ ra những bằng chứng khoa
học trong phương pháp lấy trẻ làm trọng tâm và phương
pháp giảng dạy có hệ thống trong can thiệp, GD trẻ mù
điếc bẩm sinh. Những phương pháp này nhấn mạnh vào
vai trò của xúc giác. Bên cạnh đó, một số bằng chứng
khoa học về việc phát triển giao tiếp, lĩnh vực khó khăn
nhất của trẻ mù điếc, tập trung vào hỗ trợ cá nhân hóa
trong môi trường tự nhiên. Can thiệp hành vi cũng có
những bằng chứng khoa học trong việc giải quyết các
hành vi thách thức ở trẻ mù điếc.
Ở trẻ tự kỉ và trẻ mù điếc, việc cần tăng cường kĩ năng
tương tác xã hội là một trong những nhiệm vụ quan
trọng. Những kĩ năng tương tác xã hội lại có liên quan
và bị ảnh hưởng bới tâm lí học phát triển. Tâm lí học
phát triển tập trung vào các kĩ năng tương tác sớm, giao
tiếp sớm, chẳng hạn như việc hiểu và tham gia chủ động
trong các tương tác hàng ngày. Tâm lí học cũng được áp
dụng cho hỗ trợ hành vi tích cực nhằm mục đích nâng
cao chất lượng cuộc sống, bao gồm những thông tin cơ
bản về giải pháp cho cả trẻ tự kỉ và trẻ mù điếc.
3. Kết luận
Cùng gặp khó khăn trong việc tiếp nhận và xử lí thông
tin cảm giác từ môi trường khiến cho trẻ tự kỉ và điếc mù
có nhiều đặc điểm giống nhau, thậm chí chồng chéo lên
nhau. Các đặc điểm đó phải kể đến là sự suy giảm chất
lượng tương tác xã hội, giao tiếp, các hành vi hạn chế,
rập khuôn, định hình. Sự giống nhau và chồng chéo giữa
các đặc điểm của rối loạn phổ tự kỉ và điếc mù cho thấy
sự phát triển đa dạng và phức tạp của các dạng khuyết
tật. Điều này gây khó khăn trong công tác chẩn đoán
đánh giá tự kỉ ở nhóm người có khuyết tật giác quan, đặc
biệt là mù điếc. Tuy nhiên, nhờ những đặc điểm giống
nhau của hai dạng khuyết tật này mà GD trẻ mù điếc có
thể vận dụng một vài phương pháp từ GD trẻ tự kỉ. Tuy
nhiên, sự vận dụng này cần dựa trên đặc điểm phát triển
riêng biệt của trẻ mù điếc.
Trẻ có rối loạn phổ tự kỉ ngày càng gia tăng trong xã
hội. Những tiêu chí chẩn đoán tự kỉ cũng như những đặc
điểm phát triển của rối loạn phổ tự kỉ đã được các nhà
khoa học, nhà GD làm rõ. Các phương pháp can thiệp,
GD trẻ rối loạn phổ tự kỉ ngày càng được phát triển mạnh
mẽ, chuyên sâu và có kiểm chứng khoa học. Tuy nhiên,
lĩnh vực GD trẻ mù điếc, đặc biệt là GD trẻ mù điếc tại
Việt Nam còn tương đối mới mẻ thì việc chỉ ra các đặc
điểm giống nhau về mặt phát triển và gợi ý vận dụng
phương pháp GD có thể áp dụng trong can thiệp GD trẻ
mù điếc (TEACCH, DIR/Floortime) giúp giáo viên, cha
mẹ trẻ mù điếc dễ dàng hơn khi GD trẻ mù điếc. Trẻ mù
điếc ở Việt Nam hiện chưa được thống kê đầy đủ. Đồng
thời, các tài liệu hướng dẫn chăm sóc, GD trẻ điếc mù
còn chưa được phát triển. Vì vậy, việc xác định tự kỉ ở trẻ
khiếm khuyết giác quan, trẻ mù điếc gặp nhiều khó khăn.
Trong thời gian tới, bên cạnh việc tiếp tục đẩy mạnh can
thiệp, GD trẻ tự kỉ nói chung thì nghiên cứu, can thiệp,
GD trẻ mù điếc, trẻ tự kỉ ở nhóm trẻ điếc mù cần được
Việc xuất hiện nhiều đặc điểm hành vi giống nhau giữa
tự kỉ và mù điếc dẫn đến điểm chung trong can thiệp, GD
cho hai nhóm trẻ này. Học ngẫu nhiên mà không có sự chú
ý hay không có hướng dẫn rõ ràng là khái niệm khó đối
với cả trẻ tự kỉ và trẻ mù điếc. Sử dụng các chiến lược của
ABA với trẻ mù điếc cũng sẽ không có hiệu quả. Ngược
lại, phương pháp GD mà chỉ lấy trẻ em làm trọng tâm, hay
cá nhân hóa cũng không phù hợp với trẻ tự kỉ. Các hướng
dẫn có cấu trúc như TEACCH cũng sẽ mang lại hiệu quả
trong can thiệp, GD trẻ mù điếc. Điều này hoàn toàn phù
hợp với đặc điểm trẻ mù điếc học tập tốt hơn nếu có cấu
trúc rõ ràng trong các hoạt động hàng ngày.
Trẻ mù điếc cũng có những khó khăn trong xử lí giác
quan, vậy nên các chiến lược giác quan ở trẻ tự kỉ và trẻ
rối loạn xử lí giác quan cũng có thể được xem xét để áp
dụng ở trẻ mù điếc. Đặc biệt là các chiến lược giảm thiểu
khó khăn xử lí nhận thức cảm tính (Laurie, 2014). Bên triển khai và đẩy mạnh hơn nữa.
TẠP CHÍ KHOA HỌC GIÁO DỤC VIỆT NAM
50
Trịnh Thị Thu Thanh, Nguyễn Thị Hằng
Tài liệu tham khảo
[1] Maurice Belote - Julie Maier, (2014), Why Deaf -
Blindness and Austism can look so much alike, California
Deaf - Blind Services.
Disorder in People with Sensory Impairments Combined
with Intellectual Disabilities, Journal of Developmental
and Physical Disabilities.
[2] Barbara Miles, (2008), An Overview on Deaf-blindness,
National Information Clearinghouse on Children who are
Deaf-Blind.
[7] Connie Wong, Samuel L.Odom, Kara Hume, Ann
W.Cox, Angel Fettig, Suzanne Kucharczyk, Matthew E.
Brock, Joshua B. Plavnick, Veronica P. Fleury, and Tia R.
Schultz, (2014), Evidence -Based Practices for Children,
Youth, and Young Adults with Autism Spectrum Disorder,
University of North Carolina at Chapel Hill.
[8] American Psychiatric Association, (2013), DSM-5,
Autism Spectrum Disorders Classification in Diagnostic
and Statistical Manual of Mental Disorders (5th edition).
[9] Barbara Miles & Marianne Riggio, (1999), Remarkable
Conversations, Perkins School for the Blind.
[3] Nguyễn Nữ Tâm An, (2012), Một số vấn đề cơ bản trong
chẩn đoán rối loạn phổ tự kỉ, Tạp chí Khoa học, Đại học
Quốc gia Hà Nội, Khoa học Xã hội và Nhân văn 28.
[4] Mirko Baur, (2018), Overlaps of Autism Spectrum
Disorder and Deafblindness: Consequences for
Pedagogical work, Swiss Journal for Special Education.
[5] Catherine Nelson, (2002), The van Dijk Approach to
Child-Guided Assessment, Research and Practice for
Persons with Servere Disabilities.
[10] Phạm Minh Mục - Trần Thu Giang, (2012), Giáo dục sớm
trẻ mù điếc, Tạp chí Giáo dục.
[6] Gitta de Vaan, (2018), Assessing Autism Spectrum
THE SAME FEATURES OF AUTISM SPECTRUM DISORDER
AND DEAFBLINDNESS
Trinh Thi Thu Thanh1, Nguyen Thi Hang2
ABSTRACT: This article aims to examines the same features of deafblindness
1 Email: thuthanh12[email protected]
2 Email: hangk56@gmail.com
The Vietnam National Institute of Educational Sciences
52 Lieu Giai, Ba Dinh, Hanoi, Vietnam
and autism spectrum disorder, including communication, social interaction,
behaviors, sensory information, and executive skills. Thereby, the authors
provide a discussion on how to diagnose and evaluate the autism spectrum
disorder in deafblind children, as well as the methods of educating autistic
children currently in common use.
KEYWORDS: Autism spectrum disorder; deafblindness; same features; communication;
social interaction.
Số 40 tháng 4/2021
51
5 trang
10740
Free
Bạn đang xem tài liệu "Mù điếc và hội chứng rối loạn phổ tự kỉ: Những đặc điểm giống nhau - Sự tương đồng trong phương pháp giáo dục", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- mu_diec_va_hoi_chung_roi_loan_pho_tu_ki_nhung_dac_diem_giong.pdf
