Giáo trình Thực vật dược: Đọc viết tên thuốc

GIỚI THIỆU HỌC PHẦN

THỰC VẬT DƯỢC – ĐỌC VIẾT TÊN THUỐC

Đối tượng: Cao đẳng Dược

- Số tín chỉ:

- Số tiết:

4 (3/1)

75 tiết

45 tiết

30 tiết

105 giờ

+ Lý thuyết:

+ Thực hành:

+ Tự học:

- Thời điểm thực hiện:

Học kỳ II

MỤC TIÊU HỌC PHẦN

1.Trình bày được cách đọc và viết tên các thuốc bằng tiếng Việt theo danh

pháp quốc tế Latin. Thực hiện được và viết được đúng tên khoa học của cây thuốc,

hóa chất, thuốc.

2.Trình bày được đặc điểm cấu tạo tế bào, mô thực vật, đặc điểm hình thái và

giải phẫu các cơ quan dinh dưỡng (rễ, thân, lá) và cơ quan sinh sản (hoa, quả, hạt)

của thực vật.

3.Trình bày được cách phân loại thực vật, các đặc điểm nổi bật của một số họ

thực vật thường dùng làm thuốc.

4.Rèn luyện kỹ năng đọc và viết được đúng tên các thuốc, dược liệu thông

dụng bằng tiếng Việt theo danh pháp quốc tế Latin.

5.Mô tả đúng được đặc điểm cấu tạo tế bào, mô thực vật, đặc điểm hình thái

và giải phẫu các cơ quan dinh dưỡng (rễ, thân, lá) và cơ quan sinh sản (hoa, quả, hạt)

của thực vật và các họ thực vật thông dụng dùng làm thuốc.

6.Thực hiện đúng được các thao tác kỹ thuật cơ bản trong nghiên cứu thực vật

và kiểm nghiệm dược liệu, bao gồm: Làm tiêu bản vi phẫu, soi kính hiển vi, làm tiêu

bản mẫu khô và nhận dạng được cây thuốc thông dụng.

7.Thấy được giá trị, tầm quan trọng của môn học và thận trọng, tỷ mỉ, chính

xác, nghiêm túc trong thực hành môn học

NỘI DUNG HỌC PHẦN

Phần lý thuyết

STT

Nội dung

Trang

3

1

2

Cách viết và đọc các nguyên âm, phụ âm trong tiếng Latin.

Cách viết và đọc các nguyên âm, phụ âm đặc biệt trong tiếng

Sơ lược về ngữ pháp tiếng Latin và các từ viết tắt thường dùng

trong ngành Dược

Cách viết tên thuốc bằng tiếng Việt theo thuật ngữ quốc tế tiếng

10

15

3

4

5

24

39

Latin

Cách viết đọc thuốc bằng tiếng Việt theo thuật ngữ quốc tế

tiếng Latin

6

7

54

58

Đại cương về Thực vật

Tế bào và mô thực vật

1

8

9

Cơ quan sinh dưỡng của thực vật

Cơ quan sinh sản của thực vật

71

83

10 Đại cương về phân loại thực vật

11 Thực vật bậc thấp

94

97

12 Thực vật bậc cao

102

Phần thực hành

STT

Nội dung

Trang

1

Phương pháp sử dụng kính hiển vi, soi tế bào, tinh bột dược liệu.

139

2

Phương pháp làm tiêu bản vi phẫu và vẽ tiêu bản vi phẫu rễ cây

144

3

4

5

6

Thân cây và lá cây

Hoa

Quả và hạt

152

158

163

168

Nhận biết cây thuốc, phương pháp làm mẫu khô tiêu bản. Ôn tập

và kiểm tra.

Tổng

170

ĐÁNH GIÁ

- Hình thức thi: Trắc nghiệm

- Thang điểm: 10

+ Điểm thường xuyên: 02 bài kiểm tra hệ số 1

+ Điểm định kỳ: 01 bài kiểm tra hệ số 2

+ Điểm thi KT học phần: 01 bài thi trọng số 70%

Cách tính điểm:

- Điểm học phần = (Điểm thường xuyên + (Điểm kiểm tra định kỳ x 2)/3) x

30% + Điểm thi hết học phần x 70%

2

PHẦN LÝ THUYẾT

Chương 1

CÁCH VIẾT VÀ ĐỌC CÁC NGUYÊN ÂM,

PHỤ ÂM TRONG TIẾNG LATIN

MỤC TIÊU HỌC TẬP

1. Trình bày được cách viết và đọc các nguyên âm, phụ âm trong tiếng Latin.

2. Viết và đọc đúng được tên các nguyên tố, hóa chất, tên thuốc thông dụng bằng

tiếng Latin.

3. Thuộc được nghĩa tiếng Việt các từ Latin đã học.

NỘI DUNG

Hiện nay tiếng Latin vẫn được coi là Quốc tế ngữ trong ngành Y học, Dược

học, Thực vật học. Trong chương trình dược sỹ cao đẳng ( DSCĐ) cần học tiếng Latin

để viết, đọc tên thuốc theo thuật ngữ Quốc tế tiếng Latin để kiểm tra đơn thuốc, nhãn

thuốc, tên cây, họ thực vật bằng tiếng Latin.

1. Bảng chữ cái Latin

Tiếng Latin có 24 chữ cái, xếp theo thứ tự như sau:

Chữ in

Hoa

A

B

C

D

E

F

G

Chữ viết

Hoa

a

b

c

d

e

Số TT

Tên chữ cái

Thường

1

2

3

4

5

6

7

8

a

b

c

d

e

f

g

h

i

a

b

c

d

e

f

g

h

i

a

bê

xê

đê

ê

f

ép- phờ

ghê

hát

g

h

i

H

I

9

i

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

K

L

M

N

O

P

Q

R

S

T

U

V

X

Y

Z

k

l

k

l

k

l

ca

e-lờ

em-mờ

en-nờ

ô

pê

cu

e-rờ

ét-sờ

tê

u

vê

m

n

o

p

q

r

m

n

o

p

q

r

m

n

o

p

q

r

s

t

s

t

s

t

u

v

x

y

z

u

v

x

y

z

u

v

x

y

z

Ých-xờ

Ýp-xi-lon

dê-ta

3

24 chữ cái Latin được chia thành 2 loại:

6 nguyên âm là: a, e, i, o, u, y

18 phụ âm là: b, c, d, f, g, h, k, l, m, n, p, q, r, s, t, v, x, z.

Ngoài ra còn có 2 chữ:

Bán nguyên âm j (J) đọc như i.

Phụ âm đôi w (W) đọc như u hoặc v.

2. Cách viết và đọc các nguyên âm, phụ âm

2.1. Cách viết và đọc các nguyên âm và bán nguyên âm:

- Chữ a, i, u đọc như trong tiếng Việt

Ví dụ:

Kalium (ka-li-um)

Acidum (a-xi-dum)

- Chữ e đọc như chữ ê trong tiếng Việt

Ví dụ:

kali

acid

Dividere (đi-vi-đê-rê)

Bene (bê-nê)

chia

tốt

- Chữ o đọc như trong tiếng Việt

Ví dụ:

Cito (xi-tô)

nhanh

Bibo (bi- bô)

tôi uống

- Chữ y đọc như uy trong tiếng Việt

Ví dụ:

Amylum (a-muy-lum)

Pyramidonum (puy-ra-mi-đô-num)

- Chữ j đọc như i trong tiếng Việt

Ví dụ:

tinh bột

pyramidon

Injectio (in-i-ếch-ti-ô)

Jucundus (i-u-cun-đu-xờ)

2.2. Cách viết và đọc các phụ âm:

Các phụ âm viết và đọc như trong tiếng Việt là

b, h, k, l, m, n, p, v.

Ví dụ:

thuốc tiêm

dễ chịu

Bibo (bi-bô)

Bonus (bô-nu-xờ)

tôi uống

tốt

Hora (hô-ra)

giờ

Heri (hê-ri)

Kalium (ka-li-um)

hôm qua

kali

Kola (cô-la)

côla

Lanolinum (la-nô-li-num)

Liquor (li-cu-ô-rờ)

Misce (mi-xờ-xê)

lanolin

dung dịch

trộn

Mel (mê-lờ)

Nasus (na-du-xờ)

mật ong

mũi

Neriolinum (nê-ri-ô-li-num)

neriolin

Pilula (pi-lu-la)

Vitaminum (vi-ta-mi-num)

Vaccinum (vac-xi-num)

tinh khiết

vitamin

vaccin

- Chữ c đứng trước a, o, u đọc như chữ k và trước e, i, y, ae, oe thì đọc như chữ

x trong tiếng Việt

4

Ví dụ:

Calor (ca-lô-rờ)

calo, nhiệt lượng

Color (cô-lô-rờ)

màu

Cutis (cu-ti-xờ)

da

Cera (xê-ra)

sáp

Cito (xi-tô)

nhanh

màu lam

mù

Cyaneus (xuy-a-nê-u-xờ)

Caecus (xe-cu-xờ)

Coelia (xơ-li-a)

phần bụng

- Chữ d đọc như đ trong tiếng Việt

Ví dụ:

Da (đa)

cho, cấp

mười

Decem (đê-xêm)

- Chữ f đọc như ph trong tiếng Việt

Ví dụ:

Folium (phô-li-um)

Flos (phờ-lô-xờ)

- Chữ g đọc như gh trong tiếng Việt

Ví dụ:

lá

hoa

Gutta (ghut-ta)

gọt

Gelatinum ( ghê-la-ti–num)

gelatin

- Chữ q bao giờ cũng đi kèm với chữ u đọc như qu trong tiếng Việt

Ví dụ:

Aqua ( a-qua)

Quantum satis (quan-tum-xa-ti-xờ)

- Chữ r đọc như r trong tiếng Việt (rung lưỡi).

nước

lượng vừa đủ

Rutinum (ru-ti-num)

Recipe ( rê-xi-pê)

rutin

hãy lấy.

- Chữ s đọc như chữ x, trừ khi nó đứng giữa hai nguyên âm hoặc đứng giữa một

nguyên âm và chữ m hay n thì đọc như tiếng d trong tiếng Việt.

Ví dụ:

Serum ( xê-rum)

Rosa (rô-da)

Dosis (đô-di-xờ)

huyết thanh

hoa hồng

liều

Gargarisma (ga-rờ-ga-ri-dờ-ma)

Mensura ( mên-du-ra)

thuốc súc miệng

sự đo

- Chữ t đọc như t trong tiếng Việt, trừ khi chữ t đứng trước chữ i và kèm theo 1

nguyên âm nữa thì đọc như chữ x. Nhưng nếu trước chữ t, i và nguyên âm lại có một

trong ba chữ s, t, x thì vẫn đọc là t

Ví dụ:

Stibium (xờ-ti-bi-um)

Potio (pô-xi-ô)

Mixtio ( mic-xờ-ti-o)

Ustio (u-xờ-ti-ô)

stibi

thuốc nước ngọt

hỗn hợp, sự trộn lẫn

sự đốt cháy

- Chữ x ở đầu từ đọc như chữ x trong tiếng Việt, nếu x đứng sau nguyên âm đọc

như kx, x đứng giữa 2 nguyên âm đọc như kd

Ví dụ:

Xylenum (xuy-lê-num)

xylen

5

Radix (ra-đích-xờ)

Excipiens (ếch-xờ-pi-ên-xờ)

Exemplum (ếch-dêm-pờ-lum)

Oxydum (ôc-duy-đum)

rễ

tá dược

ví dụ

oxyd

- Chữ z đọc như chữ d trong tiếng Việt

Ví dụ:

Zingiberaceae (zin-ghi-bê-ra-xê-e)

Ozzone (ô-dô-nê)

họ Gừng

ozzon

3. Bài tập đọc (theo nhóm nhỏ)

3.1. Tập đọc một số vần Latin

Ba

pe

de

te

ce

ke

ge

fe

ve

se

Za

La

Ra

be

pi

di

ti

ci

ki

gi

fi

vi

si

ze

le

re

bi

bo

pu

du

tu

cu

ku

gu

fu

vu

su

zo

lo

ro

mo

no

ho

xo

af

bu

py

dy

ty

cy

ky

gy

fy

vy

sy

zu

lu

by

Pa

Da

Ta

Ca

Ka

Ga

Fa

Va

Sa

po

do

to

co

ko

go

fo

vo

so

zi

li

ri

mi

ni

hi

zy

ly

ry

my

ny

hy

xy

al

at

el

et

il

ru

Ma me

mu

nu

hu

xu

ag

as

eg

es

ig

Na

Ha

Xa

Ab

Am an

Eb ec

Em en

ne

he

xe

ac

xi

ad

ap

ed

ep

id

ar

ef

er

if

ax

ex

ix

az

ez

iz

Ib

ic

Im

Ob

Om on

Ub uc

Um un

in

oc

ip

ir

is

it

od

op

ud

up

of

or

uf

ur

og

os

ug

us

ol

ot

ul

ut

ox

ux

oz

uz

Tập đọc một số nguyên tố hóa học:

Aluminium

Argentum

Aurum

Nhôm

Bạc

Vàng

Bari

Barium

Bismuthum

Bromum

Calcium

Carboneum

Chlorum

Cuprum

Bismuth

Brom

Calci

Carbon

Clor

Đồng

Sắt

Ferrum

6

Hydrargyrum

Hydrogenium

Thủy ngân

Hydro

Iodum

Iod

Kalium

Kali

Magnesium

Manganum (man-ga-num)

Natrium

Magnesi

Mangan

Natri

Nitrogenium

Nitơ

Oxygenium

Oxy

Phosphorus

Phosphor

Plumbum

Chì

Radium

Radi

Stannum

Titanium

Uranium

Zincum

Thiếc

Titan

Urani

Kẽm

Tập đọc tên một số hóa chất:

Acidum aceticum

Acidum ascorbicum

Acidum benzoicum

Acidum boricum

Acidum citricum

Acidum arsenicum

Acidum glutamicum

Acidum hydrochloricum

Acidum hydrobromicum

Acidum lacticum

Acidum nitricum

Acidum nicotinicum

Acidum oxalicum

Acidum phosphoricum

Acidum picricum

Acidum salicylicum

Acidum sulfuricum

Acidum tartricum

Acidum hypochlorosum

Nitrogenium peroxydatum

Nitrogenium pentoxydum

Arsenicum pentoxydum

Natrii bromidum

Natrii chloridum

Hydrargyrum chloratum

Aethylis chloridum

Natrii sulfis

acid acetic

acid ascorbic

acid benzoic

aid boric

acid citric

acid arsenic

acid glutamic

acid hydrochloric

acid hydrobromic

acid lactic

acid nitric

acid nicotinic

acid oxalic

acid phosphoric

acid picric

acid salicylic

acid sulfuric

acid tartric

acid hypocloro

Nitrogen dioxyd

Nitrogen pentoxyd

Arsenic pentoxyd

Natri bromid

Natri chlorid

thủy ngân I clorid

Aethyl chlorid

Natri sulfit

Argentum nitrosum

Natrium sulfuricum

Kalii et aluminii sulfas

3.2.Tập đọc tên một số tên thuốc

Adrenalinum

bạc nitrit

Natri sulfat

Kali nhôm sulfat

Adrenalin

7

Aluminii sulfas

Aminazinum

nhôm sulfat

Aminazin

Amonii bromidum

Amonii chloridum

Amoni bromid

Amoni clorid

Antipyrinum

Antipyrin

Argenti nitras

Arsenici trioxydum

Aspirinum

Atropini sulfas

Barii sulfats

bạc nitrat

Arsenic trioxyd

Aspirin

Atropin sulfat

Bari sulfat

Berberin

Berberinum

Bismuthi subcarbons

Bismuthi subnitras

Calcii bromidum

Calcii carbonas

Calcii chloridum

Calcii gluconas

Calcii glycerophosphas

Camphora

Bismuth carbonat base

Bismuth nitrast base

Calcii bromid

Calcii carbonat

Calcii clorid

Calcii gluconat

Calcii glycerophosphat

Camphor, long não

Than thảo mộc

Cloramphenicol

Cloroform

Carbo ligni

Chloramphenicolum

Chloroformium

Codeinum

Codein

Coffeinum

Coffein

Cupri sulfas

Đồng sulfat

Deltacortisonum

Dicainum

Deltacortison

Dicain

Diethyl stilboestrolum

Digitalinum

Diethyl stilboestrol

Digitalin

Ephedrini hydrochloridum

Emetini hydrochloridum

Euquininum

Ephedrin hydroclorid

Emetin hydroclorid

Euquinin

Hydrocortisonum

Iodoformium

Hydrocortison

Iodoform

Isoniazidum

Kalii bromidum

Kalii oididum

Isoniazid, rimifon

Kali bromid

Kali oidid

Mentholum

Menthol

Morphini hydrochloridum

Natrii benzoas

Natrii glycerophosphas

Neriolinum

Morphini hydroclorid

Natri benzoat

Natri glycerophosphat

Neriolin

Palmatini chloridum

Phenacetinum

Palmatin chlorid

Phenacetin

Pyramidonum

Pyramidon

Quinini hydrochloridum

Reserpinum

Quinin hydroclorid

Reserpin

Saccharum album

Salicylamidum

Đường trắng

Salicylamid

8

Santoninum

Santonin

Streptomycini sulfas

Sulfaguanidinum

Sulfametoxypyridazinum

Theophyllinum

Vanillinum

Streptomycin sulfat

Sulfaguanidin

Sulfametoxypyridazin

Theophyllin

Vanillin

Vitaminum

Vitamin

Zinci sulfas

Kẽm sulfat

Zinci oxydum

Kẽm oxyd

LƯỢNG GIÁ

1. Trình bày cách viết & đọc các nguyên âm, phụ âm trong tiếng Latin?

2. Điền vào chỗ trống cách đọc các chữ cái Latin sau:

2.1. Chữ c đứng trước ae, oe đọc như ...... trong tiếng Việt

2.2. Chữ s đọc như ...... trong tiếng Việt khi đứng giữa 2 nguyên âm.

2.3. Chữ t đọc như ...... trong tiếng Việt, nhưng trước chữ t lại có chữ s hay x thì

đọc là ......

2.4. Chữ x sau nguyên âm đọc như ...... trong tiếng Việt, đứng giữa 2 nguyên

âm đọc như ......

3. Cách đọc các chữ cái sau đúng hay sai ?

3.1. Viết là e đọc là ơ của tiếng Việt

Đ

S

3.2. Viết là o

3.3. Viết là q

3.4. Viết là d

3.5. Viết là r

3.6. Viết là g

3.7. Viết là f

đọc là o của tiếng Việt

đọc là q của tiếng Việt

đọc là d của tiếng Việt

đọc là gh của tiếng Việt

đọc là o của tiếng Việt

4. Điền tên tiếng Việt của các nguyên tố viết bằng tiếng Latin sau:

Argentum

Aluminium

Aurum

Plumbum

Zincum

Bạc

......

Cuprum

Ferrum

5. Viết các từ đã phiên âm sau ra tiếng Latin đã học ?

Kẽm iodid

Bạc nitrat

Calci clorid

Cloramphenicol

Magnesi

Adrenalin

Acid acetic

Acid citric

Acid picric

Ethanol

6. Viết, đọc đúng và thuộc nghĩa các từ Latin đã học ?

9

Chương 2

CÁCH VIẾT VÀ ĐỌC CÁC NGUYÊN ÂM, PHỤ ÂM

ĐẶC BIỆT TRONG TIẾNG LATIN

MỤC TIÊU

1. Trình bày được cách viết và đọc các nguyên âm, phụ âm đặc biệt trong tiếng Latin.

2. Viết và đọc đúng các từ thực vật, tên cây thuốc thông dụng bằng tiếng Latin.

3. Đọc và thuộc được nghĩa tiếng Việt các từ Latin đã học.

NỘI DUNG

1. Cách viết và cách đọc các nguyên âm kép nguyên âm ghép

1.1. Nguyên âm kép là hai nguyên âm đứng liền nhau và đọc thành một âm.

Ví dụ:

 Ae đọc như e trong tiếng Việt

Aequalis (e-qua-li-xờ)

Aether (e-thê-rờ)

bằng nhau

ether

 Oe đọc như ơ trong tiếng Việt

Phoetidus (phơ-ti-đu-xờ)

Oedema (ơ-đê-ma)

có mùi hôi thối

bệnh phù

 Au đọc như au trong tiếng Việt

Aurum (au-rum)

Vàng

 Eu đọc như Êu trong tiếng việt

Neuter (nêu-tê-rờ)

trung tính

Seu (sêu)

hoặc

1.2. Những nguyên âm kép: ae, oe, có hai dấu chấm trên chữ e ( ë ) phải đọc tách

riêng từng nguyên âm

Ví dụ:

Aër (a-ê-rờ)

không khí

Aloë (a-lô-ê)

Lô hội

1.3. Nguyên âm ghép là hai nguyên âm đứng liền nhau, đọc thành hai nguyên âm,

nguyên âm đầu đọc ngắn, nguyên âm sau đọc dài.

Ví dụ:

Opium (ô-pi-um)

Unguentum (un-gu-ên-tum)

thuốc phiện

thuốc mỡ

2. Cách viết và đọc các phụ âm kép, phụ âm ghép, phụ âm đôi:

2.1. Phụ âm kép là hai phụ âm đi liền nhau, phụ âm sau là h, đọc như một phụ âm

tương đương

Ví dụ:

 Ch đọc như kh tiếng Việt

Ochrea (ô-khờ-rê-a)

bẹ chìa

bệnh tả

Cholera (khô-lê-ra)

 Ph đọc như ph trong tiếng Việt

Camphora (cam-phô-ra)

Phiala (phi-a-la)

camphor, long não

chai

 Rh đọc như r trong tiếng Việt (lưỡi rung)

Rheum (rê-um)

đại bàng

Rhizoma (ri-dô-ma)

thân rễ

10

 Th đọc như th tiếng Việt

Anthera (an-thê-ra)

bao phấn

Aetheroleum (e-thê-rô-lê-um)

có tinh dầu

2.2. Phụ âm ghép là hai phụ âm đi liền nhau đọc thành hai âm: phụ âm đầu đọc

nhẹ và lướt nhanh sang phụ âm sau.

Ví dụ:

Bromum (bờ-rô-mum)

Natrium (na-tờ-ri-um)

Drupa (đờ-ru-pa)

brom

natri

quả hạch

Chlorophyllum (khờ-lô-rô-phuy-lờ-lum) chất diệp lục

Riboflavinum (ri-bô-phờ-la-vi-num)

2.3. Phụ âm đôi là hai phụ âm giống nhau đi liền nhau, đọc một phụ âm cho âm tiết

trước, một phụ âm cho âm tiết sau

riboflavin (vitamin B₁₂)

Ví dụ:

Gramma (gờ-ram-ma)

Gutta (ghút-ta)

Ferrum (phêr-rum)

gam

giọt

sắt

Chú ý:

Chữ W (vê đôi) không có trong bảng chữ cái Latin, thường đọc là v khi chữ w

đứng trước nguyên âm, đọc là u khi đứng trước phụ âm. Nếu từ đó có nguồn gốc từ

tiếng Đức thì chữ W đọc là v; nếu có nguồn gốc từ tiếng Anh thì đọc là u.

Ví dụ:

Fowler (phô-u-lê-ờ)

Fowler

Rauwolfia (rau-vô-lơ-phi-a)

cây Ba gạc

3. Bài tập đọc (theo nhóm nhỏ)

3.1. Tập đọc một số vần Latin:

Bae boe bau beu bra

bre

pre

tre

bri

pri

tri

bro bru

pro pru

Pae

Tae

poe pau peu pra

toe tau teu tra

tro

tru

Cae coe cau ceu cra

Gae goe gau geu gra

Gaë goë daë doë coë foë

cre

gre

cri

gri

toë

cro

gro gru

voë

cru

Psa

Spa

Sta

pse psi

spe spi

pso psu

spo spu

ste

sti

sto

stu

Stra stre stri

stro stru

Scra scre scri scro scru

3.2. Tập đọc một số từ thực vật:

Apex

ngọn cây, búp

nội nhũ

bao phấn

áo hạt

Albumen

Anthera

Arillus

Amylum

Cortex

tinh bột

vỏ cây

Calyx

đài hoa

Corolla

Calyculus

Forlium

tràng hoa

tiểu đài

lá cây

11

Flos

hoa

Fructus

quả

Herba

toàn cây

Ochrea

bẹ chìa

Pericarpium

Perispermium

Petalum

vỏ quả

ngoại nhũ

cánh hoa

vòi

Stylus

Stamen

nhị

Species

loài

Radix

rễ

Rhizoma

thân rễ

Tuber

củ

Semen

hạt

Apiaceae

họ Hoa tán

họ Ngũ gia bì

họ Trúc đào

họ Trạch tả

họ Ráy

Araliaceae

Apocynaceae

Alismataceae

Araceae

Asteraceae

Arecaceae

Brassicaceae

Caesalpiniaceae

Combretaceae

Chenopodiaceae

Convolvulaceae

Euphorbiaceae

Campanulaceae

Fabaceae

họ Cúc

họ Cau

họ Cải

họ Vang

họ Bàng

họ Rau muối

họ Bìm bìm

họ Thầu dầu

Họ Hoa chuông

họ Đậu

Lamiaceae

Lauraceae

Liliaceae

họ Hoa môi

họ Long não

họ Hành

họ Mã tiền

họ Phòng kỷ

họ Trinh nữ

họ Dâu tằm

họ Viễn chí

họ Rau răm

họ Lựu

họ A phiến

họ Lạc tiên

họ Mao lương

họ Hoa hồng

họ Táo ta

họ Cà phê

họ Hoa mõm chó

họ Bách bộ

họ Gừng

Loganiaceae

Menispermaceae

Mimosaceae

Moraceae

Polygalaceae

Polygonaceae

Punicaceae

Papaveraceae

Passifloraceae

Ranunculaceae

Rosaceae

Rhamnaceae

Rubiaceae

Scrophulariaceae

Stemonaceae

Zingiberaceae

12

3.3.Tập đọc một số tên cây thuốc (chỉ đọc tên khoa học, còn chữ viết tắt sau tên

khoa học là tên tác giả đặt tên đó cho cây không phải đọc):

Aconitum fortunei H.

cây Ô đầu – Phụ tử Việt Nam

cây Cỏ xước

cây Ngưu tất

tinh dầu khuynh diệp

tinh dầu bạc hà

cây Trạch tả

Achyranthes aspera L.

Achyranthes bidentata Blum.

Aetheroleum eucalypti.

Aetheroleum Menthae.

Alisma plantago L.

Allium sativum L.

cây Tỏi

Amomum xanthioides Wall.

Areca catechu L.

Cây Sa nhân

cây Cau

Armeniaca vulgaris Lamk.

Artemisia annua L.

Artemisia vulgaris L.

cây Mơ

cây Thanh hao hoa vàng

cây Ngải cứu

cây Hạ khô thảo

cây Tô mộc

cây Hồng hoa

cây Dầu giun

cây Cúc hoa vàng

cây Quế

Brunella vulgaris L

Ceasalpinia sappan L.

Carthamus tinctorius L.

Chenopodium ambrosioides L.

Chrysanthemum indicum L.

Cinnamomum obtusifolium Nees

Coptis teeta Wall.

cây Hoàng liên

cây Nghệ

Curcuma longa L.

Datura metel Lour.

cây Cà độc dược

cây Hoài sơn

cây Vông nem

cây Hoàng đằng

cây Dành dành

cây Cam thảo bắc

cây Mộc hoa trắng

cây Hồi

cây Địa liền

cây Keo dậu

cây Kim ngân

cây Bạc hà nam

cây Gấc

Dioscorea persimilis P. và B.

Erythrina indica Lamk.

Fibraurea tinctoria Lour.

Gardenia florida L.

Glycyrrhiza uralensis F.

Holarrhena antidysenterica Wall.

Illicium verum Hook.

Kaempferia galanga L.

Leucaena glauca Benth.

Lonicera japonica Thunb.

Mentha arvensis L.

Momordica cochinchinensis Spreng.

Morinda officinalis How.

Morus alba L.

Ophiopogon japonicus Wall.

Papaver somniferum L.

Passiflora foetida L.

cây Ba kích

cây Dâu tằm

cây Mạch môn

cây Thuốc phiện

cây Lạc tiên

Polygonum multiflorum Thumb.

Punica granatum L.

cây Hà thủ ô đỏ

cây Lựu

Rhemannia glutinosa Steud.

Rosa laevigata Michx.

Siegesbeckia orientalis L.

Sophora japonica L.

cây Địa hoàng

cây Kim anh

cây Hy thiêm

cây Hoè

Stephania rotunda Lour.

Stemona tuberosa Lour.

Thevetia neriifolia Juss.

cây Bình vôi

cây Bách bộ

cây Thông thiên

13

Typhonium divaricatum Dene.

Uncaria tonkinensis Havil.

Verbena officinalis L.

Vitex heterophylla Roxb.

Wedelia calendulacea Less.

Xanthium strumarium L.

Zingiber officinale Rosc.

Zizyphus jujuba Lamk.

cây Bán hạ

cây Câu đằng

cỏ Roi ngựa

cây Chân chim

cây Sài đất

cây Ké đầu ngựa

cây Gừng

cây Táo ta

LƯỢNG GIÁ

1. Trình bày cách viết và đọc các nguyên âm và phụ âm đặc biệt trong tiếng Latin ?

2. Điền vào chỗ trống các chữ đúng với cách viết, đọc của tiếng Latin:

Chữ ch đọc như ....... tiếng Việt

Chữ ........ đọc như e tiếng Việt.

Chữ ........ đọc như ơ tiếng Việt

Chữ aë đọc là .......

Chữ oë đọc là .......

3. Bạn đánh dấu (x) vào các dòng tương ứng về cách viết, đọc một số nguyên âm và

phụ âm đặc biệt của tiếng Latin trong bảng kiểm “đúng – sai” sau:

SỐ

TT

1

2

3

4

5

6

7

CÁCH VIẾT

CÁCH ĐỌC

ĐÚNG

SAI

ae

eu

oë

oe

ae

aë

ch

rh

a-ê

ê-u

ơ

ô-ê

e

a-ê

ch

h

...........

8

4. Cách viết và đọc các từ Latin sau đúng hay sai ?

Aether (ê-te)

................................Đ

S

Oedema (êc-dê-ma)

Rhizoma (ri-dô-ma)

Gramma (gờ-ram-ma)

Amyllum (a-my-lum)

Lauraceae (lô-ra-xê-e)

Ferrum (fe-rum)

5. Từng nhóm tập đóng vai người này hỏi, người kia trả lời và ngược lại về cách đọc

và nghĩa của các từ Latin đã học ?

14

Chương 3

SƠ LƯỢC VỀ NGỮ PHÁP TIẾNG LATIN VÀ CÁC TỪ

VIẾT TẮT THƯỜNG DÙNGTRONG NGÀNH DƯỢC

MỤC TIÊU

1. Trình bày được cách dùng các loại từ trong tiếng Latin và sử dụng danh từ,

tính từ trên nhãn thuốc, đơn thuốc.

2. Viết và đọc đúng các từ viết tắt thường dùng trong ngành bằng tiếng Latin.

3. Thuộc nghĩa tiếng Việt các từ viết tắt thông dụng trên đơn thuốc, nhãn thuốc

và phiếu giới thiệu thuốc.

NỘI DUNG

1. Các loại từ trong tiếng Latin

1.1. Danh từ (Nomen substantivum, viết tắt là N.)

Danh từ là loại từ dùng để chỉ tên người, vật hoặc sự vật.

Ví dụ:

Rosa

hoa hồng

Aegrota

nữ bệnh nhân

1.2. Tính từ (Nomen adjectivum, viết tắt là adj.)

Tính từ là loại từ dùng để chỉ tính chất của người và sự vật.

Ví dụ:

Albus

Purus

trắng

tinh khiết

1.3. Động từ (Verbum, viết tắt là V.)

Động từ là loại từ chỉ hoạt động, trạng thái hay cảm xúc của người và sự vật

Ví dụ:

Recipe

Misce

hãy lấy

hãy chia

1.4. Số từ (Numerale, viết tắt là Num.)

Số từ là loại từ dùng để chỉ số lượng, số lần hoặc số thứ tự của các sự vật

Ví dụ:

Primus

Duo

Ter

thứ nhất

hai (2)

ba lần

1.5. Đại từ (Pronomen, viết tắt là Pron.)

Đại từ là loại từ dùng để thay thế cho danh từ

Ví dụ:

Nos

Ego

chúng tôi

tôi

1.6. Phó từ (Adverbum, viết tắt là adv.)

Phó từ là loại từ dùng để làm rõ nghĩa cho động từ, tính từ và các phó từ khác

Ví dụ:

Bene

tốt

Guttatim

từng giọt một

1.7. Liên từ (Conjunctio, viết tắt là conj.)

Liên từ là loại từ dùng để nối hai từ, hai cụm từ hoặc hai câu với nhau.

Ví dụ:

Et

và

Vel

hoặc

15

1.8. Giới từ (Prepositio, viết tắt là prep.)

Giới từ là loại từ chỉ mối quan hệ giữa hành vi và sự vật, hay nói một cách khác

là mối quan hệ giữa động từ với danh từ, đại từ, số từ...

Ví dụ:

In

Ad

Post

vào, trong

để, tới

sau

1.9. Thán từ (Interjectio, viết tắt là inter.)

Thán từ là loại từ dùng để biểu hiện tình cảm: vui, buồn, giận, ngạc nhiên...

Ví dụ:

O !

ô !

Danh từ, tính từ, động từ, số từ, đại từ có vần tận cùng thay đổi theo nhiệm vụ

của từ trong câu. Đó là những từ loại biến đổi. Còn phó từ, giới từ, liên từ, thán từ là

những từ loại không biến đổi.

2. Cách sử dụng danh từ, tính từ Latin trong ngành Dược

2.1. Danh từ

2.1.1.Đặc điểm:

- Giống (genus). Có 3 giống:

+ Giống đực [genus masculinum (m.)]

Ví dụ:

Fructus, us (m.)

Liber, bri (m.)

quả

sách

+ Giống cái [genus femininum (f.)]

Ví dụ:

Dies, ei (f.)

ngày

Gutta, ae (f.)

giọt

+ Giống trung [genus neutrum (n.)]

Ví dụ:

Oxydum, i (n.)

oxyd

Genu, us (n.)

đầu gối

- Số (numerus):

+ Số ít [singularis (sing.)]

Ví dụ:

Folium

Rosa

lá

hoa hồng

+ Số nhiều [pluralis (pl.)]

Ví dụ:

Folia

nhiều lá

Rosae

nhiều hoa hồng

- Cách (casus.). Có 6 cách:

+ Cách 1 (chủ cách) là cách của chủ ngữ.

+ Cách 2 (sinh cách) chỉ sở hữu.

+ Cách 3 (dữ cách) là cách của bổ ngữ gián tiếp.

+ Cách 4 (đối cách) là cách của bổ ngữ trực tiếp.

+ Cách 5 (tạo cách) chỉ sự bị động.

+ Cách 6 (xưng cách) dùng để gọi; thường chỉ dùng trong văn học.

Tên thuốc, thường dùng danh từ ở cách 1 và cách 2.

16

- Loại biến cách (declinatio) có 5 loại. Muốn biết một danh từ thuộc về loại biến

cách nào, người ta dựa vào đuôi từ của cách 2 số ít.

2.1.2. Từ nguyên dạng:

Trong từ điển Latin danh từ được ghi ở cách 1 số ít, kèm theo vần tận cùng cách

2 số ít và chú thích giống của danh từ.

Ví dụ:

Febris, is (f.)

Zincum, i (n.)

Sirupus, i (m.)

sốt

kẽm

siro

2.1.3. Áp dụng:

Trên một số nhãn thuốc thì tên dạng thuốc, bộ phận dùng làm thuốc của cây, tên

muối viết ở cách 1 (C1), còn tên chất thuốc, tên cây thuốc, tên kim loại của muối phải

viết ở cách 2 (C2).

Ví dụ

Tinctura

(C2)

aspirini

daturae

cồn cà độc dược

viên nén aspirin

(C1)

Tabellae

(C1 số nhiều) (C2)

Natrii bromidum

natri bromid

kali iodid

(C2)

Kalli

(C2)

(C1)

iodidum

(C1)

Belladonnae folia

(C2) (C1)

Radix Rauwolfiae

(C1) (C2)

lá cây Belladon

rễ cây Ba gạc

Trong một đơn thuốc người ta thường viết “ Hãy lấy: một lượng nhất định của

một hoá chất hay vị thuốc nào đó”. Vì vậy, hoá chất hay vị thuốc đó phải viết ở cách 2,

còn số lượng thì viết ở cách 4.

Ví dụ:

Recipe:

Kalii bromidi

2g

Sirupi codeini

Aquae destillatae

4g

30g

Hãy lấy:

2.2.Tính từ:

2.2.1.Đặc điểm:

Tính từ thường đi kèm với danh từ, làm rõ nghĩa cho danh từ và phù hợp với

danh từ về giống, số và cách.

- Tính từ phù hợp với danh từ về giống:

Ví dụ:

Albus, a, um

Sirupus albus

Cera alba

trắng

siro trắng

sáp trắng

vaselin trắng

Vaselinum album

- Tính từ phù hợp với danh từ về số:

Ví dụ:

Compositus, a, um

Piluae Aloes compositae

Tinctura opii composita

kép

(nhiều) viên kép lô hội

cồn thuốc phiện kép

17

- Tính từ phù hợp với danh từ về cách:

Ví dụ:

Purus, a, um

Talcum purum

Talci puri

tinh khiết

bột talc tinh khiết

của bột talc tinh khiết

2.2.2. Từ nguyên dạng:

- Trong từ điển Latin, tính từ được ghi ở bậc nguyên, số ít, giống đực, cách 1

kèm theo vần tận cùng của giống cái và giống trung ở cách 1 số ít và chú thích từ loại

bằng chữ viết tắt (adj.)

Ví dụ :

Destillatus, a, um (adj.)

Siccus, a, um (adj)

chưng cất

khô

- Những tính từ có vần tận cùng giống đực và giống cái giống nhau, trong từ

điển chi ghi phần tận cùng giống trung

Ví dụ :

Aequalis, e (adj.)

Subtilis, e (adj.)

bằng nhau

mịn

- Những tính từ không biến đổi về giống, trong từ điển chỉ ghi phần tận cùng

cách 2 số ít sau tính từ nguyên dạng

Ví dụ :

Simplex, icis (adj.)

Par, paris (adj.)

đơn giản

bằng

2.2.3. Áp dụng vào nghành dược:

- Tính từ phải phù hợp với danh từ về giống, số và cách. Vì vậy tên nhãn thuốc

và trong đơn thuốc phải xem tính từ đi kèm với danh từ nào để viết cho phù hợp.

Ví dụ:

Mollis, is, e(adj.)

Capsula mollis

Paraffinum molle

mềm

viên nang mềm

parafin mềm

Chú ý:

- Khi một tính từ chỉ đặc điểm của một hóa chất, nó chỉ phù hợp về giống, số,

cách với anion, còn tên cation kim loại vẫn viết ở cách 2.

Ví dụ :

Natrii chloridum purum

Natrii chloridi puri

natri clorid nguyên chất

- Khi một tính từ chỉ đặc điểm của một dạng thuốc, nó phải phù hợp với danh từ

chỉ dạng thuốc đó, còn danh từ chỉ tên cây hay tên nguyên liệu để chế dạng thuốc vẫn

để ở cách 2.

Ví dụ :

Extractum stemonae fluidum

Tinctura opii simplex

cao lỏng bách bộ

cồn thuốc phiện đơn

3. Các từ viết tắt thường dùng trên nhãn thuốc đơn thuốc

Viết tắt

aa

ac.

Viết đầy dủ

ana

acidum

Nghĩa tiếng Việt

như nhau

acid

ad usum externum

aequalis

để dùng ngoài

bằng nhau

ad us. ext.

aeq.

18

amp.

a. c.

ampulla

ống tiêm

trước bữa ăn

nước cất

ngày hai lần

viên nang

giấy sáp

ante cibos

aqua destillata

bis in die

aq. dest.

b. i. d

caps.

chart. cer.

cito disp.

coch.

cochleat.

collut.

collyr.

D.

capsula

charta cerata

cito dispensetur

cochleare

cochleatim

collutorium

collyrium

dentur, da

decoctum

divide

cấp phát khẩn trương

thìa

từng thìa một

thuốc rà miệng

thuốc nhỏ mắt

đóng gói, cấp phát

thuốc sắc

dec.

div.

hãy chia

div. in. p. aeq.

D. t. d.

emuls.

extr.

divide in partes aequqles hãy chia thành những phần bằng nhau

dentur tale dose

emulsio

cấp phát những liều như thế

nhũ dịch

extractum

fiat, fiant

fiat seccundum artem

gargarisma

gutta

cao thuốc

f.

điều chế thành, làm thành

làm đúng kĩ thuật

thuốc súc miệng

giọt

F.S.A

garg.

gtt.

guttat.

h. s.

inf.

guttatim

hora somni

infusum

từng giọt một

lúc đi ngủ

thuốc hãm

hàng ngày

in d.

in dies

linim.

M.

M. D. S.

mixt.

N⁰.

linimentum

misce

Misce, Da, Signa

mixtura

thuốc xoa

hãy trộn, trộn

hãy trộn, đóng gói, ghi nhãn

hỗn dịch

numero

số

ol.

oleum

dầu

p.c.

post cibos

pulvis

sau khi ăn

thuốc bột

pulv.

pulver.

q.

q.i.d.

q.s.

Rp. , R/

rep.

si op. sit

sicc.

pulveratus, a, um

quaque, puisque

quarter in die

quantum satis

Recipe

repete, repetatur

si opus sit

siccus, a, um

simplex, icis

sirupus

tán thành bột

mỗi

ngày 4 lần

lượng vừa đủ

hãy lấy

làm lại, pha lại

nếu cần

khô

simpl.

sir.

đơn giản

siro

sol.

solutio

dung dịch

sp.

species

loài

spiri.

steril.

supp.

spiritus

sterilisa

suppositorium

cồn, rượu

hãy tiệt khuẩn, đã tiệt khuẩn

thuốc đạn

19

sta.

tab.

statim

ngay tức khắc

thuốc phiến

ngày 3 lần

cồn thuốc

đã giã

viên ngậm

thuốc mỡ

dùng trong

dùng ngoài

như đã chỉ dẫn

quay, đảo ngược

chai, lọ

tabulettae

ter in die

tinctura

tritus, a, um

trochiscus

unguentum

usus internus

usus externus

ut dictum

verte

t. i. d.

tinc. tct. , tra

tr.

troch.

ung.

us. int.

us. ext.

ut dict.

v.

vitr.

vitrum

4. Một số đơn thuốc kê bằng tiếng Latin

4.1. Rp.

Acidi borici pulverati

Zinci oxydi pulverati

Talci puri

10g

100g

M. f. pulv. D. S. ad us. ext

Nghĩa tiếng Việt:

Hãy lấy:

Acid boric tán thành bột

10g

Kẽm oxyd tán thành bột

Bột talc tinh khiết

10g

100g

Trộn, chế thành thuốc bột.

Đóng gói. Ghi nhãn để dùng ngoài.

4.2. Rp.

Codeini phosphatis

Natrii bicarbonatis

0,015g

0,300g

M. f. pulv. D. t. d. N⁰12, S. 1, t. i. d.

Nghĩa tiếng Việt:

Hãy lấy:

Codein phosphat

Natri bicarbonat

Trộn, pha chế thành thuốc bột.

0,015g

0,300g

Cấp phát những liều như thế thành gói, số 12.

Cách dùng: uống một gói, ngày 3 lần.

4.3. Rp.

Iodi puri

0,06 g

Kalii Iodidi

Phenobarbitali

Natrii Bromidi

0,60 g

1,20 g

3,00 g

Massae pilularum quantum satis ut fiant pilulae N⁰60 D. S. 1 pilula, t. i. d.

Nghĩa tiếng Việt:

Hãy lấy:

Iod tinh khiết

Kali Iodid

Phenobarbital

Natri Bromid

0,06 g

0,60 g

1,20 g

3,00 g

20