Chiến tranh Pháp - Phổ và quá trình hoàn thành thống nhất nước Đức (1870-1871)
TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ, Trường Đại học Khoa học, ĐH Huế
Tập 14, Số 3 (2019)
CHIẾN TRANH PHÁP - PHỔ
VÀ QUÁ TRÌNH HOÀN THÀNH THỐNG NHẤT NƯỚC ĐỨC (1870-1871)
Nguyễn Mậu Hùng
Trường Đại học Khoa học, Đại học Huế
Email: [email protected]
Ngày nhận bài: 25/02/2019; ngày hoàn thành phản biện: 27/3/2019; ngày duyệt đăng: 02/7/2019
TÓM TẮT
Cả Chiến tranh Pháp-Phổ và những bước cuối cùng của quá trình thống nhất nước
Đức về mặt nh| nước đều diễn ra trong những năm 1870-1871, nhưng nguồn gốc
của nó bắt nguồn từ việc cạnh tranh ảnh hưởng giữa Pháp và Phổ trong cộng đồng
c{c cư dân nói tiếng Đức ở Trung Âu giữa thế kỷ XIX. Chính vì thế, cuộc Chiến
tranh Pháp-Phổ (1870-1871) nhìn bề ngoài chỉ là một sự kiện trong quá trình thống
nhất nước Đức, nhưng thực chất lại mang tầm quốc tế rộng lớn. Thất bại của Pháp
trong cuộc chiến này không chỉ đưa Phổ lên nắm vị trí bá chủ hoàn toàn thế giới
nói tiếng Đức ở Trung Âu m| người ta thường gọi là quá trình thống nhất nước
Đức, m| còn đưa nước Đức trở thành một cường quốc trong thế giới tư bản chủ
nghĩa.
Từ khoá: cạnh tranh ảnh hưởng, Chiến tranh Pháp-Phổ 1870-1871, cư d}n nói tiếng
Đức, quá trình thống nhất nước Đức, thế giới nói tiếng Đức.
1. ĐẶT VẤN ĐỀ
Vấn đề cuối cùng của quá trình thống nhất nước Đức giữa thế kỷ XIX chính là
đường biên giới phía Tây và việc thu phục các nhà nước ở phía Nam sông Main không
nằm trong Liên bang Bắc Đức (1866-1871) của Phổ. Quá trình này bắt buộc phải tham
khảo ý kiến của Đế chế Pháp thứ hai (1852-1870) dưới sự dẫn dắt của Louis Napoléon
Bonaparte, người cũng đang cần lý do cho một cuộc chiến mới. Một sự nhượng bộ tiếp
theo cho Phổ để loại bỏ hẳn ảnh hưởng của người Pháp ở hai bờ sông Rhein và sự xuất
hiện một nước Đức thống nhất hùng mạnh bên cạnh ở trung tâm của châu Âu có lẽ
không bao giờ là mong muốn thực sự của những người theo chủ nghĩa d}n tộc Pháp
chân chính. Vấn đề chính vì thế chỉ có thể được giải quyết trên chiến trường v| điều
n|y đã diễn ra vào cuối năm 1870. Đ}y l| một vấn đề đã được đề cập ít nhiều trong các
tài liệu tiếng Việt, nhưng vẫn còn hết sức sơ lược và vắn tắt. Chính vì thế, trên cơ sở
phân tích các nhân tố dẫn đến cuộc chiến tranh cũng như c{c diễn biến chính và hệ quả
93
Chiến tranh Pháp - Phổ và quá trình hoàn thành thống nhất nước Đức (1870-1871)
của nó đối với các bên có liên quan lúc bấy giờ, bài báo sử dụng c{c phương ph{p lịch
sử, logic, so sánh, … để tìm hiểu s}u hơn nguyên nhân thắng lợi cũng như ý nghĩa lịch
sử của một trong những cuộc chiến tranh đế quốc mang tính toàn cầu đầu tiên trong
lịch sử thế giới cận hiện đại đối với quá trình chấm dứt tình trạng chia cắt yếu đuối và
chia rẽ lệ thuộc của c{c nh| nước nói tiếng Đức ở Trung Âu giữa thế kỷ XIX mà chúng
ta cũng có thể gọi l| qu{ trình thu giang sơn về một mối theo con đường của Vương
quốc Phổ.
2. CHIẾN TRANH PHÁP-PHỔ 1870-1871
2.1. Nguyên nhân cuộc chiến
Trong khi chính quyền của Napoléon III đang muốn đưa c{c m}u thuẫn nội bộ
ra bên ngoài thông qua cuộc chiến tranh n|y để ngăn cản một nước Đức thống nhất
hùng mạnh ở bên cạnh biên giới phía Đông, thì Vương quốc Phổ không thể hoàn thành
sứ mệnh nhất thể hóa các nhà nước nói tiếng Đức mà không khẳng định được ảnh
hưởng của mình lên toàn bộ c{c nh| nước thành viên của Liên bang Đức (1815-1866) [4,
tr. 65-305]. Nói cách khác, quá trình thống nhất nước Đức (1848-1871) theo con đường
của Vương quốc Phổ chưa thể hoàn thành chừng nào mà nhà Habsburg vẫn còn chưa
thể làm chủ được toàn bộ thế giới nói tiếng Đức ở Trung Âu. Tuy nhiên, cũng giống
như Đan Mạch v| Áo trước đó, nước Pháp sẽ không bao giờ chịu tự nguyện từ bỏ các
ảnh hưởng truyền thống của mình ở Trung Âu, đặc biệt là các cộng đồng nói tiếng Đức
ở phía Nam v| phía T}y nước Đức có chung đường biên giới giáp với nước Pháp.
Chính vì thế, một cuộc chiến trên chiến trường l| điều gần như không thể tránh khỏi
và vấn đề chỉ còn là thời gian và duyên cớ.
Ở trong nước, mặc dù ý tưởng về một nước Đức thống nhất và hùng mạnh ở
Trung Âu như những gì đã diễn ra cụ thể sau đó của toàn bộ cộng đồng c{c cư d}n nói
tiếng Đức rất xa lạ đối với bản sắc Phổ vốn có cũng như những dự tính cho chỉ duy
nhất vương triều Phổ của Otto von Bismarck. Tuy nhiên, đầu th{ng 3 năm 1867, khi
tình hình đã chuyển biến theo hướng không thể có lợi hơn cho qu{ trình thống nhất
toàn bộ c{c cư d}n nói tiếng Đức vào trong một thể chế chung, Otto von Bismarck đã
tự nguyện gia nhập liên minh của những người theo chủ nghĩa d}n tộc Đức hiện đại
với mục tiêu chính là chống lại Louis Napoléon Ponaparte và các ảnh hưởng còn lại
của người Pháp trong thế giới nói tiếng Đức [6, tr. 9].
Cùng lúc đó, c{c diễn biến ở nước Pháp trong những năm cuối của thập niên 60
của thế kỷ XIX lại diễn ra một cách hết sức kh{ch quan theo hướng không thể có lợi
hơn cho qu{ trình thống nhất Đức nói riêng và cho sự phát triển của thế giới nói tiếng
Đức nói chung. Trong bối cảnh chung đó, cuộc họp ở Biarritz vào th{ng 9 năm 1865 đã
làm cho Louis Napoléon Bonaparte trở nên thù địch với Otto von Bismarck. Mặc dù
94
TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ, Trường Đại học Khoa học, ĐH Huế
Tập 14, Số 3 (2019)
vậy, cuộc Chiến tranh Áo - Phổ năm 1866 mới là một trong những những nhân tố làm
tổn hại nghiêm trọng đến mối quan hệ của Phổ với Pháp. Những người Pháp phản đối
chiến thắng của Phổ trong cuộc chiến chống lại Áo năm 1866 lên tiếng yêu cầu trả thù
cho Sadová. Một không khí bài Phổ lên cao cực điểm ở Ph{p trước cuộc Chiến tranh
Pháp - Phổ (1870-1871).
Tuy nhiên, ngòi nổ thực sự của cuộc chiến tranh với người Ph{p năm 1870 lại
xuất phát từ cuộc khủng hoảng ngôi vương T}y Ban Nha khi Ho|ng hậu Isabella II bị
phế quyền trong một cuộc khởi nghĩa năm 1868. Một trong những ứng cử viên nặng ký
nhất cho ngai vàng còn bỏ trống là Hoàng tử Leopold của nhà Hohenzollern-
Sigmaringen, người có mối quan hệ họ hàng máu mủ thân thiết gần gũi với hoàng gia
Phổ đương quyền. Chính vì thế, các diễn biến kế ngôi ở T}y Ban Nha được Otto von
Bismarck chăm chú theo dõi và hết sức hoan nghênh. Trong khi đó, một nước Tây Ban
Nha tư sản hiện đại sẽ là một đối trọng tiềm tàng với một nước Ph{p cũng đang trong
tình trạng không thực sự yên ổn. Otto von Bismarck thế nên khuyến khích Leopold
chấp nhận ngôi vương T}y Ban Nha. Thế nhưng, c{c tín đồ Thiên chúa giáo anh em
này của vua Phổ không được cả nhà Hohenzollern lẫn Pháp ủng hộ nên đ|nh phải
chấp nhận rút lui. Năm 1869, Otto von Bismarck quyết định mang vấn đề này ra bàn
luận thêm một lần nữa và một lần nữa đã thuyết phục được Leopold chấp nhận ngôi
vương T}y Ban Nha th{ng 6 năm 1870 *5, tr. 50-57; 6, tr. 9, 53-54].
Việc một người nhà Hohenzollern-Sigmaringen của Vương quốc Phổ làm vua ở
Tây Ban Nha [5, tr. 56-57+ đã b{o động nước Pháp về sự ra đời của một liên minh giữa
Phổ và Tây Ban Nha chống lại nước Pháp. Chính vì thế, ngay khi ý định ứng cử của
Leopold được công bố rộng rãi, nước Ph{p đã bị kích động mạnh mẽ v| c{c h|nh động
quân sự đã được lên kế hoạch một cách hết sức cụ thể. Hàng loạt các cuộc biểu tình
phản đối diễn ra hết sức căng thẳng và dữ dội ở gần như trên khắp nước Pháp và thậm
chí ở cả c{c cường quốc châu Âu khác [6, tr. 9+. Cùng lúc đó, nh| đương quyền Pháp
yêu cầu Leopold phải tự nguyện rút lui và viết tối hậu thư cho Wilhelm I nói rằng nếu
có bất cứ hoàng tử nào của nhà Hohenzollern của Vương quốc Phổ chấp nhận vương
miện Tây Ban Nha, Chính phủ Pháp sẽ phản ứng ngay lập tức. Mặc dù Wilhelm I tỏ ra
không thật sự khâm phục trong việc đ{p ứng yêu cầu của người Ph{p, nhưng cuối
cùng Leopold cũng phải tự nguyện rút lui khỏi chiến dịch ứng cử v|o ngôi vương T}y
Ban Nha [5, tr. 56-57].
Otto von Bismarck, vì thế, được cho l| đã nếm trải một thất bại cay đắng khó
lòng có thể nuốt trôi trong ngày một ngày hai. Tuy nhiên, chiến lược thiếu khôn khéo
của các nhà ngoại giao Ph{p đương thời đã đẩy lợi thế này vào tay Otto von Bismarck
1
qua bức điện tín Ems đã bị xuyên tạc. Sự kiện n|y được xem là một cơ hội ngàn vàng
1
Đại sứ Ph{p đã tiếp cận vua Phổ Wilhelm I trực tiếp trong khi đang đi nghỉ m{t ở Ems Spa v|
yêu cầu ông n|y đưa ra một tuyên bố rõ r|ng rằng ông sẽ không bao giờ ủng hộ việc đưa một
95
Chiến tranh Pháp - Phổ và quá trình hoàn thành thống nhất nước Đức (1870-1871)
cho Otto von Bismarck khi vua Phổ buộc phải trả lời Ho|ng đế Ph{p dưới dạng một
bức thư tạ lỗi. Đ}y l| một diễn biến có tính chất quyết định và là một bước ngoặt làm
cho cuộc khủng hoảng rơi v|o một tình thế gần như không gì có thể ngăn cản nổi [6, tr.
9]. Bức điện tín Ems đã g}y ra một cơn dận dữ điên cuồng ở nước Pháp. Công chúng
Pháp, vẫn còn chưa nguôi ngoai sau thất bại của Đế chế Áo đồng minh tại Sadová năm
1866, yêu cầu tiến hành một cuộc chiến tranh chinh phạt Phổ càng sớm chừng nào tốt
chừng đó [5, tr. 56-58+. Ng|y 19 th{ng 7 năm 1870, Louis Napoléon Bonaparte chính
thức tuyên chiến với Phổ. Tuy nhiên, thật không may cho nước Ph{p, vì đó đó thực ra
chính là những gì mà giới quý tộc phong kiến đương quyền của Vương quốc Phổ đang
mong đợi.
H|nh động này của Otto von Bismarck đã l|m dấy lên một làn sóng thù hận
dân tộc cực độ trong dân chúng Vương quốc Phổ nói riêng và c{c nh| nước nói tiếng
Đức nói chung. Mặc dù vậy, đó chính l| điều mà Otto von Bismarck đang cần để có lý
do thuyết phục d}n chúng Đức tiến hành một cuộc chiến tranh không thể tránh khỏi
với người Pháp. Sau bức thư xuyên tạc của Otto von Bismarck, phần lớn dân chúng
Đức đã đứng về phía Phổ để theo đuổi các mục tiêu vương triều của nhà
Hohenzollern, nhưng lại được khôn khéo che đậy bởi luận điệu bảo vệ các lợi ích dân
2
tộc của toàn thể cộng đồng c{c cư d}n nói tiếng Đức và thực tế l| đang phục vụ cho
các nhu cầu chiến tranh mang tính giai cấp cục bộ của giới quý tộc phong kiến đương
quyền của Vương quốc Phổ do Otto von Bismarck đạo diễn. Trong bối cảnh đó, bức
thư xuyên tạc của Otto von Bismarck đã đặt nước Ph{p trước một lựa chọn duy nhất
trong mối quan hệ với Phổ là chấp nhận nghênh chiến để đưa thế giới nói tiếng Đức
trở về với trật tự vốn có của nó. Thực tế n|y đã tạo cho tướng Helmuth von Moltke của
Phổ nhiều thuận lợi trên chiến trường và làm cho quân Pháp phải chịu nhiều bất lợi
(1961), The Franco-Prussian War: the German invasion of France, 1870-1871, MacMillan, New York.,
pp. 57-58.
2
Ở miền Nam, c{c nhà nước Công gi{o Bayern, Württemberg, v| Baden chịu ảnh hưởng của cả
Ph{p v| Áo ở nhữngc mức độ kh{c nhau. Đó cũng l| nơi c{c tư tưởng tự do v| d}n chủ ph{t
triển mạnh. Otto von Bismarck xem cuộc chiến tranh với Ph{p l| một cơ hội để đưa c{c nhà
nước Nam Đức v|o quỹ đạo thống nhất của Phổ. Tuy nhiên, kh{c với dự đo{n của đa số giới
quan s{t đương thời v| mong đợi của Napoléon III, khi Ph{p bắt đầu tuyên chiến với Phổ, to|n
bộ c{c nhà nước ở miền Nam nước Đức vốn không thuộc Liên bang Bắc Đức (1866-1871) của
Phổ v| đang nằm trong vùng ảnh hưởng duy nhất còn lại của Ph{p trong thế giới nói tiếng Đức
ở Trung Âu đã quay lưng lại với Napoléon III của Ph{p v| đứng về phía Otto von Bismarck của
Vương quốc Phổ. Bayern, Württemberg, v| Baden đều xem Ph{p l| kẻ x}m lược v| đứng về
phía Phổ trong cuộc xung đột n|y. Tương tự như năm 1866, hầu hết c{c nh| nước tầm trung v|
yếu thế của Liên bang Đức 1815-1866 vẫn tỏ th{i độ phản đối Phổ, nhưng đến năm 1870, c{c
nh| nước n|y đã bị buộc phải đứng v|o một liên qu}n với Phổ trong cuộc chiến chống lại các
the German invasion of France, 1870-1871, MacMillan, New York., pp. 5-58.
96
TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ, Trường Đại học Khoa học, ĐH Huế
Tập 14, Số 3 (2019)
không thể tính hết ngay từ lúc cuộc chiến tranh vừa mới bắt đầu. Điều đó có nghĩa l|
với việc vận dụng thành thạo các diễn biến của chính trị ch}u Âu đương thời, Otto von
Bismarck đã tạo ra một tình huống mà trong đó nước Pháp sẽ đóng vai trò của một kẻ
x}m lược, trong khi Vương quốc Phổ sẽ đóng vai trò bảo vệ các quyền tự do cơ bản của
thế giới nói tiếng Đức [5, tr. 6-57].
2.2. Diễn biến và kết quả cuộc chiến
Thực tế đã chứng minh rằng cùng với c{c điều kiện khách quan thuận lợi vốn
có, cuộc chiến tranh đã chứng tỏ vũ khí hiện đại của Phổ đã mang lại cho họ một chiến
thắng dễ d|ng v| chóng v{nh đến mức không thể n|o mong đợi nổi và có thể tưởng
tượng ra ngay trước khi cuộc chiến tranh bắt đầu. Thất bại đầu tiên của qu}n đội Pháp
ở Elsaß đã quyết định sự trung lập nguyên vẹn của cả hai đồng minh thân cận mang
tên Áo v| Ý m| Napoléon III đã đặt nhiều hy vọng ở những mức độ nhất định trong
những tình huống cần trợ giúp từ bên ngoài. Tất cả các trận chiến đã diễn ra ở 1)
Wörth, 2) Sedan, 3) Metz, 4) Straßburg, v| 5) Paris đều là những chiến thắng vang dội
của qu}n đội Đức và các thất bại thảm hại của người Pháp [6, tr. 9].
Cùng lúc đó, qu}n đội Pháp phải hành quân trong các khoảng c{ch tương đối
xa để tiếp cận chiến trường. Sau một số trận chiến, đặc biệt là tại Spicheren, Wörth,
Mars la Tour, và Gravelotte, Phổ về cơ bản đã đ{nh bại c{c đạo quân chính của Pháp
và tiến sát thành phố Metz cũng như Paris. Qu}n Phổ đã bắt Louis Napoléon
Bonaparte cùng toàn thể qu}n đội Pháp làm tù binh tại Sedan ng|y 1 th{ng 9 năm
1870. Chính cuộc cách mạng công nghiệp đã tạo dựng cho người Đức một số lợi thế
nhất định trong việc sử dụng hệ thống đường sắt một cách có hiệu quả cho việc vận
chuyển qu}n đội Phổ đến các khu vực chiến đấu nhanh chóng và thuận tiện [5, tr. 219-
221].
Chính phủ Đế chế Pháp thứ hai (1852-1870) trở nên hỗn loạn sau khi chính
ho|ng đế của họ bị bắt cùng những mất mát không thể tả hết của qu}n đội Pháp khi bị
giam trong một tình cảnh thiếu nhân tính ở Saarland. Bối cảnh ấy buộc những người
phản đối Napoléon III phải lật đổ chính phủ hết thời của ông ta và tuyên bố thành lập
nền Cộng hoà thứ ba của nước Pháp (1870-1940) [5, tr. 223-229]. Đứng vào thời điểm
đó, Bộ Tư lệnh tối cao Đức dự kiến sẽ có một giải pháp hòa bình cho cuộc chiến với
người Ph{p, nhưng nền cộng hòa vừa mới được thành lập đã từ chối đầu hàng quân
Đức. Qu}n đội Phổ đã tiến v|o bao v}y Paris cho đến giữa th{ng 1 năm 1871 *7, tr.
126]. Chỉ trong vòng vài tuần, qu}n Ph{p đã nhanh chóng bị đ{nh bại về cơ bản và
trung t}m đầu não Paris của họ dễ d|ng rơi v|o tay của quân Phổ. Cuộc Chiến tranh
Pháp - Phổ 1870-1871 kết thúc với thất bại toàn diện của người Pháp và thắng lợi tuyệt
đối của Phổ với tư c{ch l| đại diện cho thế giới nói tiếng Đức ở Trung Âu xét trên
phương diện dân tộc.
97
Chiến tranh Pháp - Phổ và quá trình hoàn thành thống nhất nước Đức (1870-1871)
2.3. Nguyên nhân dẫn đến chiến thắng và ý nghĩa lịch sử của cuộc chiến
Một trong những nguyên nhân quan trọng nhất dẫn đến thắng lợi của Phổ
trước người Pháp được cho l| đến từ các thành công trong các cuộc cải cách của Phổ
đầu thế kỷ XIX. Việc tái cấu trúc qu}n đội của Albrecht von Roon và chiến lược hành
động của Helmuth von Moltke đã được kết hợp lại với nhau một cách có hiệu quả
trong cuộc chiến chống lại người Pháp. Ngoài ra, tốc độ và khả năng huy động binh
lực nhanh chóng của Phổ cũng l|m cho người Pháp phải kinh sợ. Cùng với đó, khả
năng tập trung lực lượng của Phổ vào các vấn đề mấu chốt cụ thể của từng thời điểm
cụ thể đã gợi nhớ lại chiến lược thành công của Napoléon I 70 năm về trước. Nhìn
chung, phía Phổ có vẻ như đang ở trong một tình trạng chủ động hơn, vì động lực mà
họ hướng tới không những mạnh mẽ hơn m| còn có d{ng dấp của điều chính nghĩa.
Tất cả các yếu tố đó đã {p đảo động lực thiếu thiện chí và thời cơ chưa chín muồi của
người Pháp.
Trong khi đó, vị thế của nước Pháp có vẻ như đang trên đ| suy giảm ở châu
Âu. Trong thực tế, nước Ph{p đã mất dần vị trí thống trị châu Âu từ sau cuộc Chiến
tranh Crưm những năm 1853-1856. Quan trọng hơn l| họ bước vào cuộc chiến tranh
với Phổ trong một tình thế thực sự bị động nhưng lại quá chủ quan. Napoléon III đã
từng hy vọng Áo sẽ tham gia vào cuộc chiến để báo thù cho thất bại của chính họ trước
Phổ năm 1866 v| c{c đồng minh nói tiếng Đức trước đ}y, đặc biệt là các nh| nước ở
miền Nam nước Đức như Baden, Württemberg, v| Bayern, cũng sẽ tham gia vào cuộc
chiến bên phía Pháp. Niềm hy vọng n|y đã trở nên vô nghĩa. Thay vì một cuộc chiến
báo thù chống lại Phổ, được c{c nh| nước đồng minh truyền thống người Đức tiếp sức
và ủng hộ, Pháp tham gia vào một cuộc chiến chống lại c{c nh| nước nói tiếng Đức mà
không có bất kỳ một đồng minh nào khác ngoài chính họ [5, tr. 64-66+. Đó trong thực tế
là một cuộc chiến tranh giữa một nhóm c{c nh| nước nói tiếng Đức do Phổ lãnh đạo
với một mình nước Pháp.
Cuộc Chiến tranh Pháp-Phổ 1870-1871 là một trận chung kết lịch sử của quá
trình giải quyết vấn đề nước Đức thế kỷ XIX giữa hai cường quốc h|ng đầu châu Âu
lúc bấy giờ. Đ{ng lẽ ra đ}y l| một cuộc chiến cân tài cân sức giữa hai kỳ phùng địch
thủ không dễ phần tài cao thấp ngày một ng|y hai, nhưng lại kết thúc một cách chóng
vánh theo cái cách không thể nhanh chóng hơn. Tuy nhiên, cuộc chiến tranh này lại
đưa c{c lực lượng xã hội mới của nền sản xuất công nghiệp vào những bước rẽ mới
trên con đường tìm kiếm những phương thức tổ chức cộng đồng phù hợp nhất với
hoàn cảnh lịch sử v| đặc điểm xã hội của giai cấp mình. Đó chính l| c{c hệ quả lâu dài
v| ý nghĩa trọng đại nhất của cuộc Chiến tranh Pháp-Phổ 1870-1871 đối với lịch sử
châu Âu nói riêng và lịch sử nhân loại nói chung. Chiến thắng trước người Ph{p năm
1871 đã mở rộng quyền bá chủ của Phổ ra toàn bộ các tiểu bang của Đức ở tầm quốc tế
với tư c{ch l| lực lượng lãnh đạo tuyệt đối của đế chế mới [5, tr. 434-454]. Trong khi
98
TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ, Trường Đại học Khoa học, ĐH Huế
Tập 14, Số 3 (2019)
đó, thất bại của Pháp trong cuộc Chiến tranh Pháp-Phổ 1870-1871 đã góp phần đưa
nước Đức trở thành một trong những quốc gia mạnh nhất châu Âu kể từ đó.
3. HOÀN THÀNH QUÁ TRÌNH THỐNG NHẤT NƯỚC ĐỨC
Ng|y 18 th{ng 1 năm 1871, c{c ho|ng tử và các chỉ huy quân sự cấp cao của
Đức đã tuyên bố Wilhelm I làm Hoàng đế Đức tại Cung điện Versailles của Pháp [8, tr.
11-13]. Điều đó có nghĩa l| sau gần một ng|n năm nội bộ lục đục, cộng đồng c{c cư
dân nói tiếng Đức ở Trung Âu cuối cùng cũng được thống nhất lại dưới một mái nhà
chung từ ng|y 18 th{ng 1 năm 1871. Mặc dù vậy, các cuộc đ|m ph{n d|i dằng dặc giữa
Vương quốc Phổ với các bên liên quan đã diễn ra trước khi lễ tuyên bố thành lập Đế
chế Đức thứ hai được tổ chức. Các cuộc đ|m ph{n với c{c nước ở phía Nam sông
Main, đặc biệt là với Bayern, l| khó khăn v| vất vả nhất. Cuối cùng, năm 1871, c{c nh|
nước miền Nam nước Đức cũng chấp nhận sáp nhập với Liên bang Bắc Đức (1866-
1871) để thành lập một Đế chế Đức thống nhất mới. Các bang miền Nam vốn trung
thành với nước Pháp từ đó chính thức được đưa v|o Đế chế Đức thứ hai theo Hiệp ước
Versailles ký ng|y 26 th{ng 2 năm 1871 v| được các bên phê chuẩn trong Hiệp ước
Frankfurt ng|y 10 th{ng 5 năm 1871 *5, tr. 434-454]. Cả hai Vương quốc Württemberg
v| Bayern đều gi|nh được những quyền tự trị quan trọng về qu}n đội, bưu điện, và
đường sắt.
Theo Hiệp ước Frankfurt cùng năm (1871), Ph{p phải từ bỏ hầu hết các khu vực
ảnh hưởng truyền thống của họ ở Đức, cụ thể là phần Alsace và phần nói tiếng Đức
của Lorraine được trao lại cho Phổ. Bản th}n Otto von Bismarck được cho là về cơ bản
không thực sự mặn mà lắm với việc cắt Elsaß-Lothringen sang cho Đế chế Đức thứ hai,
nhưng c{c lực lượng quân sự và dân tộc chủ nghĩa đã đặt ông ấy vào thế đã rồi. Hiệp
ước hòa bình Frankfurt năm 1871, chính vì thế, là một bước ngoặt trong chính sách
ngoại giao của Otto von Bismarck kể từ ngày thống nhất nước Đức. Elsaß-Lothringen
nằm ở giữa hai cường quốc hùng mạnh bậc nhất của châu Âu và có những ảnh hưởng
mang tính quyết định đến tương lai của cả hai nước Đức và Pháp [6, tr. 9-10+ cũng như
3
châu Âu và thế giới nửa đầu thế kỷ XX. Cũng theo Hiệp ước hòa bình Frankfurt ngày
10 th{ng 5 năm 1871, nước Ph{p cũng phải bồi thường một khoản chiến phí dựa trên
số d}n tương đương với mức bồi thường m| Napoléon Bonaparte đã {p đặt đối với
Phổ trong Ho| ước Tilsit năm 1807, khoảng 5 triệu frăng. Người Ph{p cũng buộc phải
chấp nhận sự cai quản của người Đức ở Paris cũng như phần lớn miền Bắc nước Pháp
3
Alsace v| Lorraine của Ph{p bị s{p nhập v|o Phổ năm 1871. Vùng lãnh thổ n|y được giao lại
cho Ph{p năm 1919 sau Chiến tranh thế giới thứ nhất, giao lại cho Đức năm 1940 trong Chiến
tranh thế giới thứ hai v| giao lại cho Ph{p năm 1945. Xem thêm: Taylor, A. J. P. (1967), Bismarck,
The Man and The Statesman, Vintage, New York., p. 133.
99
Chiến tranh Pháp - Phổ và quá trình hoàn thành thống nhất nước Đức (1870-1871)
*3, tr. 299+. Qu}n đội Đức sẽ rút lui từng bước một tương ứng với khả năng thanh to{n
chiến phí của người Pháp [3, tr. 299].
Trong lời tuyên bố nhận chức ng|y 18 th{ng 1 năm 1871, Friedrich Wilhelm I
khẳng định việc ông lên ngôi ho|ng đế l| để nhằm hoàn thành sứ mệnh bảo vệ nền
độc lập của nước Đức. Nền độc lập n|y đến lượt mình phụ thuộc vào sức mạnh thống
nhất của người dân. Nước Đức mới hy vọng sẽ mang lại cho người Đức khả năng tận
hưởng thành quả của các cuộc chiến tranh nhiệt tâm và hy sinh cao cả cho một nền hoà
bình lâu dài trong phạm vi c{c đường biên giới mà nó có khả năng đảm bảo cho Tổ
quốc một sự an toàn chống lại các cuộc x}m lược mới của người Pháp. Tất cả những gì
người Đức cố gắng làm lúc ấy chính là cải thiện sự giàu có của Đế chế Đức thứ hai,
không phải bằng các cuộc chinh phục quân sự bên ngoài mà là bằng phước lành và
quà tặng của hoà bình cho sự thịnh vượng, tự do, v| đạo đức của toàn thể dân tộc.
Điều này một phần là vì việc thống nhất c{c nh| nước khác nhau vào trong một quốc
gia đòi hỏi nhiều hơn chỉ đơn thuần là một số chiến thắng quân sự [2]. Mặc dù vậy,
vua Phổ cũng được cho là không thực sự hài lòng lắm với việc trở th|nh Ho|ng đế của
Đế chế Đức thứ hai, vì trên cương vị ấy ông ta ít có cơ hội để nói hơn khi ông ta còn ở
vị trí của vua Phổ [6, tr 9-10].
Một hiến pháp mới cho Đế chế Đức thứ hai cũng được Otto von Bismarck ban
h|nh, nhưng chỉ là một sự mở rộng của Hiến pháp Liên bang Bắc Đức năm 1867 [6, tr.
9+ không hơn không kém. Nước Đức thống nhất được cai trị bởi một chính phủ liên
bang do Otto von Bismarck lãnh đạo. Chính phủ n|y g}y được nhiều ấn tượng về mặt
hình thức, vì nó đại diện cho một nền dân chủ theo hướng hiện đại, nhưng thực chất
được chỉ đạo bởi một chế độ quân chủ m| đại diện tiêu biểu nhất của nó cũng chính là
Otto von Bismarck. Người Đức đ{nh gi{ cao khả năng lãnh đạo mạnh mẽ của ông ấy
cho đến năm 1890, khi ông bị Friedrich Wilhelm II ép phải từ chức. Đế chế Đức thống
nhất mới được thành lập bao gồm 25 tiểu bang, ba trong số đó l| c{c th|nh phố Hanse.
Đó l| kết quả của phương {n tiểu Đức (Kleindeutsche Lösung) của Vương quốc Phổ
không có Áo tr{i ngược với phương {n đại Đức (Großdeutsche Lösung) dưới sự lãnh
đạo của Áo. Vai trò của Otto von Bismarck trong quá trình thống nhất nước Đức 1848-
1871 hết sức quan trọng. Ông ấy là một nhân vật lãnh đạo mạnh mẽ v| đã sử dụng tất
cả mọi thành tựu của chủ nghĩa d}n tộc cho đến năm 1848 để thống nhất 38 nh| nước
nói tiếng Đức dưới một ngọn cờ chung. Nhiều người tin rằng quá trình thống nhất
nước Đức giữa thế kỷ XIX có thể đã không diễn ra th|nh công như vậy nếu thiếu vai
trò của ông.
Mặc dù vậy, đó là kết quả tất yếu của một chiến lược l}u d|i đã được Otto von
Bismarck đưa ra trong một bài phát biểu tại Nghị viện Phổ ng|y 30 th{ng 9 năm 1862
rằng các vấn đề nổi cộm hiện nay không phải được quyết định bởi các bài phát biểu và
lá phiếu của đa số, đó l| một sai lầm của cuộc Cách mạng 1848-1849, mà thay v|o đó
bằng sắt v| m{u. Ng|y 18 th{ng 1 năm 1871, sau hơn một ng|n năm nội bộ lục đục, các
100
TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ, Trường Đại học Khoa học, ĐH Huế
Tập 14, Số 3 (2019)
nh| nước nói tiếng Đức ở Trung Âu cuối cùng cũng thống nhất lại dưới một lá mái nhà
chung. Dưới sự lãnh đạo của Otto Von Bismarck, Đế chế Đức thứ hai đã đạt được
trong vòng chưa đầy một thập kỷ những gì m| c{c cường quốc công nghiệp khác của
ch}u Âu đã l|m h|ng thế kỷ. Đó chính l| sự chú ý của toàn thế giới vì sự phát triển
nhanh chưa từng có của một cường quốc thế giới thực thụ trong lịch sử thế giới hiện
đại.
Otto von Bismarck từ đó trở nên nổi tiếng thế giới nhờ hệ thống c{c đồng minh
m| ông đã có được trong những năm cố gắng cô lập người Pháp trong tuyệt vọng sau
cuộc Chiến tranh Pháp - Phổ 1870-1871 và nhờ đó đảm bảo cho nước Đức khỏi phải đối
diện với một cuộc chiến tranh trên cả hai mặt trận. Mặc dù vậy, chiến lược này cuối
cùng cũng mất tác dụng sau khi Otto von Bismarck buộc phải rời ghế năm 1890 v| sự
ra đời của liên minh Pháp - Nga năm 1894. Otto von Bismarck cũng được biết đến với
các chính sách nội địa, đặc biệt là việc mở rộng bảo hiểm y tế và phát triển một hệ
thống lương bổng khi về già cho giai cấp vô sản Đức. Cả hai chính sách này đều là
những quyết định tiến bộ trong thế kỷ XIX. Chính vì thế, một số người có thể cho rằng
Otto von Bismarck là một nhà cai trị bằng sắt v| m{u, nhưng nhiều người quên đi công
lao của ông trong việc đưa Phổ từ chổ là một lực lượng thứ yếu trở thành một lực
lượng lãnh đạo có quyền tự quyết tất cả các vấn đề ở Trung Âu.
Như vậy, quá trình thống nhất nước Đức thế kỷ XIX theo con đường của
Vương quốc Phổ đã trải qua các giai đoạn phát triển chính như sau: sự ra đời của Liên
bang Đức tại Hội nghị Viên năm 1815 v| kéo d|i cho đến sau cuộc Chiến tranh Áo-Phổ
năm 1866, việc thành lập Liên minh thuế quan Đức của Phổ năm 1834, cuộc Cách mạng
1848-1849 và ảnh hưởng của nó đối với quá trình chấm dứt tình trạng chia cắt yếu đuối
và chia rẽ lệ thuộc của c{c nh| nước nói tiếng Đức giữa thế kỷ XIX theo con đường của
Vương quốc Phổ. Sự phát triển của chủ nghĩa d}n tộc quân sự của giới quý tộc phong
kiến đương quyền trong c{c nh| nước nói tiếng Đức trước sự bất lực của chủ nghĩa tư
bản tự do. Tuy nhiên, xét một cách toàn diện, quá trình thống nhất nước Đức 1848-1871
từ lúc Otto von Bismarck xuất hiện với tư c{ch l| Thủ tướng Vương quốc Phổ cho đến
lúc kết thúc những năm 1862-1871 là một chuỗi các sự kiện diễn ra trong một hệ thống
rộng lớn hơn từ năm 1780 đến năm 1918.
4. KẾT LUẬN
Tóm lại, một trong những vấn đề đã được đặt ra từ đầu trong quá trình thống
nhất nước Đức (1848-1871), biên giới phía Tây với nước Ph{p, đã được giải quyết trên
chiến trường bằng một cuộc chiến tranh huynh đệ tương t|n không thể tránh khỏi của
hai người láng giềng không thể đội trời chung. Đó cũng l| lúc một trong những vấn đề
lớn nhất của nước Đức thế kỷ XIX, vấn đề thống nhất, được giải quyết một cách trọn
vẹn theo nguyện vọng của Phổ. Cuộc chiến, vì vậy, đã thay đổi hẳn lịch sử châu Âu.
101
Chiến tranh Pháp - Phổ và quá trình hoàn thành thống nhất nước Đức (1870-1871)
Cuộc chiến tranh là dấu chấm hết đối với sự thống trị của Pháp ở lục địa châu Âu và
dẫn đến sự thống nhất nước Đức theo mô hình m| vương triều Phổ theo đuổi. Thắng
4
lợi quân sự của Đức trong cuộc chiến cũng tạo điều kiện cho sự thống nhất của Ý. Các
cuộc chiến tranh thống nhất Ý (1848-1871) theo sau các cuộc xung đột lý tưởng ở Liên
bang Đức (1815-1866) giữa việc thành lập một quốc gia Đức duy nhất và việc bảo tồn
tập hợp c{c nh| nước Đức chia rẽ hiện tại. Tuy vậy, cuộc chiến cũng đã tạo ra một sự
căng thẳng truyền kiếp giữa hai kỳ phùng địch thủ không đội trời chung cho đến tận
lúc kết thúc Chiến tranh thế giới thứ hai năm 1945.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1]. Bundes=Gesetztblatt des Norđeutschen Bundes (1867), Nr. 1. Vom 26. Juli. S. 1-23.
National Memory, 1871-1918, University of North Carolina Press, Chapel Hill.
[3]. Crankshaw, E. (1981), Bismarck, The Viking Press, New York.
[4]. Erlach, F. (1874), Aus dem franzoesisch-deutschen Kriege 1870-1871, Beobachtungen und
Betrachtungen eines Schweizer-Wehrmanns, Buchhandlung von Huber & Sie, Bern.
MacMillan, New York.
westmark.de/Deutsche-Geschichte-1806-1871.pdf (truy cập ng|y 22 th{ng 6 năm 2016).
[7]. Taylor, A. J. P. (1967), Bismarck, The Man and The Statesman, Vintage, New York.
[8]. Wehler, H. (1973), Das Deutsche Kaiserreich, 1871-1918, Göttingen.
4
Sau khi qu}n Đội Ph{p phảm tham chiến trong cuộc chiến tranh với Phổ v| buộc phải rút khỏi
Ý năm 1870, qu}n đội Ý đã tiến v|o Rôma không còn sự che chở của qu}n Ph{p v| biến th|nh
phố n|y trở th|nh thủ đô của nước Ý thống nhất.
102
TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ, Trường Đại học Khoa học, ĐH Huế
Tập 14, Số 3 (2019)
THE FRANCO - PRUSSIAN WAR
AND THE COMPLETION OF THE GERMAN UNIFICATION (1870-1871)
Nguyen Mau Hung
University of Sciences, Hue University
Email: [email protected]
ABSTRACT
Both the Franco-Prussian War and the last events of the unification of Germany on
state took place in the years of 1870-1871, but they originated from the influence
competition between France and Prussia in the German-speaking communities in
Central Europe in the middle of the nineteenth century. For this reason, the Franco-
Prussian War 1870-1871 was superficially only an event in the unification of
Germany, but in fact it was internationally significant. France’s failure in the war
not only brought Prussia to the position of dominating the German-speaking
communities in Central Europe, which was often called the unification of
Germany, but also transferred Germany to a power in the capitalist world.
Keywords: Franco-Prussian War 1870-1871, German-speaking residents, German-
speaking world, influence competition, unification of Germany 1848-1871.
Nguyễn Mậu Hùng sinh năm 1980 tại Quảng Bình. Năm 2003, ông tốt
nghiệp Khoa Lịch sử, Trường Đại học Sư phạm, Đại học Huế. Năm 2007,
ông tốt nghiệp Thạc sỹ Lịch sử tại Trường Đại học Đ| Lạt. Từ năm 2003
đến năm 2015, ông l| giảng viên Trường Đại học Đ| Lạt. Từ năm 2009 đến
năm 2015, ông l| nghiên cứu viên Trường Đại học Goethe-Frankfurt am
Main - Cộng ho| Liên bang Đức (DAAD-MOET). Hiện đang l| nghiên
cứu sinh của Trường Đại học Khoa học, Đại học Huế.
Lĩnh vực nghiên cứu: chính trị quốc tế, lịch sử chính trị nước Đức thế kỷ
XIX.
103
12 trang
20240
Free
Bạn đang xem tài liệu "Chiến tranh Pháp - Phổ và quá trình hoàn thành thống nhất nước Đức (1870-1871)", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- chien_tranh_phap_pho_va_qua_trinh_hoan_thanh_thong_nhat_nuoc.pdf
