Tài liệu Tình hình chính trị - an ninh và kinh tế thế giới những tháng đầu năm 2019
TÌNH HÌNH CHÍNH TRỊ - AN NINH
VÀ KINH TẾ THẾ GIỚI
NHỮNG THÁNG ĐẦU NĂM 2019
I. NHỮNG NÉT CƠ BẢN VỀ TÌNH HÌNH CHÍNH TRỊ -
AN NINH VÀ KINH TẾ
1. Về tình hình chính trị - an ninh
Những tháng đầu năm 2019, thế giới chứng kiến nhiều biến
động chính trị làm đảo lộn các yếu tố cơ bản hình thành nên trật tự thế
giới, trong đó đáng chú ý nhất là sự leo thang cạnh tranh quyền lực
giữa các cường quốc hàng đầu thế giới là Hoa Kỳ, Trung Quốc và
Nga, để lại một khoảng trống lãnh đạo trong trật tự thế giới đơn cực
sau Chiến tranh Lạnh, phá vỡ sự ổn định tương đối của thế giới dưới
tác động của nhiều yếu tố bất định, bất ổn và rất khó dự báo.
- Sự va chạm của ba xu hướng xây dựng trật tự thế giới mới
Các nhà nghiên cứu, hoạch định chính sách thế giới đều tiếp tục có
chung nhận định: Trật tự thế giới mới đang hình thành và xoay quanh
trục cạnh tranh giữa ba cường quốc Hoa Kỳ, Trung Quốc và Nga.
Từ phía Mỹ, Tổng thống Đô-nan Trăm chủ trương Mỹ sẽ xây
dựng trật tự thế giới mới mà trong đó Hoa Kỳ sẽ định đoạt mọi điều
ước quốc tế theo điều kiện do Oa-sinh-tơn sắp đặt, còn những quốc
gia như Nga, Trung Quốc hay I-ran, không muốn gia nhập trật tự đó
sẽ bị Mỹ loại bỏ ra khỏi hệ thống này.
Từ phía Trung Quốc, họ đang xúc tiến thực hiện đại chiến lược
nhằm xây dựng trật tự thế giới mới theo “sự đồng thuận Bắc Kinh”
thông qua nhiều kế hoạch chiến lược, trong đó đóng vai trò then chốt
là sáng kiến “Vành đai và Con đường” (BRI) và chương trình “Made
in China 2025”.
1
Từ phía Nga, Tổng thống V. Pu-tin tuyên bố không chấp nhận
trật tự thế giới đơn cực do Mỹ lãnh đạo. Theo chính giới ở Mỹ, sự trở
lại của các “siêu cường độc đoán” (ám chỉ Nga và Trung Quốc) là
thách thức chủ yếu đối với thế giới tự do và phần nào làm lu mờ nguy
cơ khủng bố đã từng được xếp số 1 trong hai thập kỷ vừa qua. Trong
đó, Trung Quốc là thách thức lâu dài đối với Mỹ, còn Nga chỉ là thách
thức trong ngắn hạn. Vì thế, Mỹ cho rằng Trung Quốc và Nga đang
“phá hoại trật tự thế giới”. Trước sức ép ngày càng gay gắt từ phía
Mỹ, trong chuyến thăm Nga ngày 5/6/2019, Chủ tịch Trung Quốc Tập
Cận Bình cùng với Tổng thống Nga V. Putin quyết định nâng quan hệ
đối tác toàn diện và hợp tác chiến lược Nga - Trung Quốc lên tầm cao
nhất trong thời đại mới.
Theo kết quả khảo sát do do Công ty nghiên cứu Piu Ri-sớt Xen-
trờ tiến hành để trả lời một câu hỏi quốc gia nào trong số ba nước Mỹ,
Trung Quốc và Nga là mối đe dọa chủ yếu đối với thế giới. Kết quả
khảo sát được đưa vào trong nội dung Báo cáo chung của Hội nghị an
ninh quốc tế Mu-nich 2019, trong đó có 43% ý kiến cho rằng đó là
Hoa Kỳ, 20% cho là Trung Quốc. Ở Mỹ, có 50% ý kiến cho rằng Nga
là mối đe dọa lớn nhất, 48% ý kiến cho rằng đó là Trung Quốc. Còn ở
Đức, có 49% ý kiến coi Mỹ là mối đe dọa lớn nhất, 33 ý kiến cho là
Trung Quốc, 30% ý kiến là Nga. Tuy nhiên, Hội nghị an ninh quốc tế
Munich 2019, lần đầu tiên các nước Phương Tây có chung nhận định
rằng nước Nga có vai trò không thể thiếu trong khi giải quyết các
chương trình nghị sự của thế giới.
- Leo thang cạnh tranh chiến lược toàn diện Mỹ - Trung
Những tháng đầu năm 2019 đánh dấu sự leo thang cạnh tranh
toàn diện giữa Mỹ và Trung Quốc trên nhiều chiến tuyến, được ví như
cuộc Chiến tranh lạnh mới. Đó là: chiến tuyến chiến tranh thương mại;
chiến tuyến giữa “Made In China 2025” của Trung Quốc và “Made in
2
America” của Mỹ; chiến tuyến giữa chiến lược “Vành đai và Con
đường” (BRI) của Trung Quốc và chiến lược Ấn Độ - Thái Bình
Dương của Mỹ; chiến tuyến giữa mô hình kinh tế Trung Quốc và mô
hình kinh tế Mỹ.
Trên chiến tuyến thương mại, sau 10 vòng đàm phán Tổng thống
Đô-nan Trăm bất ngờ tuyên bố, kể từ ngày 10/5/2019 Mỹ sẽ nâng mức
thuế đối với 200 tỷ USD hàng hóa Trung Quốc nhập vào Hoa Kỳ từ
10% lên 25%, thậm chí ông còn đe dọa sẽ áp thuế 25% đối với khối
lượng hàng hóa còn lại của Trung Quốc xuất sang Mỹ trị giá gần 300
tỷ USD. Chiến tuyến giữa “Made in China 2025” và “Made In
America” thực chất là cuộc cạnh tranh giữa Mỹ và Trung Quốc nhằm
giành giật thị trường công nghệ cao trong cuộc cách mạng công
nghiệp 4.0. Với “Made in China”, Trung Quốc hướng tới mục tiêu đầy
tham vọng kiểm soát khoảng 80% thị trường sản phẩm công nghệ cao
của thế giới. Với “Made in America”, Đô-nan Trăm chủ trương đưa
Mỹ trở thành cường quốc công nghiệp số 1 thế giới trong điều kiện
cuộc cách mạng công nghiệp 4.0. Như vậy, bản chất của sự cạnh tranh
giữa “Made in China 2025” và “Made in America” là nhằm giành vị
thế số 1 trên thị trường sản phẩm công nghệ cao của thế giới trong thế
kỷ XXI. Vì thế, Đạo luật quốc phòng năm 2019 của Mỹ đã xác định
nhiều biện pháp nhằm làm thất bại chương trình “Made in China
2025” của Trung Quốc. Triển khai Đạo luật này, trong tháng 5/2019
Chính phủ Mỹ lập “danh sách đen” gồm các tổ chức và cá nhân của
Trung Quốc có liên quan tới “Made in China 2025”, trong đó có các tổ
chức khoa học công nghệ hàng đầu của Trung Quốc mà đáng chú ý
nhất là Công ty Hua-guây - một tổ chức đóng vai trò then chốt trong
cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 của Trung Quốc. Trên chiến tuyến
giữa BRI và chiến lược Ấn Độ - Thái Bình Dương, từ ngày 25 đến
27/4/2019 Trung Quốc tổ chức Hội nghị quốc tế lần thứ 2 về BRI với
3
chủ đề “Hợp tác BRI định hình tương lai chung tươi sáng hơn”, tập
hợp số nước tham gia trải rộng trên khắp các châu lục, từ châu Á, châu
Âu tới châu Phi trên tổng số hơn 100 nước tuyên bố ý định muốn tham
gia, chiếm hơn một nửa trong tổng số các quốc gia là thành viên của
LHQ. Mỹ không cử đại diện tham dự Hội nghị này bởi họ coi BRI là
“trật tự thế giới mới kiểu Trung Quốc” nhằm thay thế trật tự thế giới
do Mỹ kiểm soát. Trên chiến tuyến giữa hai mô hình kinh tế Mỹ và
Trung Quốc, Tổng thống Đô-nan Trăm yêu cầu Trung Quốc thay đổi
mô hình kinh tế của họ thì Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình tuyên
bố Bắc Kinh sẽ không thay đổi mô hình kinh tế dưới bất cứ sức ép
nào. Do đó, cuộc chiến giữa hai mô hình kinh tế của Mỹ và Trung
Quốc sẽ là cuộc chiến quyết định sự thắng hay bại của hai bên.
Trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược toàn diện Mỹ - Trung đang
leo thang tới mức báo động, Đối thoại Shangri La năm 2019 là nơi đại
diện của hai bên công khai thể hiện quan điểm của họ về những vấn đề
then chốt trong cuộc cạnh tranh này. Trong bài phát biểu tại Đối thoại
Shangri La năm nay, quyền Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Pa-tơ-rich Sa-
na-han cho biết, Hoa Kỳ sẽ không dung túng những hành vi khiêu
khích của Trung Quốc ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương, yêu cầu
Bắc Kinh chấm dứt việc xâm phạm chủ quyền các nước láng giềng và
ngừng ngay các hoạt động xây dựng các đảo nhân tạo và bố trí các vũ
khí hiện đại nhất tại các địa điểm có tranh chấp về chủ quyền ở Biển
Đông. Ông Pa-tơ-rich Sa-na-han còn cáo buộc Trung Quốc can dự vào
công việc nội bộ các nước bằng cách lợi dụng thủ đoạn hối lộ, bẫy nợ
và cướp đoạt kinh tế. Để ngăn chặn “Made in China 2025” của Trung
Quốc, quyền Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Pa-tơ-rich Sa-na-han cáo
buộc Trung Quốc lợi dụng vai trò của nhà nước kiểm soát kinh tế để
đánh cắp công nghệ của các nước tiên tiến, trước hết là Mỹ. Đáp trả
bài phát biểu của quyền Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Pa-tơ-rich Sa-na-
4
han, Bộ trưởng Quốc phòng Trung Quốc Ngụy Phượng Hòa tuyên bố,
Trung Quốc sẽ chiến đấu tới cùng để bảo vệ lợi ích kinh tế trong cuộc
chiến tranh thương mại với Mỹ nhưng vẫn để ngỏ khả năng tiếp tục
đối thoại để hóa giải mâu thuẫn và bất đồng, tránh sự cạnh tranh chiến
lược toàn diện leo thang tới kết cục đối đầu quân sự.
- Biển Đông: tiêu điểm vòng xoáy cạnh tranh Mỹ và Trung Quốc
Trước khi khép lại năm 2018, Tổng thống Mỹ Đô-nan Trăm ký
phê chuẩn Đạo luật sáng kiến tái bảo đảm châu Á ARIA được cả hai
viện của Quốc hội nhất trí thông qua với số phiếu tuyệt đối 100%,
trong đó xác định các biện pháp chiến lược nhằm ngăn chặn tham
vọng bành trướng của Trung Quốc ở Biển Đông. Để sẵn sàng đối phó
với hành động của Mỹ ở Biển Đông, ngày 4/1/2019, Quân ủy Trung
ương Trung Quốc triệu tập Hội nghị công tác quân sự tại Bắc Kinh.
Tại đây, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình tuyên bố, Trung Quốc
phải sẵn sàng đối phó với hành động gây chiến tranh. Phát biểu tại Hội
nghị này, Trung tướng Vương Hồng Quang, cựu Phó Tư lệnh Quân
khu Nam Kinh nhận định rằng ở Biển Đông và cả eo biển Đài Loan
đang có “sóng ngầm cuồn cuộn” và “núi lửa sắp phun trào”. Cũng tại
Hội nghị này, Đại tá Đới Húc, Viện trưởng Viện nghiên cứu an ninh
và hợp tác hải dương của Trung Quốc, đề nghị với Hải quân Trung
Quốc cần sẵn sàng hành động để đánh chìm tàu chiến của Mỹ thực thi
quyền tự do hàng hải ở Biển Đông. Để giảm áp lực từ phía Mỹ, Trung
Quốc chấp nhận cùng với các nước Đông Nam Á xúc tiến đàm phán
về Bộ quy tắc ứng xử trên Biển Đông (COC) mà Bắc Kinh trước đây
luôn tìm cách trì hoãn. Tuy nhiên, Trung Quốc đưa vào COC nhiều
nội dung như cấm các quốc gia bên ngoài Biển Đông tập trận quân sự
ở vùng biển này, hạn chế các công ty dầu khí nước ngoài hợp tác trong
hoạt động thăm dò và khai thác dầu khí ở Biển Đông, trước hết là
nhằm gạt ảnh hưởng của Mỹ ra khỏi khu vực này.
5
- Dấu hiệu tan băng trong quan hệ Phương Tây - Nga
Ngày 14/5/2019, Bộ trưởng Bộ ngoại giao Mỹ Mai Pom-peo có
chuyến thăm chính thức Nga và cho biết Tổng thống Mỹ Đô-nan Trăm
mong muốn cải thiện quan hệ Mỹ - Nga nhằm đem lại lợi cho người dân
hai nước. Còn Tổng thống Nga V. Pu-tin cũng cho biết, ông và Tổng
thống Mỹ Đô-nan Trăm đã nói rất nhiều lần rằng họ muốn khôi phục
hoàn toàn quan hệ Mỹ - Nga vì hiện nay đã hội tụ các điều kiện cần thiết
cho điều đó. Có thể, đây là tín hiệu tan băng quan hệ Mỹ - Nga hiện
đang tồi tệ hơn cả thời kỳ Chiến tranh Lạnh. Tại cuộc đối thoại trực
tuyến lần thứ 17 với người dân Nga, Tổng thống V. Pu-tin cho biết Nga
sẵn sàng đối thoại với Mỹ để cải thiện quan hệ giữa hai nước. Trong khi
đó, Chủ tịch Ủy ban châu Âu Giăng Clút Giăng-cơ cũng tuyên bố về sự
cần thiết phải khôi phục lại mối quan hệ giữa Nga và EU. Tổng thống
Pháp Em-ma-nuy-en Ma-crông cũng đề xuất cải thiện quan hệ với Nga
bởi thế giới không thể đánh giá thấp vai trò của Nga và châu Âu cần Nga
để giải quyết các vấn đề an ninh lớn và chiến dịch chống khủng bố rất
thành công của Nga ở Xy-ri đã chứng tỏ điều đó.
- Thế giới trước vòng xoáy cuộc chạy đua vũ trang mới
Quyết định của Tổng thống Mỹ Đô-nan Trăm đưa Hoa Kỳ rút
khỏi Hiệp ước tên lửa tầm trung và tầm ngắn (INF) ký với Liên Xô
năm 1989 với ý định cùng với các nước khác ngoài Nga như Trung
Quốc ký một INF mở rộng. Ngoài ra, Mỹ cũng không có ý định đàm
phán với Nga sẽ gia hạn Hiệp ước hạn chế vũ khí hạt nhân tiến công
chiến lược giai đoạn 3 (START-3) sẽ hết hiệu lực vào năm 2021. Đại
diện của Trung Quốc tham dự Hội nghị an ninh quốc tế Mu-nich 2019
kiên quyết phản đối chủ trương của Mỹ rút khỏi INF. Đại diện của
Nga tại Hội nghị an ninh quốc tế Munich 2019 cho biết, Mát-xcơ-va
sẵn sàng đàm phán với Mỹ nhằm tiếp tục duy trì INF nhưng phía Mỹ
từ chối đưa ra câu trả lời. Do đó, ngày 18/6/2019, Đu-ma Quốc gia
6
(tức Hạ viện) Nga đã bỏ phiếu thông qua Dự luật do Tổng thống V.
Pu-tin đệ trình, theo đó Nga sẽ chấm dứt việc tuân thủ INF. Với những
động thái này, thế giới đang đứng trước nguy cơ lâm vào vòng xoáy
một cuộc chạy đua vũ trang mới.
- Châu Âu chuẩn bị thích ứng với trật tự thế giới mới
Những tháng đầu năm 2019 là giai đoạn có ý nghĩa lịch sử đối
với Châu Âu nói chung và Liên minh châu Âu (EU) nói riêng do tác
động của những sự kiện có tính chất định mệnh đối với châu lục này.
Đó là chính trường Anh lâm vào khủng hoảng liên quan tới tình trạng
bế tắc kéo dài liên quan tới Brexit buộc Thủ tướng Anh Thê-rê-sa Mây
phải từ chức, cuộc bầu cử vào Nghị viện Châu Âu và bầu chọn các
nhà lãnh đạo chủ chốt của EU nhiệm kỳ 5 năm tới. Trong khi đó, EU
đang đứng trước nhiều thách thức phải vượt qua như sự rạn nứt ngày
càng sâu sắc trong quan hệ với Mỹ, làn sóng di cư vẫn tiếp tục đổ vào
Châu Âu, chủ nghĩa khủng bố vẫn đang rình rập và cuộc khủng hoảng
U-crai-na được ví như thảm họa địa chính trị giữa lòng Châu Âu vẫn
chưa có lối thoát.
Để chuẩn bị cho chương trình nghị sự chiến lược của Nghị viện
châu Âu khóa mới, Ủy ban châu Âu đề xuất một số khuyến nghị chính
sách nhằm định hình tương lai của EU. Chương trình nghị sự chiến
lược của EU tập trung vào các nội dung: (1) Xây dựng Quỹ quốc
phòng châu Âu trong giai đoạn 2021 - 2027 nhằm xây dựng nền quốc
phòng của EU đủ sức tự bảo vệ; (2) Xây dựng năng lực cạnh tranh của
EU trong một thế giới hội nhập và toàn cầu hóa ngày càng sâu sắc đan
xen với sự nổi lên của chủ nghĩa bảo hộ; (3) Đưa EU tiếp tục theo
đuổi các giá trị cốt lõi của châu Âu; (4) Đẩy mạnh quá trình hiện đại
hóa nền kinh tế nhằm đạt được mô hình sản xuất và tiêu dùng bền
vững; (5) Nỗ lực chống biến đổi khí hậu và đẩy lùi suy thoái môi
trường; (6) Chuyển sang một nền kinh tế hiệu quả hơn trong việc sử
7
dụng tài nguyên bằng cách thúc đẩy tăng trưởng xanh, kinh tế sinh học
và đổi mới bền vững; (7) Xây dựng EU có tầm ảnh hưởng toàn cầu
dựa trên cơ sở Hiến chương LHQ.
Trong bối cảnh quan hệ giữa Hoa Kỳ và EU trở nên lạnh nhạt
dưới thời Tổng thống Mỹ Đô-nan Trăm, EU dường như chưa sẵn sàng
đóng vai trò mới trong kỷ nguyên cạnh tranh quyền lực giữa các
cường quốc. Hiện tại, ngoài sự chia rẽ quan hệ xuyên Đại Tây Dương,
EU còn đứng trước nguy cơ “xâm lược kinh tế” từ Trung Quốc. Vì
thế, ngày 14/2/2019, Nghị viện châu Âu đã thông qua đạo luật kiểm
soát chặt chẽ hơn đối với đầu tư nước ngoài, trước hết là từ Trung
Quốc. Đây là quyết định có ý nghĩa rất lớn về chính trị nhằm đối phó
với cách hành xử kiểu “thôn tính” của Trung Quốc. Với chương trình
“Made in China 2025”, Trung Quốc đang theo đuổi tham vọng trở
thành cường quốc công nghệ và thâu tóm các tập đoàn sản xuất công
nghiệp tiên tiến ở châu Âu trong điều kiện cuộc cách mạng công
nghiệp 4.0.
- U-crai-na và các quốc gia khác trong không gian hậu Xô Viết
vẫn ở trong vòng xoáy bất ổn
Trong 6 tháng đầu năm 2019, Ukraine vẫn là một trong những
tâm điểm cạnh tranh địa chính trị giữa Nga và Phương Tây, đã phải
chịu thiệt hại nhiều nhất từ sự phá hủy trật tự thế giới ở châu Âu sau
Chiến tranh Lạnh. Ngoài U-crai-na, các quốc gia khác trong không
gian hậu Xô Viết cũng đang rơi vào vòng xoáy bất ổn là Gioóc-gi-a,
Ác-mê-ni-a, A-giéc-bai-dan, Bê-la-rut và Môn-đô-va bởi các quốc gia
này cũng đang đứng trước triển vọng xa vời trong việc gia nhập
NATO và hội nhập EU. Sau cuộc bầu cử tổng thống mới, U-crai-na
vẫn chưa định hình rõ nét chính sách đối nội cũng như đối ngoại. Do
đó, quan hệ Nga - U-crai-na nói riêng và Nga - EU nói chung vẫn ở
trong trạng thái bất định.
8
- Toàn cầu hóa trong điều kiện cuộc cách mạng công nghiệp 4.0
Diễn đàn kinh tế thế giới năm 2019, gọi tắt là WEF-2019, diễn
ra trong 3 ngày, từ ngày 21 đến ngày 23/1/2019 tại Đa-vốt (Thụy Sĩ)
với chủ đề “Toàn cầu hóa 4.0: Định hình cấu trúc thế giới trong kỷ
nguyên cách mạng công nghiệp lần thứ tư” có sự tham dự của 65
nguyên thủ quốc gia và người đứng đầu chính phủ; quy tụ hơn 3.000
nhà lãnh đạo các doanh nghiệp, xã hội dân sự, giới học giả, các đại
diện của lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật và truyền thông, hơn 65 nguyên
thủ quốc gia và người đứng đầu chính phủ, đại diện các tổ chức quốc
tế. Tại Diễn đàn này, các tham luận đưa ra nhận định, thế giới đang
bước vào kỷ nguyên bất ổn toàn cầu trong giai đoạn chuyển tiếp từ
cách mạng công nghiệp 3.0 tới 4.0 đan xen với sự sắp xếp lại bức
tranh địa - kinh tế và địa - chính trị. Trong đó, thế giới đang ở giai
đoạn đầu của kỷ nguyên toàn cầu hóa trong điều kiện cách mạng công
nghiệp 4.0 nên chưa kịp chuẩn bị để ứng phó với những thay đổi quy
mô lớn diễn ra trên phạm vi toàn cầu.
Trong khi đó các quốc gia vẫn tiếp tục giải quyết những vấn đề
của toàn cầu hóa theo quan điểm lạc hậu và thiếu đồng bộ. Do đó, thế
giới phải xác định lại các quy trình và thể chế để có thể tận dụng tốt
hơn những cơ hội mới nhằm tránh sự xáo trộn tất yếu trong điều kiện
có nhiều chuyển dịch lớn như sự cân bằng quyền lực toàn cầu chuyển
từ trật tự thế giới đơn cực sang đa cực; các thách thức sinh thái mà
điển hình là biến đổi khí hậu đang đe dọa sự phát triển kinh tế - xã hội;
cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 đang tạo ra những công nghệ mới
với tốc độ và quy mô chưa từng có trong lịch sử như trí tuệ nhân tạo,
vật liệu mới và Internet vạn vật. Trong điều kiện đó, toàn cầu hóa mặc
dù đã tạo ra sự tăng trưởng và phát triển ở cấp độ quốc tế nhưng cũng
đã gây ra bất bình đẳng ngày càng lớn không chỉ giữa các quốc gia mà
còn là giữa các tầng lớp xã hội trong phạm vi một quốc gia. Trong khi
9
đó nổi lên chủ nghĩa bảo hộ và chủ nghĩa dân tộc, đưa nền kinh tế thế
giới đứng trước nguy cơ một cuộc khủng hoảng mới. Chính vì vậy,
Diễn đàn kinh tế thế giới năm 2019 là diễn đàn thúc đẩy các chính
khách và người đứng đầu doanh nghiệp hướng đến sự điều chỉnh
chiến lược, tiến tới hoàn thiện các thể chế toàn cầu hóa và thu hẹp
khoảng cách giữa “giai cấp vô sản thế kỷ XXI” chiếm số đông với số
ít người được hưởng đặc quyền đặc lợi. Làn sóng toàn cầu hóa trong
điều kiện cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 phải tập trung hơn nữa vào
con người theo hướng toàn diện và bền vững, cần quan tâm hơn đến
những đối tượng dễ bị tổn thương và thiệt thòi, trước hết là giới trẻ.
Cựu Tổng Giám đốc Quỹ tiền tệ quốc tế Dominique Strauss-Kahn đã
từng tuyên bố rằng đã đến lúc thế giới cần phải trả lại “bộ mặt nhân
đạo” cho quá trình toàn cầu hóa sao cho những lợi ích từ quá trình này
phải được san sẻ từ các tầng lớp giàu có trong xã hội sang các tầng lớp
nghèo đói, từ các quốc gia thịnh vượng sang các quốc gia kém phát
triển. Những chủ đề quan trọng khác liên quan tới toàn cầu hóa được
bàn thảo tại Diễn đàn kinh tế thế giới năm 2019 là biến đổi khí hậu, sự
nổi lên của chủ nghĩa dân tộc và sức khỏe tâm thần của người dân.
Theo các đại biểu tham dự Diễn đàn kinh tế thế giới năm 2019, trong
thời gian qua thế giới đã không quan tâm thích đáng và đúng mức về
hiểm họa từ tình trạng trầm cảm, lo âu và các vấn đề quan ngại khác
về sức khỏe tâm thần đang đe dọa cuộc sống của hàng trăm triệu
người dân trên khắp thế giới, trong đó phần lớn là giới trẻ.
- Sách lược “bên bờ vực chiến tranh” trong chính sách đối
ngoại của Đô-nan Trăm lâm vào bế tắc
Ngày 18/6/2019, Tổng thống Mỹ Đô-nan Trăm chính thức tuyên
bố tranh cử nhiệm kỳ 2 mà chưa hóa giải được bất kỳ hồ sơ quốc tế
nào mà ông theo đuổi. Sau khi bước vào Nhà Trắng, với chủ trương
“Nước Mỹ trên hết” và tư duy cho rằng Mỹ vẫn là siêu cường duy
10
nhất, ông Đô-nan Trăm đã áp dụng sách lược “bên bờ vực chiến
tranh” trong chính sách đối ngoại để hóa giải cuộc khủng hoảng Xy-ri,
hồ sơ hạt nhân Triều Tiên, cuộc khủng hoảng Vê-nê-duy-ê-la và hồ sơ
hạt nhân I-ran. Tuy nhiên, đến nay sách lược đó đang lâm vào bế tắc.
Với hồ sơ hạt nhân Triều Tiên, ban đầu ông Đô-nan Trăm đe dọa
“sẽ sẵn sàng tấn công hủy diệt Triều Tiên” và gia tăng áp lực cấm vận
với toan tính buộc Bình Nhưỡng phải ngồi vào bàn đàm phán và chấp
nhận phi hạt nhân hóa theo kịch bản của Mỹ, theo đó Triều Tiên phải
hoàn toàn hủy bỏ chường trình vũ khí hạt nhân và tên lửa để được dỡ
bỏ cấm vận. Đồng thời, ông Đô-nan Trăm giuơng ra “củ cà rốt” với
cam kết Mỹ sẽ giúp Triều Tiên phát triển kinh tế. Sách lược này đã
không đem lại kết quả như đã được chứng tỏ tại Hội nghị thượng đỉnh
Mỹ - Triều lần 2 tại Việt Nam.
Với cuộc khủng hoảng Xy-ri, ông Đô-nan Trăm tuyên bố sẵn
sàng tấn công Xy-ri với lý do giả tạo rằng quốc gia này “sử dụng vũ
khí hóa học” để ép chính quyền Đa-ma-cút chấp nhận yêu cầu đầu
hàng của Mỹ. Rút cuộc, ngày 23/4/2019, ông Đô-nan Trăm buộc phải
tuyên bố rút quân khỏi Xy-ri do “Mỹ đã đánh bại IS”. Thực chất, đây
là tuyên bố chỉ nhằm giữ thể hiện sau khi bị nhận thất bại ở Xy-ri.
Với cuộc khủng hoảng Vê-nê-duy-ê-la, chủ trương của Đô-nan
Trăm sẵn sàng can thiệp quân sự để bảo vệ Tổng thống lâm thời Vê-
nê-duy-ê-la Chuân Oai-đô được Mỹ công nhận và loại bỏ Tổng thống
hợp hiến Ni-cô-lát Ma-đu-rô đã bị phá sản. Rút cuộc, Mỹ buộc phải
chấp nhận các cuộc đàm phán giữa lực lượng ủng hộ Tổng thống Ni-
cô-lát Ma-đu-rô và Tổng thống lâm thời Vê-nê-duy-ê-la để tìm giải
pháp chính trị cho cuộc khủng hoảng Vê-nê-duy-ê-la.
Với hồ sơ hạt nhân I-ran, sau khi đưa Mỹ rút khỏi Thỏa thuận
của Nhóm P5+1 với I-ran, trong những tháng đầu năm 2019 Tổng
11
thống Mỹ Đô-nan Trăm vừa gia tăng áp lực cấm vận ngặt nghèo nhất
đối với Tê-hê-ran, vừa cáo buộc I-ran gây ra các vụ tấn công các tàu
chở dầu tại eo biển Ho-mút để tạo dư luận cho hành động can thiệp
quân sự. Bước leo thang đặc biệt nguy hiểm là ngày 19/6/2019 Mỹ
cho máy bay trinh sát chiến lược RQ-4N xâm phạm không phận I-ran,
buộc Tê-hê-ran phải bắn rơi. Mượn cớ đó, Đô-nan Trăm quyết định
tấn công trả đũa. Tuy nhiên, đến phút chót, Đô-nan Trăm đã hoãn
cuộc tấn công đáp trả này nhưng lại thông qua các gói trừng phạt mới
nhằm vào I-ran. Trước sự bất lực của sách lược “bên miệng hố chiến
tranh”, Đô-nan Trăm chuyển sang sẵn sàng đàm phán với I-ran màm
không cần bất kỳ điều kiện tiên quyết nào.
- Tiến trình hòa bình Trung Đông lâm vào bế tắc
Ngày 23/4/2019, Cố vấn cấp cao của Tổng thống Mỹ, ông J.Kớt-
nơ, thông báo Oa-sinh-tơn sẽ công bố kế hoạch hòa bình Trung Đông
với tên gọi là “Thỏa thuận thế kỷ” nhằm giải quyết xung đột I-xra-en
- Pa-lét-xtin sau tháng lễ Ra-ma-đan của người Hồi giáo. Theo đặc
phái viên Mỹ về Trung Đông Gia-sơn Grin-blát, Kế hoạch hòa bình
Trung Đông của Tổng thống Mỹ Đô-nan Trăm sẽ không bao gồm việc
chuyển nhượng đất từ bán đảo Si-nai của Ai Cập cho người Pa-lét-
xtin.
Trong khi đó, Tổng thống Pa-lét-xtin Ma-mút Ap-bát khẳng định
sẽ không xem xét bất kỳ kế hoạch hòa bình nào của Mỹ bởi Pa-lét-xtin
kiên định giải pháp hai nhà nước cùng tồn tại song song và lập trường
này được LHQ, Nga, Trung Quốc, EU và nhiều quốc gia ủng hộ. Theo
Cao ủy phụ trách đối ngoại của EU, bà Phê-đê-ri-ca Mô-ghê-ri-ni,
việc từ bỏ giải pháp hai nhà nước sẽ dẫn tới bất ổn lớn đối với toàn
khu vực Trung Đông. Quốc vương A-rập Xế-ut San-man gần đây đã
trấn an các quốc gia A-rập khác và người Pa-lét-xtin rằng ông sẽ
không ủng hộ bất kỳ kế hoạch nào mà không giải quyết các mối quan
12
tâm chính của người Pa-lét-xtin. Ngoại trưởng Nga Séc-gây La-vơ-rốp
nhận định, kế hoạch hòa bình của Mỹ sẽ phá hủy tất cả thành tựu đã
đạt được từ trước tới nay. Ngoại trưởng Nga cho rằng, chính quyền
Mỹ thúc đẩy cách tiếp cận đơn phương mà không cân nhắc ý kiến của
cộng đồng quốc tế, sẽ phá hủy những công cụ pháp lý quốc tế cơ bản,
chủ chốt và quan trọng nhất trong giải quyết vấn đề Pa-lét-xtin.
2. Về kinh tế
Trong 6 tháng đầu năm 2019, kinh tế thế giới có nhiều biến
động: tăng trưởng chậm lại nhanh hơn so với dự kiến; rủi ro và bất ổn
gia tăng, trước hết là xung đột thương mại; sự điều chỉnh chính sách
giữa các nước lớn và những biến động trên thị trường tài chính, tiền tệ
quốc tế. Nhìn chung, theo Tổ chức thương mại thế giới (WTO), tốc độ
tăng trưởng thương mại toàn cầu giảm xuống ở mức 2,6%, thấp hơn
so với mức 3% của năm 2018.
Trong khi đó, kinh tế Mỹ tăng trưởng cao hơn dự kiến, đạt 3,2%
và là mức tăng trưởng cao nhất trong vòng 4 năm qua; tỉ lệ thất nghiệp
giảm xuống mức thấp kỷ lục 3,6%. Khu vực châu Âu có tốc độ tăng
trưởng Quý I/2019 đạt 0,4% (gấp 2 lần so với mức 0,2% trong Quý
IV/2018). Riêng khu vực 28 nước thành viên EU đạt mức tăng trưởng
kinh tế 0,5%, tỉ lệ thất nghiệp tháng 3/2019 ở mức 7,7%, thấp nhất kể
từ tháng 9/2008; tỷ lệ lạm phát tháng 4 là 1,7%.
Kinh tế Nhật Bản trong Quý I/2019 tăng trưởng 2,1% so với
cùng kỳ năm trước và tăng 0,5% so với Quý 4/2018. Đây là quý thứ 2
liên tiếp kinh tế Nhật Bản tăng trưởng, sau khi tăng 1,6% trong quý
IV/2018. Chủ thuyết kinh tế Abenomics (A-bê-nô-mich) của Thủ
tướng Nhật Bản Sin-dô A-bê với những trụ cột là nới lỏng chính sách
tiền tệ, kích thích tài chính và cải cách cơ cấu, đã cải thiện rõ rệt diện
mạo nền kinh tế Nhật Bản.
13
Kinh tế Trung Quốc tăng trưởng yếu trong Quý 2/2019. Trong
đó doanh số bán lẻ tăng trưởng ở mức thấp nhất trong 16 năm gần
đây; tăng trưởng sản lượng công nghiệp giảm xuống mức 5,4% trong
tháng 4/2019 (giảm mạnh so với mức tăng 8,5% trong tháng 3/2019);
tổng giá trị xuất nhập khẩu 4 tháng đầu năm 2019 đạt 9,5 ngàn tỷ
NDT, tăng 4,3% so với cùng kỳ năm 2018, trong đó xuất khẩu tăng
5,7% và nhập khẩu tăng 2,9%; đồng nhân dân tệ (NDT) giảm giá
mạnh nhất trong 9 tháng gần đây (tính đến ngày 13/5/2019, NDT mất
giá 0,8% so với USD, xuống mức 6,904 NDT đổi 1 USD - mức thấp
nhất kể từ cuối tháng 12/2018).
Giá dầu sau khi đạt đỉnh vào cuối tháng 4/2019 có xu hướng sụt
giảm mạnh do lo ngại nhu cầu dầu thế giới giảm, nhưng sau đó đã
tăng do tâm lý về việc Mỹ siết chặt lệnh trừng phạt I-ran.
Giá vàng biến động mạnh trong 6 tháng đầu năm 2019 do căng
thẳng thương mại Mỹ - Trung. Nếu sự căng thẳng này tiếp tục leo
thang sẽ đẩy kinh tế toàn cầu đi vào suy thoái, kéo theo giá vàng có
thể tăng do kim loại quý này là tài sản đầu tư an toàn. Ngày
30/5/2019, tại Hội nghị tương lai châu Á lần thứ 25 với chủ đề “Đi tìm
trật tự toàn cầu mới - vượt qua bất ổn”, Thủ tướng Ma-lai-xi-a Ma-ha-
thi Mô-ha-mat đề xuất khu vực Đông Á nên cân nhắc sử dụng một
đồng tiền chung có bản bị bằng vàng trong giao dịch thương mại khu
vực nhằm thúc đẩy thương mại và giải phóng khu vực khỏi sự phụ
thuộc vào các giao dịch bằng USD. Quỹ tiền tệ quốc tế (IMF) cho
biết, xu hướng toàn cầu là các ngân hàng trung ương nhiều nước đều
tăng sở hữu các loại tiền tệ khác khiến tỷ lệ đồng USD trong kho dự
trữ ngoại tệ toàn cầu bị giảm. Ngay cả những đồng minh của Mỹ như
Anh và Pháp cũng muốn thoát khỏi đồng USD và gia tăng bán trái
phiếu kho bạc Mỹ. Báo cáo tháng 6/2019 của Ngân hàng trung ương
14
châu Âu ghi nhận tuy USD vẫn là đồng tiền dự trữ của thế giới nhưng
vị thế thống trị của nó đã bị lung lay đáng kể.
II. CÁC DỰ BÁO CƠ BẢN VỀ TÌNH HÌNH CHÍNH TRỊ -
AN NINH VÀ KINH TẾ THẾ GIỚI TRONG THỜI GIAN TỚI
Thứ nhất, chiến tranh thương mại Mỹ - Trung sẽ tiếp tục diễn ra
với những diễn biến hết sức khó lường, tác động to lớn đối với “sức
khỏe” của nền kinh tế tòan cầu.
Thứ hai, sẽ có thỏa thuận giữa Mỹ và I-ran trong thời gian tới,
bời đây sẽ là mấu chốt tác động đến kết quả bầu cử Tổng thống Mỹ
2020, và tương lai số phận của Tổng thống Mỹ Đô-nan Trăm trên
chính trường nước Mỹ.
Thứ ba, tiếp tục sẽ có các cuộc đối thoại giữa hai nhà lãnh đạo
Mỹ và CHDCND Triều Tiêu với mục đích hướng đến là chia nhỏ các
thỏa thuận theo các hạng mục mà hai bên cùng chấp nhận để tháo ngòi
nổ điểm nóng trên bán đảo Triều Tiên ít nhất là trong vòng ba năm tới.
Thứ tư, nước Anh sẽ rời Liên minh châu Âu EU trong trạng thái
“nửa vời” và tình trạng này của châu Âu còn kéo dài, kinh tế khu vực
đồng tiền chung châu Âu trong xu hướng phải “tự cứu lấy mình”.
Thứ năm, xung đột giữa Nga và Mỹ năm 2019 vẫn tiếp tục
nhưng không đến mức căng thẳng như năm 2018.
Thứ sáu, Việt Nam sẽ có các cơ hội lớn để thể hiện vai trò của
mình trên diễn đàn chính trị quốc tế, khi hiện nay Việt Nam đã được
bầu làm Ủy viên không Thường trực của Hội động Bảo an Liên Hợp
quốc.
Vì vậy, để giảm bớt khó khăn trong bối cảnh cuộc chiến tranh
thương mại hiện nay, Việt Nam cần tập trung vào ba vấn đề: Một
là, gia tăng nội lực bản thân trong khi hết sức tích cực tranh thủ nguồn
lực thế giới dưới tác động của quá trình toàn cầu hóa kinh tế với
15
những biểu hiện mới và Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư; Thứ
hai, tiếp tục phấn đấu cho một thế giới tự do hóa thương mại là chủ
yếu; Thứ ba, đất nước cần thích nghi với thay đổi này theo hướng
tranh thủ, tận dụng thời cơ đem lại, đồng thời khắc phục những khó
khăn, thách thức nảy sinh.
III. TÌNH HÌNH CHÍNH TRỊ - AN NINH VÀ KINH TẾ CỦA
VIỆT NAM TRONG NHỮNG THÁNG ĐẦU NĂM
- Sự kiện Việt Nam được chọn là nơi tổ chức Hội nghị thượng
đỉnh Mỹ - Triều lần thứ hai (27 - 28/2).
- Những hoạt động Kỷ niệm 40 năm Cuộc chiến đấu bảo vệ biên
giới phía Bắc của Tổ quốc (17/2/1979 - 17/2/2019)
- Hội nghị lần thứ 10 BCH Trung ương Đảng, khoá XII (16 -
18/5) .
- Việt Nam được bầu là Ủy viên không thường trực của Hội
đồng bảo an LHQ.
Về kinh tế, nhận thức được những thuận lợi và thách thức thúc
đẩy tăng trưởng nền kinh tế trong năm 2018 và triển vọng năm 2019,
Thủ tướng Chính phủ đã chỉ đạo xây dựng Nghị quyết của Chính phủ
về một số nhiệm vụ giải pháp chủ yếu chỉ đạo, điều hành thực hiện kế
hoạch phát triển kinh tế - xã hội và dự toán ngân sách nhà nước năm
2019 theo tinh thần đột phá, dám nghĩ, dám làm, đổi mới sáng tạo,
quyết liệt hành động phục vụ người dân và doanh nghiệp, thể hiện
khát vọng vươn lên mạnh mẽ.
Theo hướng này, Chính phủ tích cực cắt giảm, đơn giản hóa điều
kiện kinh doanh theo tinh thần Nghị quyết số 02/NQ-CP, ngày
01/01/2019, của Chính phủ, về tiếp tục thực hiện những nhiệm vụ, giải
pháp chủ yếu cải thiện môi trường kinh doanh, nâng cao năng lực
cạnh tranh quốc gia năm 2019 và định hướng đến năm 2021. Ngoài 3
16
đột phá chiến lược đã được xác định và đang thực hiện về kết cấu hạ
tầng cơ sở, nguồn nhân lực và thể chế, Chính phủ sẽ bổ sung thêm hai
đột phá chiến lược mới và coi đó là động lực tăng trưởng quan trọng
của Việt Nam trong thập niên tới đó là thúc đẩy năng lực sáng tạo,
ứng dụng công nghệ 4.0 và thúc đẩy, phát huy vai trò khu vực kinh tế
tư nhân.
Mục tiêu tăng trưởng tổng sản phẩm trong nước (GDP) Việt
Nam trong năm 2019 là 6,7% (tăng 0,1% so với mục tiêu đặt ra trong
năm 2018 là 6,6%) - đây là thách thức rất lớn, đòi hỏi tiếp tục đổi mới
tư duy, đẩy mạnh cải cách, nhất là cải cách thể chế, đổi mới cơ chế,
chính sách, cải thiện nhanh môi trường kinh doanh và đầu tư, giải
phóng mọi tiềm năng của nền kinh tế, thúc đẩy khởi nghiệp đổi mới
sáng tạo, tiếp tục hội nhập sâu rộng vào nền kinh tế khu vực và thế
giới. Điều này đòi hỏi sự vào cuộc quyết liệt của Chính phủ, cả hệ thống
chính trị, sự nỗ lực của cộng đồng doanh nghiệp và toàn thể xã hội.
Việc thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) là chủ trương
đúng đắn trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế của Nhà nước Việt
Nam trong thời kỳ đổi mới. Bên cạnh kết quả đạt được, quá trình thu
hút và sử dụng FDI cũng còn nhiều mặt hạn chế, như mục tiêu thu hút
công nghệ cao, công nghệ nguồn và chuyển giao công nghệ thông qua
thu hút FDI chưa đạt được như kỳ vọng; hiệu ứng lan tỏa của khu vực
FDI đối với khu vực trong nước còn hạn chế; một số dự án được cấp
phép nhưng chưa bảo đảm tính bền vững, tiềm ẩn nguy cơ gây ô
nhiễm môi trường.
Thực tế cuộc chiến tranh thương mại Mỹ - Trung hiện nay đang
mở ra cơ hội to lớn cho Việt Nam, đây là cơ hội “trăm năm có một”.
Cụ thế, 06 tháng cuối năm 2018, đầu tư nước ngoài vàoViệt Nam tăng
86,6%. Trong quý I/2019, tăng 100%. Riêng FDI đầu tư trực tiếp từ
17
nước ngoài vào Việt Nam tăng 200%, một mức tăng kỷ lục tính từ
năm 1986.
Chiến tranh thương mại hiện nay giữa Mỹ và Trung Quốc đang
tạo ra cho Việt Nam ba cơ hội lớn:
Một là, cơ hội mở rộng thị trường xuất khẩu cho Việt Nam ra
thế giới.
Hai là, mở rộng thu hút đầu tư nước ngoài vào Việt Nam
Ba là, người tiêu dùng ở Việt Nam có cơ hội tiếp cận các sản
phẩm chất lượng và giá trị cạnh tranh từ các nước trên thế giới.
Do đó, các nhà chính sách ở Việt Nam phải biết tận dụng cơ hội
kinh tế, chính trị bằng việc thực hiện tốt các nghị quyết Trung ương 4,
Trung ương 6, khóa XII. Các bộ, ban ngành phải thực hiện nghiêm túc
các chỉ thị của Thủ tướng chính phủ. Tuy nhiên, cuộc chiến thương
mại hiện nay cũng tiềm ẩn nhiều nguy cơ, đó là: (1) Các cuộc cạnh
tranh không lành mạnh giữa các thị trường khác nhau; (2) Nguy cơ bị
trừng phạt kinh tế đến từ Mỹ nếu Việt Nam không lành mạnh hóa nền
kinh tế, trong đó có việc không kiểm soát chặt chẽ để ngăn chặn việc
tiếp tay cho các hàng hóa Trung Quốc một cách thiếu minh bạch và
không công bằng, bởi Mỹ sẽ sẳn sàng trừng phạt kinh tế đối với bất cứ
quốc gia nào tiếp tay cho hàng hóa Trung Quốc để đối đầu và làm ảnh
hưởng xấu đối với nền kinh tế Mỹ.
III.
18
18 trang
15460
Free
Bạn đang xem tài liệu "Tài liệu Tình hình chính trị - an ninh và kinh tế thế giới những tháng đầu năm 2019", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- tai_lieu_tinh_hinh_chinh_tri_an_ninh_va_kinh_te_the_gioi_nhu.pdf
