Giáo trình Tư tưởng Hồ Chí Minh (Phần 1)

KHOA LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ

HƯỚNG DẪN HỌC

TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH

NHÀ XUẤT BẢN GIAO THÔNG VẬN TẢI

HÀ NỘI - 2020

1

CHỦ BIÊN:

TS. GVC LÃ QUÝ ĐÔ

TS. GVC NGUYỄN THỊ THU HOA

TS. GVC PHAN THẾ LƯỢNG

ThS. GV NGUYỄN NGỌC HÀ

2

Chương mở đầu

KHÁI NIỆM, ĐỐI TƯỢNG, PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

VÀ Ý NGHĨA HỌC TẬP MÔN TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH

CẤU TRÚC CHƯƠNG: Gồm 3 phần

I. Đối tượng nghiên cứu

II. Phương pháp nghiên cứu

III. Ý nghĩa của việc nghiên cứu học tập đối với sinh viên

MỤC TIÊU

- Về kiến thức

Góp phần trang bị cho sinh viên những kiến thức cơ bản về một

số vấn đề chung (nhập môn) của môn học Tư tưởng Hồ Chí Minh.

- Về kỹ năng

Qua nghiên cứu môn học này, sinh viên bước đầu có được tư duy

và kỹ năng đúng đắn, phù hợp khi phân tích lý luận và thực tiễn các

vấn đề đặt ra trong cuộc sống.

- Về thái độ

Giúp cho sinh viên thấy rõ hơn vai trò của Hồ Chí Minh đối với

sự phát triển của dân tộc Việt Nam, thêm tin tưởng vào chế độ chính trị

xã hội chủ nghĩa, tin tưởng vào sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt

Nam, góp phần tiếp thêm sức mạnh cho sinh viên về ý chí và hành

động phấn đấu cho mục tiêu, lý tưởng của cách mạng.

I. ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU

1. Khái niện, hệ thống tư tưởng Hồ Chí Minh

a. Khái niệm tư tưởng Hồ Chí Minh

Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI của Đảng Cộng sản Việt

Nam (năm 2011) nêu khái niệm Tư tưởng Hồ Chí Minh như sau:

“Tư tưởng Hồ Chí Minh là một hệ thống quan điểm toàn diện và

sâu sắc về những vấn đề cơ bản của cách mạng Việt Nam, kết quả của

sự vận dụng và phát triển sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lênin vào điều

kiện cụ thể của nước ta, kế thừa và phát triển các giá trị truyền thống

3

tốt đẹp của dân tộc, tiếp thu tinh hoa văn hoá nhân loại; là tài sản tinh

thần vô cùng to lớn và quý giá của Đảng và dân tộc ta, mãi mãi soi

đường cho sự nghiệp cách mạng của nhân dân ta giành thắng lợi”

Khái niệm trên đây chỉ rõ nội hàm cơ bản của tư tưởng Hồ Chí

Minh, cơ sở hình thành cũng như ý nghĩa của tư tưởng đó, cụ thể:

Một là, khái niệm này đã nêu rõ bản chất khoa học và cách mạng

cũng như nội dung cơ bản của tư tưởng Hồ Chí Minh. Đó là hệ thống

quan điểm toàn diện và sâu sắc về những vấn đề cơ bản của cách mạng

Việt Nam.

Hai là, nêu lên các yếu tố góp phần hình thành tư tưởng Hồ Chí

Minh là: điều kiện xã hội Việt Nam, chủ nghĩa Mác-Lênin, các giá trị

truyền thống tốt đẹp của dân tộc và tinh hoa văn hóa nhân loại.

Ba là, khái niệm đó đã nêu lên giá trị của tư tưởng Hồ Chí Minh,

khẳng định tư tưởng Hồ Chí Minh là tài sản tinh thần vô cùng to lớn và

quý giá của Đảng và dân tộc ta, mãi mãi soi đường cho sự nghiệp cách

mạng giải phóng dân tộc, giải phóng giai cấp, giải phóng con người.

b. Hệ thống tư tưởng Hồ Chí Minh

Hệ thống nội dung tư tưởng Hồ Chí Minh rất phong phú, trong

chương trình môn học đề cập đến một số nội dụng cơ bản sau:

- Tư tưởng Hồ Chí Minh về độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội

- Tư tưởng Hồ Chí Minh về đảng cộng sản việt nam và nhà nước

của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân

- Tư tưởng Hồ Chí Minh về đại đoàn kết toàn dân tộc và đoàn kết

quốc tế

- Tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa, đạo đức, con người

2. Đối tượng và nhiệm vụ nghiên cứu

a. Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu môn học Tư tưởng Hồ Chí Minh là toàn bộ

những quan điểm của Hồ Chí Minh thể hiện trong di sản của Người.

Đó là hệ thống quan điểm toàn diện và sâu sắc về những vấn đề cơ bản

của cách mạng Việt Nam. Là những vấn đề lý luận và thực tiễn được

4

rút ra từ cuộc đời hoạt động rất phong phú ở cả trong nước và trên thế

giới của Hồ Chí Minh phấn đấu cho sự nghiệp giải phóng không

những ở tầm dân tộc Việt Nam mà còn ở tầm thế giới: Giải phóng dân

tộc, giải phóng xã hội, giải phóng giai cấp, giải phóng con người.

Đối tượng nghiên cứu môn học Tư tưởng Hồ Chí Minh còn là

quá trình hệ thống quan điểm của Hồ Chí Minh vận động trong

thực tiễn.

b. Nhiệm vụ nghiên cứu:

Trên cơ sở xác định đối tượng nghiên cứu, nhiệm vụ của môn

học là:

- Làm rõ cơ sở và quá trình hình thành, phát triển tư tưởng Hồ

Chí Minh

- Làm rõ hệ thống nội dung tư tưởng Hồ Chí Minh

- Làm rõ quá trình vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh trong thực

tiễn cách mạng Việt Nam - - Làm rõ giá trị tư tưởng Hồ Chí Minh với

dân tộc và thời đại

II. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

1. Phương pháp luận của việc nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí

Minh

Dưới đây là một số nguyên tắc phương pháp luận trong nghiên

cứu môn học tư tưởng Hồ Chí Minh.

a. Thống nhất tính đảng và tính khoa học

Nội dung chủ yếu của phương pháp luận này là: phải đứng trên

lập trường giai cấp công nhân, đứng trên quan điểm của chủ nghĩa

Mác-Lênin, quán triệt cương lĩnh, đường lối, quan điểm của Đảng

Cộng sản Việt Nam để nhận thức và phân tích những quan điểm của

Hồ Chí Minh. Đồng thời, phải bảo đảm tính khách quan, khoa học của

các luận đề nêu ra. Sự thống nhất chặt chẽ giữa tính đảng và tính khoa

học là một nguyên tắc rất cơ bản trong phương pháp luận nghiên cứu

tư tưởng Hồ Chí Minh.

b. Thống nhất lý luận và thực tiễn

5

Hồ Chí Minh coi trọng lý luận và thực tiễn thống nhất chặt chẽ với

nhau. Về lý luận, Người cho rằng: “Lý luận là đem thực tế trong lịch sử,

trong kinh nghiệm, trong các cuộc tranh đấu, xem xét, so sánh thật kỹ

lưỡng rõ ràng, làm thành kết luận. Rồi lại đem nó chứng minh với thực

tế. Đó là lý luận chân chính. Lý luận như cái kim chỉ nam, nó chỉ

phương hướng cho chúng ta trong công việc thực tế.

Hồ Chí Minh chỉ rõ con người sẽ mắc phải căn bệnh “lý luận

suông” nếu không áp dụng vào thực tế, “dù xem được hàng vạn quyển lý

luận, nếu không biết đem ra thực hành, thì khác nào một cái hòm đựng

sách. Lý luận phải đem ra thực hành. Thực hành phải nhằm theo lý luận.

c. Quan điểm lịch sử - cụ thể

Cần vận dụng quan điểm của V.I.Lênin về mối quan hệ biện

chứng khi xem xét sự vật và hiện tượng trong mối liên hệ lịch sử căn

bản, xem sự vật, hiện tượng đó đã xuất hiện trong lịch sử như thế nào,

trải qua những giai đoạn phát triển chủ yếu nào; đứng trên quan điểm

của sự phát triển đó để xem xét hiện nay nó đã trở thành như thế nào.

Nếu nắm vững quan điểm này, người nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí

Minh sẽ nhận thức được bản chất tư tưởng đó mang đậm dấu ấn của

quá trình phát triển lịch sử, quá trình phát triển sáng tạo, đổi mới.

d. Quan điểm toàn diện và hệ thống

Hồ Chí Minh nhìn sự vật và hiện tượng trong một tổng thể vận

động với những cái chung và cả những cái riêng, trong sự vận động cụ

thể của điều kiện hoàn cảnh nhất định nào đó và xem xét chúng trong

xu thế chung. Vì coi tính bao quát là một nguyên tắc tư duy và hành

động, cho nên Hồ Chí Minh xem xét cách mạng Việt Nam trong quan

hệ tổng thể với cách mạng thế giới.

e. Quan điểm kế thừa và phát triển

Nghiên cứu, học tập tư tưởng Hồ Chí Minh đòi hỏi không chỉ

biết kế thừa, vận dụng mà còn phải biết phát triển sáng tạo tư tưởng

của Người trong điều kiện lịch sử mới, trong bối cảnh cụ thể của đất n-

ước và quốc tế.

6

Hồ Chí Minh nhìn sự vật và hiện tượng trong một trạng thái vận

động không ngừng. Đó là một quá trình giải phóng mọi trở lực, trở lực

bên ngoài, trở lực bên trong, thậm chí trở lực nằm ngay trong mỗi con

người, để phát triển bền vững.

2. Một số phương pháp cụ thể

- Kết hợp hương pháp lôgíc, phương pháp lịch sử:

Phương pháp lịch sử nghiên cứu sự vật và hiện tượng theo trình

tự thời gian, quá trình diễn biến đi từ phát sinh, phát triển đến hệ quả

của nó. Nghiên cứu lịch sử tư tưởng là cách vận dụng sát hợp với

nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh. Trong nghiên cứu, học tập tư tưởng

Hồ Chí Minh rất cần thiết phải kết hợp sử dụng kết hợp một cách chặt

chẽ phương pháp lôgíc và phương pháp lịch sử.

- Phương pháp phân tích văn bản kết hợp với nghiên cứu hoạt

động thực tiễn:

Hồ Chí Minh để lại những bài viết, bài nói đã được tập hợp thành

bộ sách toàn tập. Vì vậy, phải dựa vào những tác phẩm của Người đã

để lại. Nhưng, di sản tinh thần quý báu của Hồ Chí Minh để lại cho

dân tộc Việt Nam không chỉ là những tác phẩm đó, mà còn ở toàn bộ

cuộc đời hoạt động của Người, những vấn đề phản ánh qua cuộc sống

hằng ngày của Người. Thực tiễn chỉ đạo của Hồ Chí Minh đối với cách

mạng Việt Nam là một bộ phận cực kỳ quan trọng làm nên hệ thống

quan điểm toàn diện và sâu sắc của tư tưởng Hồ Chí Minh.

- Phương pháp chuyên ngành, liên ngành:

Hồ Chí Minh thể hiện tư tưởng của mình thông qua nhiều lĩnh vực

như chính trị, triết học, kinh tế, quân sự, tư tưởng văn hóa, v.v. Vì vậy,

trong nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh, các phương pháp chuyên ngành

và liên ngành cần được sử dụng để nghiên cứu toàn bộ hệ thống tư tưởng

Hồ Chí Minh cũng như mỗi tác phẩm lý luận riêng biệt của Người.

III. Ý NGHĨA CỦA VIỆC HỌC TẬP MÔN HỌC TƯ

TƯỞNG HỒ CHÍ MINH

1. Góp phần nâng cao năng lực tư duy lý luận, rèn luyện bản

7

lĩnh chính trị

Môn học Tư tưởng Hồ Chí Minh góp phần trang bị cho sinh viên

tri thức khoa học về hệ thống quan điểm toàn diện và sâu sắc về cách

mạng Việt Nam; hình thành năng lực, phương pháp làm việc, niềm tin,

tình cảm cách mạng; góp phần củng cố cho sinh viên về lập trường,

quan điểm cách mạng trên nền tảng chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng

Hồ Chí Minh; kiên định mục tiêu độc lập dân tộc gắn liền với chủ

nghĩa xã hội; tích cực, chủ động đấu tranh phê phán những quan điểm

sai trái để bảo vệ sự trong sáng của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng

Hồ Chí Minh, đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước;

biết vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh vào giải quyết các vấn đề đặt ra

trong cuộc sống.

2. Giáo dục và thực hành đạo đức cách mạng, củng cố niềm

tin khoa học gắn liền với trau dồi tình cảm cách mạng, bồi dưỡng

lòng yêu nước

Qua nghiên cứu môn học Tư tưởng Hồ Chí Minh, người học có

điều kiện hiểu biết sâu sắc và toàn diện về cuộc đời và sự nghiệp của

Hồ Chí Minh, lãnh tụ của Đảng, người con vĩ đại của dân tộc Việt

Nam, một chiến sĩ kiên cường đấu tranh vì độc lập, hòa bình, hữu nghị,

hợp tác và tiến bộ giữa các dân tộc trên thế giới, trong đó đặc biệt là

học tập tư tưởng của Người, học tập gương sáng của một con người

suốt đời phục vụ Tổ quốc, phục vụ nhân dân . Sinh viên nghiên cứu

môn học tư tưởng Hồ Chí Minh sẽ có điều kiện tốt để thực hành đạo

đức cách mạng, chống chủ nghĩa cá nhân, chống “giặc nội xâm” để

lập thân, lập nghiệp, sống có ích cho xã hội, yêu và làm những điều

thiện, ghét và tránh cái xấu, cái ác; nâng cao lòng tự hào về đất nước

Việt Nam, về chế độ chính trị xã hội chủ nghĩa, về Hồ Chí Minh, về

Đảng Cộng sản Việt Nam và nguyện "Sống, chiến đấu, lao động, học

tập theo gương Bác Hồ vĩ đại".

Thông qua việc nghiên cứu môn học Tư tưởng Hồ Chí Minh,

sinh viên sẽ nâng cao bản lĩnh chính trị, kiên định ý thức và trách

nhiệm công dân của nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam,

8

thường xuyên tu dưỡng, rèn luyện bản thân mình theo tư tưởng, đạo

đức, phong cách Hồ Chí Minh, hoàn thành tốt nhiệm vụ của mình, gắn

liền với trau dồi tình cảm cách mạng, đóng góp thiết thực và hiệu quả

cho sự nghiệp cách mạng của đất nước, vững bước trên con đường

cách mạng mà Hồ Chí Minh và nhân dân Việt Nam đã lựa chọn.

3. Xây dựng, rèn luyện phương pháp và phong cách trong

học tập và công tác

Qua nghiên cứu môn học Tư tưởng Hồ Chí Minh, người học có

điều kiện vận dụng tốt hơn những kiến thức và kỹ năng đã nghiên cứu,

học tập vào việc xây dựng phương pháp học tập, tu dưỡng, rèn luyện

phù hợp với điều kiện cụ thể của từng người, từng địa bàn. Người học

có thể vận dụng xây dựng phong cách tư duy, phong cách diễn đạt,

phong cách làm việc, phong cách ứng xử, phong cách sinh hoạt, v.v.

phù hợp với từng lúc, từng nơi, theo phương châm mà Hồ Chí Minh đã

nêu: Dĩ bất biến ứng vạn biến.

Tư tưởng Hồ Chí Minh có tác dụng góp phần tích cực trong việc

giáo dục thế hệ trẻ tiếp tục hình thành và hoàn thiện nhân cách, trở

thành những chiến sĩ tiên phong trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ

Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa, góp phần làm cho đất nước ngày

càng đàng hoàng hơn, to đẹp hơn như khát vọng của Hồ Chí Minh và

của mỗi người Việt Nam yêu nước.

Những vấn đề cần ghi nhớ trong Chương Mở đầu

1. Hiểu được khái niệm và hệ thống tư tưởng Hồ Chí Minh.

2. Đối tượng, nhiệm vụ nghiên cứu của môn tư tưởng Hồ Chí Minh.

3. Phương pháp luận và phương pháp cụ thể nghiên cứu tư tưởng

Hồ Chí Minh

4. Vị trí, tầm quan trọng và ý nghĩa của môn học tư tưởng Hồ Chí

Minh đối với sinh viên.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

9

1. Đại tướng Võ Nguyên Giáp (Chủ biên): Tư tưởng Hồ Chí

Minh và con đường cách mạng Việt Nam, Nxb Chính trị quốc gia, Hà

Nội, 1997.

2. Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh – GS Song Thành

(Chủ biên): Hồ Chí Minh – Tiểu sử, Nxb Lý luận chính trị, Hà Nội,

2006.

3. GS,TS Mạch Quang Thắng - PGS,TS Bùi Đình Phong - TS

Chu Đức Tính (Đồng Chủ biên): “UNESCO với sự kiện tôn vinh Chủ

tịch Hồ Chí Minh - Anh hùng giải phóng dân tộc, Nhà văn hóa kiệt

xuất”, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2013.

Chương I

10

CƠ SỞ, QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN

TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH

CẤU TRÚC CHƯƠNG I gồm 3 phần:

I. Cơ sở hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh

II. Quá trình hình thành và phát triển tư tưởngHồ Chí Minh

III. Giá trị tư tưởng Hồ Chí Minh

MỤC TIÊU

- Về kiến thức

Giúp cho sinh viên hiểu rõ cơ sở thực tiễn, lý luận và nhân tố chủ

quan hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh; hiểu rõ các giai đoạn cơ bản

trong quá trình hình thành và phát triển tư tưởng Hồ Chí Minh.

- Về kỹ năng

Giúp cho sinh viên tiếp cận với phương pháp khoa học nhận thức

khái quát nội dung, giá trị của tư tưởng Hồ Chí Minh từ nghiên cứu

các cơ sở phong phú hình thành nên tư tưởng Hồ Chí Minh và quá

trình hình thành từng bước, lâu dài tư tưởng Hồ Chí Minh trong hoạt

động lý luận và thực tiễn của Người.

- Về thái độ

Giúp cho sinh viên nhận thức khoa học giá trị tư tưởng Hồ Chí

Minh đối với cách mạng Việt Nam, từ đó có tư tưởng, tình cảm tích

cực trong việc học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ

Chí Minh trong thực tế học tập và cuộc sống hàng ngày.

I. CƠ SỞ HÌNH THÀNH TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH

1. Cơ sở thực tiễn

a. Bối cảnh lịch sử xã hội Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế

kỷ XX

- Thực dân Pháp xâm lược nước ta, triều đình phong kiến đầu

hàng. Việt Nam từ một nước phong kiến độc lập trở thành một nước

thuộc địa nửa phong kiến, trong xã hội Việt Nam xuất hiện nhiều mâu

11

thuẫn, đặc biệt mâu thuẫn giữa toàn thể dân tộc Việt Nam với thực dân

Pháp xâm lược và mâu thuẫn giữa giai cấp nông dân với giai cấp địa

chủ phong kiến cam tâm làm tay sai cho Pháp.

- Các phong trào đấu tranh chống thực dân pháp theo hệ tư tưởng

phong kiến và tư sảnđã liên tục nổ ra trong cả nước nhưng tất cả đều

thất bại. Ý thức hệ tư tưởng phong kiến và tư sản thể hiện rõ sự lỗi

thời, bất lực trước nhiệm vụ lịch sử.

- Yêu cầu lịch sử cần phải có tư tưởng chỉ đạo đúng đắn, phải có

một con đường mới cho phong trào cứu nước giải phóng dân tộc đã trở

thành vấn đề cấp thiết.

- Nguyễn Tất Thành sinh ra lớn lên trong hoàn cảnh lịch sử đân

tộc khó khăn, bế tắc nhất, điều đó đã thôi thúc Người ra đi tìm con

đường mới cứu nước, cứu dân.

b. Bối cảnh thế giớicuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX

- Vào cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, chủ nghĩa tư bản trên thế

giới đã phát triển từ giai đoạn tự do cạnh tranh sang giai đoạn đế quốc

chủ nghĩa. Các nước dế quốc đẩy mạnh chiến tranh xâm lược thuộc địa,

biến các nước châu Á, châu Phi và khu vực Mỹ Latinh đã trở thành

thuộc địa và phụ thuộc của các nước đế quốc.

- Mâu thuẫn giữa các nước đế quốc với các dân tộc thuộc địa và

phụ thuộc ngày càng phát triển gay gắt đã thúc đẩy phong trào giải

phóng dân tộc trên thế giới phát triển.

- Cách mạng Tháng Mười Nga thành công đã mở ra một thời đại

mới trong lịch sử loài người – thời đại quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên

chủ nghĩa xã hội trên phạm vi toàn thế giới, mở ra con đường giải

phóng cho các dân tộc bị áp bức trên thế giới.

- Năm 1919, Quốc tế Cộng sản ra đời trở thành Bộ tham mưu,

lãnh đạo phong trào cách mạng thế giới. Dưới sự lãnh đạo của Lênin,

Quốc tế Cộng sản đẩy mạnh việc truyền bá chủ nghĩa Mác - Lênin và

kinh nghiệm Cách mạng Tháng Mười Nga ra khắp thế giới, thúc đẩy

sự ra đời và hoạt động ngày càng mạnh mẽ của các đảng cộng sản ở

12

nhiều nước.

- Cách mạng Tháng Mười Nga thắng lợi, sự ra đời của nhà nước

Xôviết, Quốc tế Cộng sản và thực tiễn xây dựng chủ nghĩa xã hội ở

Liên Xô cùng với sự phát triển mạnh mẽ phong trào cộng sản, công

nhân và phong trào giải phóng dân tộc trên thế giới ảnh hưởng sâu sắc

tới Hồ Chí Minh trên hành trình đi ra thế giới tìm mục tiêu và con

đường cứu nước.

2. Cơ sở lý luận

a. Giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc Việt Nam

Dân tộc Việt Nam có lịch sử mấy ngàn năm dựng nước và giữ

nước đã hình thành những truyền thống tốt đẹp: đó trước hết là tinh

thầnyêu nước, nhân nghĩa, đoàn kết, nhân ái, khoan dung trong cộng

đồng và hòa hiếu với các dân tộc lân bang; tinh thần cần cù, dũng cảm,

sáng tạo, lạc quan, vì nghĩa, thương người của dân tộc Việt Nam. Đó

chính là cơ sở đầu tiên, nguồn gốc sâu sa hình thành nên tư tưởng,

phẩm chất của nhà văn hóa kiệt xuất Hồ Chí Minh

Hồ Chí Minh đã kế thừa, phát triển những giá trị truyền thống tốt

đẹp của dân tộc Việt Nam lên tần cao mới. Tư tưởng của người là sự

kết tinh, hội tụ và tỏa sáng tinh hoa văn hóa Việt Nam.Dân tộc ta, nhân

dân ta, non sông đất nước ta đã sinh ra Chủ tịch Hồ Chí Minh – người

anh hùng dân tộc vĩ đại và cũng chính người đã làm rạng rỡ dân tộc ta,

nhân dân ta, non sông đất nước ta.

b. Tinh hoa văn hoá nhân loại

- Văn hóa phương Đông

Tinh hoa văn hoá, tư tưởng phương Đông kết tinh trong ba học

thuyết lớn Nho giáo, Phật giáo, Lão giáo. Đó là những học thuyết có

ảnh hưởng sâu rộng ở phương Đông, và ở Việt Nam trước đây.

Về Nho giáo, Hồ Chí Minh chú ý kế thừa và đổi mới tư tưởng

dùng nhân trị, đức trị để quản lý xã hội. Kế thừa và phát triển quan

niệm của Nho giáo về việc xây dựng một xã hội lý tưởng trong đó

công bằng, bác ái, nhân, nghĩa, trí, dũng, tín, liêm được coi trọng để có

13

thể đi đến một thế giới đại đồng với hòa bình, không có chiến tranh,

các dân tộc có quan hệ hữu nghị và hợp tác. Đặc biệt, Hồ Chí Minh

chú ý kế thừa, đổi mới, phát triển tinh thần trọng đạo đức của Nho giáo

trong việc tu dưỡng, rèn luyện đạo đức của con người; trong công tác

xây dựng Đảng về đạo đức.

Về Phật giáo, Hồ Chí Minh chú ý kế thừa, phát triển tư tưởng từ

bi, vị tha, yêu thương con người, khuyến khích làm việc thiện, chống lại

điều ác; đề cao quyền bình đẳng của con người và chân lý; khuyên con

người sống hòa đồng, gắn bó với đất nước của Đạo Phật.

Về Lão giáo, Hồ Chí Minh chú ý kế thừa, phát triển tư tưởng của

Lão Tử, khuyên con người nên sống gắn bó với thiên nhiên, hoà đồng

với thiên nhiên, hơn nữa phải biết bảo vệ môi trường sống; tư

tưởngthoát mọi ràng buộc của vòng danh lợi trong Lão giáo.

Các học thuyết phương Đông khác, Hồ Chí Minh còn chú ý kế

thừa, phát triển nhiều ý tưởng của các trường phái khác nhau trong các

nhà tư tưởng phương Đông cổ đại khác như Mặc Tử, Hàn Phi Tử,

Quản Tử, v,v... Người cũng chú ý tìm hiểu những trào lưu tư tưởng

tiến bộ thời cận hiện đại ở Ấn Độ, Trung Quốc như chủ nghĩa Găngđi,

chủ nghĩa Tam dân của Tôn Trung Sơn. Người đã phát triển sáng tạo

các quan điểm về dân tộc, dân quyền, dân sinh của Tôn Trung Sơn

trong cách mạng dân chủ tư sản thành tư tưởng đấu tranh cho Độc lập -

Tự do - Hạnh phúc của con người và dân tộc Việt Nam theo con đường

cách mạng vô sản.

Như vậy, là nhà mácxít sáng tạo, Hồ Chí Minh đã kế thừa và phát

triển những tinh hoa trong tư tưởng, văn hóa phương Đông để giải

quyết những vấn đề thực tiễn của cách mạng Việt Nam thời hiện đại.

- Văn hoá phương Tây

Ngay từ khi còn học ở Trường tiểu học Pháp-bản xứ ở thành phố

Vinh (1905), Hồ Chí Minh đã quan tâm tới khẩu hiệu nổi tiếng của Đại

Cách mạng Pháp năm 1789: Tự do - Bình đẳng - Bác ái.

Đi sang phương Tây, Người tiếp cận những tác phẩm của các nhà

tư tưởng thế kỷ ánh sáng; quan tâm tìm hiểu những khẩu hiệu nổi tiếng

14

đó trong các cuộc cách mạng tư sản ở Anh, Pháp, Mỹ. Người đã kế

thừa, phát triển những quan điểm nhân quyền, dân quyền trong Bản

Tuyên ngôn Độc lập năm 1776 của Mỹ, Bản Tuyên ngôn Nhân quyền

và Dân quyền năm 1791 của Pháp và đề xuất quan điểm về quyền mưu

cầu độc lập, tự do, hạnh phúc của các dân tộc trong thời đại ngày nay.

Như vậy, Hồ Chí Minh đã tiếp thu chọn lọc các tư tưởng, văn

hóa tiến bộ của phương Đông và phương Tây, dân tộc và thời đại;

truyền thống và hiện đại, không ngừng làm giàu trí tuệ của mình bằng

tri thức, văn hóa phong phú của nhân loại.

c. Chủ nghĩa Mác-Lênin

Chủ nghĩa Mác - Lênin là cơ sở thế giới quan, phương pháp

luận, là nguồn gốc lý luận quyết định bước phát triển mới về chất trong

tư tưởng Hồ Chí Minh.

Người khẳng định rằng: “Bây giờ học thuyết nhiều, chủ nghĩa

nhiều, nhưng chủ nghĩa chân chính nhất, chắc chắn nhất, cách mạng

nhất là chủ nghĩa Lênin”Hồ Chí Minh đã vận dụng và phát triển

sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lênin, đã giải quyết yêu cầu về đường lối

cứu nước

Trên cơ sở lập trường, quan điểm và phương pháp của chủ

nghĩa Mác - Lênin, Hồ Chí Minh đã triệt để kế thừa, đổi mới, phát

triển những giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc Việt Nam, tinh

hoa văn hóa nhân loại kết hợp với thực tiễn cách mạng trong nước

và thế giới hình thành lên một hệ thống các quan điểm cơ bản, toàn

diện về cách mạng Việt Nam. Chủ nghĩa Mác - Lênin tiền đề lý luận

quan trọng nhất, có vai trò quyết định trong việc hình thành tư

tưởng Hồ Chí Minh.

3. Nhân tố chủ quan Hồ Chí Minh

- Về năng lực, trí tuệ, tư duy, Người có năng lực đặc biệt là tư

chất thông minh hơn người khả năng tư duy độc lập, tự chủ, sáng tạo

với óc phê phán tinh tường sáng suốt.

- Về phẩm chất đạo đức, ý chí, nghị lực, Người có tâm hồn của

15

một nhà yêu nước lớn, một chiến sỹ cộng sản nhiệt thành cách mạng,

sẵn sàng chịu đựng hy sinh vì độc lập của Tổ quốc, tự do cho đồng

bào; có tác phong bình dị, chân thành, khiêm tốn, hoà mình với quần

chúng và có sức cảm hoá lớn đối với mọi người.

- Hoạt động tổng kết thực tiễn phát triển lý luận

Hồ Chí Minh là người có vốn sống và thực tiễn cách mạng phong

phú, phi thường.Những phẩm chất và năng lực đó được rèn luyện và

phát huy trong suốt cuộc đời cách mạng của Người. Nhờ đó, giữa bao

thực tiễn sinh động, Người có thể phân tích một cách đúng đắn, xử lý

và chuyển hoá thành tư tưởng của mình, giải đáp yêu cầu thực tiễn của

dân tộc và thời đại.

II. QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN TƯ

TƯỞNG HỒ CHÍ MINH

1. Thời kỳ hình thành tư tưởng yêu nước và chí hướng cứu

nước,trước năm 1911

- Hồ Chí Minh tiếp thu truyền thống tốt đẹp của quê hương, gia

đình và của dân tộc. Sinh ra lớn lên trong một gia đình nho giáo tiến

bộ, Người đã tiếp thu những truyền thông tốt đẹp của gia đinh: nhân

cách, ý chí nghị lực phi thường của người cha; lòng độ lượng bao

dung, nhân hậu của người mẹ; tinh thần yêu nước quật cường chống

ngoại xâm cũng như tinh thầm hiếu học của vùng quê nghèo xứ Nghệ.

- Tiếp thu các nền giáo dục nho học, quốc học và tân học. Bên

cạnh học Khổng giáo Người đã tiếp xúc với nhiều loại sách báo tiến bộ

ở các trường, lớp tại Vinh, tại kinh đô Huế, hiểu rõ tình cảnh nước nhà

bị giặc ngoại xâm đô hộ, Hồ Chí Minh sớm có tư tưởng yêu nước và

thể hiện rõ tư tưởng yêu nước trong hành động.

- Hồ Chí Minh đã tham gia phong trào chống thuế ở Trung Kỳ.

Là thày giáo ở Trường Dục Thanh, Phan Thiết, khi dạy học cũng

như trong trong sinh hoạt, Hồ Chí Minh thường đem hết nhiệt tình

truyền thụ cho học sinh lòng yêu nước và những suy nghĩ về vận

mệnh nước nhà.

16

- Điểm đặc biệt của tuổi trẻ Hồ Chí Minh là suy ngẫm sâu sắc về

Tổ quốc và thời cuộc. Tuy rất khâm phục tinh thần yêu nước của các vị

tiền bối cách mạng nổi tiếng như Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh,

Hoàng Hoa Thám, v.v. nhưng Người sáng suốt phê phán, không tán

thành, không đi theo con đường, phương pháp, khuynh hướng cứu

nước của các vị đó. Hồ Chí Minh muốn tìm hiểu những gì ẩn giấu sau

sức mạnh của kẻ thù và học hỏi kinh nghiệm cách mạng trên thế giới.

Ngày 5-6-1911, Hồ Chí Minh đi ra nước ngoài tìm con đường cứu

nước, cứu dân.

2. Thời kỳ tìm kiếm và xác định con đường cứu nước, giải

phóng dân tộc (1911 -1920)

- Hồ Chí Minh đến nhiều nước trên thế giới để tìm hiểu, khảo sát,

lựa chọn con đường cứu nước. Qua cuộc hành trình này, ở Người hình

thành một nhận thức mới: Nhân dân lao động các nước, trong đó có

giai cấp công nhân, đều bị bóc lột có thể là bạn của nhau; còn chủ

nghĩa đế quốc, bọn thực dân ở đâu cũng là kẻ bóc lột, là kẻ thù của

nhân dân lao động.

- Năm 1919, Người thay mặt những người Việt Nam yêu nước ở

Pháp, lấy tên là Nguyễn Ái Quốc, gửi Yêu sách của nhân dân An Nam

tới Hội nghị Vécxây, đòi quyền tự do, dân chủ cho nhân dân Việt

Nam. Đây là tiếng nói chính nghĩa đầu tiên của đại biểu phong trào

giải phóng dân tộc Việt Nam trên diễn đàn quốc tế. Tiếng nói chính

nghĩa đó có ảnh hưởng lớn tới các phong trào yêu nước ở Việt Nam.

- Hồ Chí Minh đã tìm thấy và xác định rõ phương hướng đấu

tranh giải phóng dân tộc Việt Nam theo con đường cách mạng vô sản

qua nghiên cứu "Sơ thảo lần thứ nhất những luận cương về vấn đề dân

tộc và vấn đề thuộc địa vào tháng 7-1920.

- Cuối năm 1020, Hồ Chí Minh cùng những người phái tả trong

Đảng Xã hội Pháp tại Đại hội ở thành phố Tua, bỏ phiếu tán thành

Quốc tế Cộng sản, tham gia sáng lập Đảng Cộng sản Pháp, trở thành

người cộng sản Việt Nam đầu tiên. Đây là bước ngoặt quan trọng trong

cuộc đời của Hồ Chí Minh, bước ngoặt chủ nghĩa yêu nước kết hợp

chặt chẽ với lập trường cách mạng vô sản.

17

3. Thời kỳ hình thành những nội dung cơ bản tư tưởng về

cách mạng Việt Nam (1920 -1930)

- Đây là thời kỳ Hồ Chí Minh hoạt động lý luận và thực tiễn sôi

nổi, phong phú ở nhiều nơi trên thế giới: Pháp (1921-1923), Liên Xô

(1923-1924), Trung Quốc(1924-1927), Thái Lan (1928-1929),đẩy

mạnh hoạt động lý luận chính trị, tổ chức, chuẩn bị cho việc thành lập

Đảng Cộng sản Việt Nam để lãnh đạo cách mạng Việt Nam.

- Thông qua báo chí và các hoạt động thực tiễn Người tích cực

truyền bá chủ nghĩa Mác - Lênin vào phong trào công nhân và phong

trào yêu nước Việt Nam. Các tác phẩm như Bản án chế độ thực dân

Pháp (1925), Đường Kách mệnh (1927) và nhiều bài viết của Hồ Chí

Minhtrong thời kỳ này thể hiện những quan điểm độc đáo, sáng tạo của

Người về con đường cách mạng Việt Nam.

- Cũng trong thời kỳ này, Hồ Chí Minh sáng lập tổ chức tiền thân

của Đảng Cộng sản: Hội Việt Nam Thanh niên Cách mạng (tháng 6-

1925), ra báo Thanh niên bằng tiếng Việt, từng bước truyền bá chủ

nghĩa Mác - Lênin và lý luận cách mạng trong những người yêu nước

và công nhân.

- Hồ Chí Minh chủ trì Hội nghị hợp nhất các tổ chức cộng sản

Việt Nam thành Đảng Cộng sản Việt Nam, thông qua các văn kiện do

Người khởi thảo (đầu năm 1930). Các văn kiện này là Cương lĩnh

chính trị đầu tiên của Đảng Cộng sản Việt Nam, trong đó chính thức

khẳng định rõ những quan điểm cơ bản về đường lối, phương pháp

cách mạng Việt Nam, việc tổ chức, xây dựng Đảng Cộng sản Việt

Nam thành một tổ chức lãnh đạo cách mạng Việt Nam.

- Hồ Chí Minh thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam với Cương

lĩnh chính trị đúng đắn và sáng tạo đã chấm dứt cuộc khủng hoảng về

đường lối và tổ chức lãnh đạo cách mạng Việt Nam kéo dài suốt từ

cuối thế kỷ XIX sang đầu năm 1930.

4. Thời kỳ vượt qua thử thách, giữ vững đường lối cách mạng

đúng đắn, sáng tạo (1930 -1941)

- Do chịu ảnh hưởng quan điểm giáo điều tả khuynh và không

18

nắm vững tình hình các dân tộc thuộc địa, Quốc tế Cộng sản và Đảng

Cộng sản Đông Dương có những nhìn nhận sai lầm về Hồ Chí Minh.

Những tư tưởng mới mẻ, đúng đắn, sáng tạo của Hồ Chí Minh trong

Cương lĩnh chính trị đầu tiên chẳng những không được hiểu và chấp

nhận mà còn bị phê phán, bị coi là "hữu khuynh", "dân tộc chủ nghĩa".

- Hội nghị Trung ương Đảng họp tháng 10-1930 ra nghị quyết

cho rằng: Hội nghị hợp nhất Đảng do Nguyễn Ái Quốc chủ trì có nhiều

sai lầm, "chỉ lo đến việc phản đế mà quên mất lợi ích giai cấp tranh

đấu, ấy là một sự rất nguy hiểm", việc phân chia thành trung, tiểu, đại

địa chủ trong sách lược của Đảng là không đúng. Hội nghị ra án nghị

quyết: "Thủ tiêu chánh cương, sách lược và điều lệ Đảng"; đổi tên

Đảng Cộng sản Việt Nam thành Đảng Cộng sản Đông Dương, hoạt

động theo như chỉ thị của Quốc tế Cộng sản, v.v.

- Thoát khỏi nhà tù của thực dân Anh ở Hồng Kông, cuối năm

1932, Hồ Chí Minh trở lại Liên Xô, vào học Trường Quốc tế Lênin.

Sau đó, Người làm nghiên cứu sinh tại Ban Sử của Viện Nghiên cứu

các vấn đề dân tộc và thuộc địa của Quốc tế Cộng sản. Trong quãng

thời gian từ năm 1932 đến năm 1938, Hồ Chí Minh vẫn còn bị hiểu

lầm về một số hoạt động thực tế và quan điểm cách mạng. Người kiên

trì giữ vững con đường cách mạng, viết thư cho Quốc tế cộng sản đề

nghị được tiếp tục hoạt động cách mạng.

- Đầu năm 1941, Hồ Chí Minh về nước tại Pác Bó- Cao Bằng,

với tư cách cán bộ Quốc tế Cộng sản, Người chủ trì Hội nghị Ban

Chấp hành Trung ương Đảng. Hội nghị này đã đặt nhiệm vụ giải

phóng dân tộc lên hàng đầu. Người khẳng định rõ: "Trong lúc này

quyền lợi dân tộc giải phóng cao hơn hết thảy. Chúng ta phải đoàn kết

lại đánh đổ bọn đế quốc và bọn Việt gian đặng cứu giống nòi ra khỏi

nước sôi lửa nóng".

- Trải qua sóng gió, thử thách, những quan điểm cơ bản nhất về

đường lối cách mạng giải phóng dân tộc Việt Nam của Hồ Chí Minh

được Đảng khẳng định đưa vào thực tiễn tổ chức nhân dân biến thành

các phong trào cách mạng để dẫn tới thắng lợi của cuộc Cách mạng

Tháng Tám năm 1945.

19

5. Thời kỳ tư tưởng Hồ Chí Minh phát triển và thắng lợi

(1941 -1969)

- Trong thời kỳ này, tư tưởng Hồ Chí Minh và đường lối của Đảng

cơ bản là thống nhất, lãnh đạo cách mạng Việt Nam chuẩn bị lực lượng,

đón thời cơ khởi nghĩa, giành chính quyền. Cách mạng Tháng Tám năm

1945 thành công, giành lại độc lập dân tộc. Đây là thắng lợi to lớn của

chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh ở Việt Nam.

- Ngày 2-9-1945, Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn Độc lập. Nước

Việt Nam Dân chủ Cộng hoà ra đời, mở ra một kỷ nguyên mới trong

lịch sử dân tộc Việt Nam – kỷ nguyên độc lập dân tộc gắn liền với chủ

nghĩa xã hội.

- Từ 1945 -1969, Hồ Chí Minh với cương vị đứng đầu Đảng và

Nhà nước ta, trực tiếp lãnh đạo hai cuộc kháng chiến và xây dựng

CNXH ở miền Bắc, tư tưởng Hồ Chí Minh đượcbổ sung phát triển hệ

thống quan điểm cơ bản của cách mạng Việt Nam trên tất cả các lĩnh

vực chính trị, kinh tế, quân sự, văn hoá, đạo đức, đối ngoại, v,v…nhằm

hướng tới mục tiêu nước ta được hoàn toàn độc lập, dân ta được hoàn

toàn tự do, dân chủ, xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội.

- Trước khi đi xa, Người để lại Di chúc, một văn kiện lịch sử vô

giá, kết tinh tư tưởng, trí tuệ, tâm hồn, đạo đức, phong cách của một

lãnh tụ cách mạng, anh hùng dân tộc vĩ đại, nhà tư tưởng lỗi lạc, nhà

văn hóa kiệt xuất, suốt đời vì dân, vì nước. Điều mong muốn cuối cùng

của Hồ Chí Minh là: “Toàn Đảng, toàn dân ta đoàn kết phấn đấu, xây

dựng một nước Việt Nam hoà bình, thống nhất, độc lập, dân chủ và

giàu mạnh, và góp phần xứng đáng vào sự nghiệp cách mạng thế giới"

- Tư tưởng Hồ Chí Minh tiếp tục được Đảng Cộng sản Việt Nam

vận dụng và phát triển trong thực tiễn cách mạng Việt Nam.

III. GIÁ TRỊ TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH

1. Đối với cách mạng Việt Nam

a. Tư tưởng Hồ Chí Minh đưa cách mạng giải phóng dân tộc

Việt Nam đến thắng lợi và bắt đầu xây dựng một xã hội mới trên đất

nước ta

Hồ Chí Minh tìm thấy con đường cứu nước cứu dân, sáng lập,

20