Bài giảng Tâm lí học đại cương

5/22/2017

GIỚI THIỆU CHUNG VỀ MÔN HỌC

TRƯỜNG ĐẠI HỌC BÁCH KHOA HÀ NỘI

VIỆN SƯ PHẠM KỸ THUẬT

1.Mục tiêu của môn học

2.Nội dung chính của môn học

3.Phương pháp học tập và yêu cầu với sinh viên

4.Cách đánh giá

BÀI GIẢNG

TÂM LÍ HỌC ĐẠI CƯƠNG

5.Tài liệu học tập

Biên soạn: Ths.Phạm Hồng Hạnh

Tháng 1/2017

MỤC TIÊU CỦA MÔN HỌC

- Phân tích các hoạt động cơ bản của lứa tuổi sinh viên từ đó thấy

được sự khác nhau giữa môi trường học tập phổ thông với môi

trường học tập ở đại học

- Trình bày các khái niệm cơ bản của khoa học tâm lý, các qui luật cơ

bản về tâm lý người

- Xác định được tri thức cơ bản, hiện đại và khoa học về hiện tượng

tâm lý người.

- Sử dụng những hiểu biết khoa học tâm lý vào học tập các bộ môn

khoa học khác và giải quyết các vấn đề trong cuộc sống, lao động,

nghề nghiệp

- Phân tích và giải thích các hiện tượng tâm lý trong cuộc sống để tự

hiểu mình, hiểu người khác.

- Nêu được khái niệm hoạt động, giao tiếp và phân tích được mối quan

hệ hoạt động, giao tiếp với sự hình thành và phát triển tâm lí, ý thức,

nhân cách.

- Hình thành thái độ đúng đắn, khoa học trong việc giải thích, đánh

giá hiện tượng tâm lý người.

-

Tích cực, chủ động trong quá trình học tập bộ môn, biết coi trọng

- Mô tả, nhận diện các đặc điểm tâm sinh lý lứa tuổi sinh viên

môn học

NỘI DUNG CHÍNH CỦA MÔN HỌC

Chương 1. Tâm lý học là một khoa học

1.1. Tâm lý học là gì?

Chương 2. Hoạt động, Giao tiếp và sự hình thành tâm lý, ý thức

2.1.Hoạt động

1.2. Đối tượng và nhiệm vụ của Tâm lý học

1.3. Bản chất, chức năng của tâm lý người

1.4. Phân loại các hiện tượng tâm lý người

1.5. Đặc điểm, cấu trúc của khoa học tâm lý

1.6. Phương pháp nghiên cứu Tâm lý học

2.2. Giao tiếp

2.3. Sự hình thành và phát triển tâm lí, ý thức

2.4. Chú ý- điều kiện của hoạt động có ý thức

1

5/22/2017

NỘI DUNG CHÍNH CỦA MÔN HỌC

Chương 3. Hoạt động nhận thức

Chương 4. Mặt tình cảm và ý chí của nhân cách

3.1. Đặc điểm của hoạt động nhận thức

3.2. Nhận thức cảm tính

4.1. Tình cảm

4.2. Ý chí

3.3. Nhận thức lý tính

3.4. Ngôn ngữ và hoạt động nhận thức

3.5. Trí nhớ

NỘI DUNG CHÍNH CỦA MÔN HỌC

Chương 6. Tâm lý học lứa tuổi sinh viên

Chương 5. Nhân cách và sự hình thành phát triển nhân cách

5.1. Khái niệm nhân cách

6.1. Những điều kiện ảnh hưởng tới sự phát triển tâm lý lứa tuổi SV

6.2. Đặc điểm tâm lý của sinh viên

5.2. Đặc điểm của nhân cách

6.3. Các hoạt động cơ bản của lứa tuổi sinh viên

6.4. Đặc điểm nhân cách của lứa tuổi sinh viên

5.3. Cấu trúc của nhân cách

5.4. Các thuộc tính tâm lý của nhân cách

5.5. Sự hình thành và phát triển nhân cách

PHƯƠNG PHÁP HỌC TẬP VÀ YÊU CẦU VỚI SV

CÁCH ĐÁNH GIÁ

• Phương pháp học tập :

• Điểm quá trình (trọng số 0.3)

- Đọc trước tài liệu bài giảng, giáo trình trước khi đến lớp.

- Chủ động chuẩn bị sẵn các câu hỏi trong tài liệu, giáo trình.

- Trình bày các thắc mắc và các vấn đề cần hỏi trong giờ học tại lớp

● Nhiệm vụ của người học

- Làm bài tập nhóm, có báo cáo kết quả

- Điểm chuyên cần = 1, 0, -1, -2 tùy theo số lần vắng mặt là 0,

1-2 lần, 3-4 lần hoặc từ 5 lần.

• Điểm cuối kỳ (trọng số 0.7)

- Dự lớp đầy đủ, thực hiện các nhiệm vụ học tập được giao.

- Hoàn thành các bài tập, bài thảo luận nhóm…theo yêu cầu của GV.

- Chủ động khai thác các nguồn tài liệu tham khảo và từ thực tiễn

cuộc sống.

- Trắc nghiệm kết hợp với tự luận

2

5/22/2017

Chương 1. Tâm lý học là một khoa học

Nội dung :

Mục tiêu :

1.1. Tâm lý học là gì?

- Trình bày các khái niệm cơ bản của khoa học tâm lý, các qui luật cơ bản

về tâm lý người

1.2. Đối tượng và nhiệm vụ của Tâm lý học

1.3. Bản chất, chức năng của tâm lý người

1.4. Phân loại các hiện tượng tâm lý người

1.5. Đặc điểm, cấu trúc của khoa học tâm lý

1.6. Phương pháp nghiên cứu Tâm lý học

- Xác định được tri thức cơ bản, hiện đại và khoa học về hiện tượng tâm

lý người

- Phân tích và giải thích các hiện tượng tâm lý trong cuộc sống để tự hiểu

mình, hiểu người khác.

- Hình thành, phát triển khả năng nhận diện các hiện tượng tâm lý, và áp

dụng các tri thức đã học để giải quyết các vấn đề thực tiễn

1.1. Tâm lý học là gì ?

Tâm lý là gì ?

Kết luận:

Tâm lý con người là do não sinh ra do chịu sự tác

động của hiện thực khách quan là thế giới vật chất.

Con người có bộ não, có các giác quan, có sự tác

động của môi trường thì sẽ sinh ra tâm lý.

Theo từ điển tiếng Việt 1988:“ Tâm lý là ý

nghĩa, tình cảm, làm thành thế giới nội tâm,

thế giới bên trong của con người”

Tâm lý là hiện tượng tinh thần được nảy sinh trong não

của con người, do sự tác động của thế giới khách

quan vào não mà sinh ra, có tác dụng định hướng,

chuẩn bị, điều khiển toàn bộ hoạt động cũng như giao

tiếp của con người.

Tâm lý là sản phẩm của chính con người chứ không

phải của tự nhiên hay do đấng thần linh tạo ra.

1.1. Tâm lý học là gì ?

1.2. Đối tượng, nhiệm vụ của tâm lý học

Đối tượng của tâm lý học là các hiện tượng tâm lý với

tư cách là một hiện tượng tinh thần do thế giới khách quan

tác động vào não con người sinh ra, gọi chung là các hoạt

động tâm lý.

Tâm lý học là khoa học nghiên cứu các hiện tượng tâm lý

Cụ thể: Tâm lý học nghiên cứu các quy luật nảy sinh vận

hành và phát triển của các hiện tượng tâm lý trong hoạt

động đa dạng diễn ra trong cuộc sống hàng ngày của mỗi

con người

Tâm lý học nghiên cứu sự hình thành, vận hành và

phát triển của các hoạt động tâm lý

“Thế giới luôn vận động, mỗi khoa học nghiên cứu một dạng vận động của thế giới”

(F.Ăng ghen – Phép biện chứng của tự nhiên)

3

5/22/2017

1.3. Bản chất, chức năng của tâm lý người

1.2. Đối tượng, nhiệm vụ của tâm lý học

Nhiệm vụ của TLH

1.3.1. Các quan điểm tâm lý học về bản chất tâm lý người

1.3.2. Bản chất của tâm lý người

Nhiệm vụ cơ bản của tâm lý học là nghiên cứu: Bản chất hoạt động tâm

lý, các quy luật nảy sinh và phát triển tâm lý, cơ chế diễn biến và thể hiện

tâm lý, quy luật về mối quan hệ giữa các hiện tượng tâm lý.

1.3.3. Chức năng của tâm lý

Cụ thể:

- Những yếu tố khách quan, chủ quan nào đã tạo ra tâm lý người ?

- Cơ chế hình thành, biểu hiện của hoạt động tâm lý.

- Tâm lý con người hoạt động như thế nào?

- Chức năng, vai trò của tâm lý đối với hoạt động của con người.

1.3.1. Các quan điểm tâm lý học về bản chất tâm lý người

• Tâm lý học duy vật thô sơ: Cho rằng tâm lý, tâm hồn là một, tâm lý gắn

với thể xác. Tâm lý, ý thức của con người cũng như vạn vật đều được cấu

tạo từ vật chất như : nước, lửa, không khí, đất.

• Tâm lý học duy tâm:

•

Quan niệm duy tâm chủ quan: Tuyệt đối hóa thuộc tính tinh thần,

xem tâm lý như một thế giới riêng biệt, tự nảy sinh, hình thành và phát

triển không phụ thuộc vào thế giới khách quan cũng như những điều

kiện thực tại của cuộc sống

Có thể kể đến:

- Desmocrite, 460-370 TCN: Tâm hồn do nguyên tử cấu tạo thành,

trong đó “nguyên tử lửa” là nhân tố tạo ra tâm lý

• Quan niệm duy tâm khách quan: Coi linh hồn là lực lượng siêu nhiên,

bất diệt do một đấng tối cao nào đó ban cho con người

- Thuyết ngũ hành : Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ tạo nên vạn vật trong đó

có tâm hồn

- Aristoteles, 348-322 TCN: cho rằng thể xác và tâm hồn là một, tâm

hồn gắn với thể xác, là biểu hiện của tâm lý con người.

Tâm lý học duy tâm coi hiện tượng tâm lý là tinh thần tồn tại trong não

người, có nguồn gốc tự sinh hoặc do lực lượng siêu nhiên quyết định.

1.3.1. Các quan điểm tâm lý học về bản chất tâm lý người

• Thuyết phân tâm học:

• Tự ngã: Là thứ có sẵn trong mỗi con người từ khi sinh ra (phần thú

trong mỗi con người). Đó là nhu cầu ăn, uống, tiểu tiện, tự vệ, tình dục

…Tự ngã chính là những ham muốn mà con người muốn được thỏa

mãn ngay lập tức.

Người sáng lập ra thuyết phân tâm học là Sigmund Freud- Bác sĩ

tâm thần học, người Áo. Ông nổi tiếng về các nghiên cứu tiềm thức và giấc

mơ.

Theo Freud: Có ba quá trình diễn ra trong đầu của mỗi con người

và giữa chúng diễn ra cuộc xung đột nội bộ mạnh mẽ. Cách mà chúng ta

hành động và suy nghĩ là sản phẩm của quá trình đó.

• Bản ngã: Vận hành theo “nguyên lý thực tại”. Bản ngã là biểu trưng

cho ý thức. Bản ngã cố gắng tìm hiểu làm cách nào để thỏa mãn ham

muốn hay loại bỏ chúng

• Siêu ngã: lương tâm

Tự ngã

Bản ngã

Siêu ngã

Bản ngã nằm giữa hai trạng thái đối lập tự ngã và siêu ngã. Một bên xúi

giục con người thỏa mãn các ham muốn cá nhân, một bên nhắc nhở, kìm

hãm các ham muốn cá nhân đó

4

5/22/2017

1.3.1. Các quan điểm tâm lý học về bản chất tâm lý người

• Tâm lý học hành vi:

• Thuyết phân tâm học:

• Do nhà tâm lý học Mỹ J.Watsơn sáng lập

• Ông có ý định xây dựng một nền tâm lý học tối tân và khoa học, chỉ

có đối tượng nghiên cứu là hành vi của con người và ở động vật,

không tính đến yếu tố nội tâm.

Theo Freud : Vô thức là yếu tố quyết định nhất trong tâm lý con

người và nhân cách của con người

Kết luận: Thuyết phân tâm học của Freud đã quá đề cao cái bản năng vô

thức của con người; phủ nhận ý thức, bản chất xã hội, lịch sử của tâm lý

con người; đồng nhất tâm lý người với tâm lý của con vật

• Toàn bộ hành vi, phản ứng của con người và động vật phản ánh bằng

công thức:

R

S

Reaction: Phản ứng)

(Stimulus : kích thích)

J. Watson coi hành vi là do ngoại cảnh quyết định, hành vi có thể quan sát

được, nghiên cứu được một cách khách quan. Từ đó có thể điều khiển

hành vi theo phương pháp “Thử - Sai”

1.3.1. Các quan điểm tâm lý học về bản chất tâm lý người

• Tâm lý học duy vật biện chứng và duy vật lịch sử:

• Tâm lý học hành vi:

- Tâm lý học duy vật biện chứng và duy vật lịch sử do các nhà tâm lý học

Liên Xô (cũ) như L.X.Vugotxki, X.L.Rubinstein, A.N.Leonchev và các nhà

tâm lý học người Đức, Pháp và Bungari sáng lập

Kết luận:

- Chủ nghĩa hành vi quan niệm một cách cơ học, máy móc

về hành vi; đánh đồng hành vi của con người với hành vi của con

vật.

- Lấy triết học Mác – Lê Nin làm cơ sở lý luận và phương pháp luận

- Trường phái tâm lý này cho rằng: Tâm lý là sự phản ánh hiện thực

khách quan vào não người; có cơ sở tự nhiên và cơ sở xã hội, được hình

thành trong hoạt động giao tiếp và trong các mối quan hệ xã hội.

Kết luận: Tâm lý học duy vật biện chứng và duy vật lịch sử đã làm rõ

được bản chất tâm lý người.

- Chủ nghĩa hành vi đồng nhất phản ứng với nội dung tâm lí

bên trong làm mất tính chủ thể, tính xã hội của tâm lí con người,

đồng nhất tâm lí con người với tâm lí con vật.

1.3.2. Bản chất tâm lý người

1.3.1. Bản chất tâm lý người

Kết luận:

- Tâm lý người có nguồn gốc là thế giới khách quan, vì vậy khi

nghiên cứu cũng như hình thành, cải tạo tâm lý người phải nghiên

cứu hoàn cảnh trong đó con người sống và hoạt động

- Tâm lý người là sự phản ánh hiện thực khách quan của não

- Tâm lý mang tính chủ thể

- Tâm lý người có bản chất xã hội - lịch sử

-Tâm lý người mang tính chủ thể, vì vậy trong dạy học - giáo dục

cũng như trong quan hệ ứng xử phải chú ý tới nguyên tắc đối xử cá

biệt.

- Tâm lý người là sản phẩm của hoạt động và giao tiếp vì thế phải tổ

chức các hoạt động và quan hệ giao tiếp để nghiên cứu sự hình

thành và phát triển tâm lý người.

5

5/22/2017

1.3.3. Chức năng của tâm lý

1.4. Phân loại các hiện tượng tâm lý

- Phân loại theo hiện tượng tâm lý cá nhân và hiện tượng

tâm lý xã hội

- Chức năng định hướng cho hoạt động

- Chức năng tạo động lực

- Chức năng điều khiển

- Phân loại theo hiện tượng tâm lý có ý thức và hiện

tượng tâm lý chưa có ý thức

- Chức năng kiểm tra, điều chỉnh

- Phân loại theo hiện tượng tâm lý sống động và hiện

tượng tâm lý tiềm tàng

Nhờ các chức năng định hướng, điều khiển, điều chỉnh mà tâm

lý không chỉ giúp con người thích ứng với hoàn cảnh khách

quan mà còn nhận thức, cải tạo và sáng tạo ra thế giới và trong

quá trình đó con người nhận thức, cải tạo chính bản thân mình

- Phân loại theo thời gian tồn tại và vị trí tương đối của

các hiện tượng tâm lý trong nhân cách

1.4. Phân loại các hiện tượng tâm lý

Theo thời gian tồn tại và vị trí tương đối của các hiện tượng tâm

lý trong nhân cách, chia hiện tượng tâm lý thành 3 loại chính :

Theo thời gian tồn tại và vị trí tương đối của các hiện tượng tâm

lý trong nhân cách, chia hiện tượng tâm lý thành 3 loại chính :

Quá trình tâm lý

Trạng thái tâm lý

Thuộc tính tâm lý

Quá trình tâm lý

Trạng thái tâm lý

Thuộc tính tâm lý

Có ba loại quá trình tâm lý :

Là hiện tượng tâm lý

diễn ra trong thời gian

tương đối ngắn (vài

giây đến vài giờ), có

mở đầu, phát triển và

kết thúc.

- Quá trình nhận thức : Gồm các quá trình như cảm

giác, tri giác, tư duy, tưởng tượng…

Là hiện tượng tâm lý diễn ra trong thời gian tương đối dài

(vài chục phút đến hàng tháng) thường ít biến động nhưng

lại chi phối một cách căn bản các quá trình tâm lý đi kèm với

nó. Ví dụ như sự chú ý, tâm trạng, sự ganh đua…

- Quá trình cảm xúc : Thích, ghét, dễ chịu, khó chịu,

yêu thương, khinh bỉ, căm thù…

- Quá trình hành động ý chí

1.4. Phân loại các hiện tượng tâm lý

Theo thời gian tồn tại và vị trí tương đối của các hiện tượng tâm

lý trong nhân cách, chia hiện tượng tâm lý thành 3 loại chính :

Kết luận:

Thế giới tâm lý của con người vô cùng đa dạng và phức tạp. Các

hiện tượng tâm lý có nhiều mức độ và cấp độ khác nhau; có

quan hệ đn xen vào nhau, chuyển hóa lẫn nhau.

Quá trình tâm lý

Trạng thái tâm lý

Thuộc tính tâm lý

Là hiện tượng tâm lý hình thành lâu dài và kéo dài rất lâu, có

khi suốt đời và tạo thành nét riêng của nhân cách, chi phối các

quá trình và trạng thái tâm lý của người ấy: tính tình, tính nết,

thói quen, quan điểm, hứng thú, lý tưởng sống…

6

5/22/2017

1.5. Đặc điểm, cấu trúc của KH tâm lý

1.5.1. Đặc điểm cơ bản của khoa học tâm lý

-Tâm lý học nghiên cứu các hiện tượng tâm lý vừa rất gần gũi,

cụ thể, gắn bó với con người lại vừa rất phức tạp, trừu tượng

1.5.1. Đặc điểm cơ bản của khoa học tâm lý

1.5.2. Cấu trúc của KH tâm lý

- Tâm lý học là nơi hội tụ nhiều khoa học nghiên cứu đời sống

tâm lý con người

- Tâm lý học là môn khoa học cơ bản, là môn nghiệp vụ trong

hệ thống các khoa học tham gia vào việc đào tạo con người,

hình thành nhân cách con người nói chung và nhân cách nghề

nghiệp nói riêng

1.6. Ý nghĩa của TLH trong cuộc sống và hoạt động NN

1.5.2. Cấu trúc của khoa học tâm lý

^•Ý nghĩa của Tâm lý học:

- Tâm lý học có ảnh hưởng to lớn đến tất cả các lĩnh vực

hoạt động của con người. Giúp con người giải thích một

cách khoa học các hiện tượng tâm lý xảy ra trong bản thân

mình và ở người khác, trong cộng đồng , xã hội.

- Đối với công tác giáo dục: Những tri thức tâm lý là cơ sở

khoa học cho việc định hướng đúng trong dạy học, giáo dục

người học.

Sơ đồ hệ thống các ngành của Khoa học tâm lý

1.7. Nguyên tắc, phương pháp nghiên cứu TLH

1.7.1. Nguyên tắc nghiên cứu TLH

- Nguyên tắc đảm bảo tính khách quan

1.7.1. Nguyên tắc nghiên cứu TLH

1.7.2. Phương pháp nghiên cứu TLH

- Nguyên tắc quyết định luận duy vật biện chứng

- Nguyên tắc thống nhất tâm lý, ý thức, nhân cách với hoạt

động

- Phải nghiên cứu các hiện tượng tâm lý trong sự liên hệ

giữa chúng với nhau và trong mối liên hệ giữa chúng với

các loại hiện tượng khác

7

5/22/2017

1.7.1. Nguyên tắc nghiên cứu TLH

1.7.2. Các phương pháp nghiên cứu tâm lý học

- Phải nghiên cứu tâm lý của một con người cụ thể, một

nhóm người cụ thể chứ không nghiên cứu một cách chung

chung, nghiên cứu tâm lý ở một con người trừu tượng, một

cộng đồng trừu tượng

- Phương pháp quan sát

- Phương pháp thực nghiệm

- Phương pháp điều tra

- Phương pháp Test

- Nghiên cứu các hiện tượng tâm lý trong sự vận động và

phát triển không ngừng của chúng

- Phương pháp phỏng vấn (đàm thoại)

- Phương pháp phân tích sản phẩm của hoạt động

- Phương pháp nghiên cứu tiểu sử cá nhân

Phương pháp quan sát

Phương pháp thực nghiệm

là phương pháp theo dõi, thu thập hành động và hoạt động của

đối tượng trong điều kiện tự nhiên để phán đoán, nhận xét về yếu

tố tâm lý đã chi phối chúng, từ đó rút ra các quy luật, cơ chế của

chúng.

Là quá trình tác động vào đối tượng một cách chủ động

trong những điều kiện đã được khống chế để gây ra ở đối

tượng những biểu hiện về quan hệ nhân quả, tính quy luật,

cơ cấu, cơ chế của chúng có thể lặp đi lặp lại nhiều lần và

đo đạc, định lượng, định tính một cách khách quan các hiện

tượng cần nghiên cứu.

Để phương pháp quan sát đạt hiệu quả cao cần chú ý các yêu

cầu sau:

- Xác định mục đích, nội dung, kế hoạch quan sát.

- Chuẩn bị chu đáo về mọi mặt.

Các loại thực nghiệm:

- Tiến hành quan sát cẩn thận và có hệ thống.

Ghi chép tài liệu quan sát một cách khách quan, trung thực…

- Thực nghiệm tự nhiên

- Thực nghiệm trong phòng thí nghiệm

Phương pháp điều tra

Phương pháp Test

Là phương pháp dùng một số câu hỏi nhất loạt đặt ra cho

một số lớn đối tượng nghiên cứu nhằm thu thập ý kiến chủ

quan của họ về một vấn đề nào đó

Test là một phép thử để đo lường tâm lý mà trước đó đã

được chuẩn hoá trên một số lượng người đủ tiêu biểu.

Test trọn bộ thường gồm 4 phần:

- Văn bản Test.

Có thể trả lời viết cũng có thể trả lời miệng và có người ghi

lại.

- Hướng dẫn quy trình tiến hành.

- Hướng dẫn đánh giá.

- Bảng chuẩn hoá.

Câu hỏi dùng để điều tra có thể là câu hỏi đóng tức là có

nhiều đáp án sẵn để đối tượng chọn hoặc có thể là câu hỏi

mở để họ tự trả lời.

8

5/22/2017

Phương pháp đàm thoại

Phương pháp phân tích sản phẩm của hoạt động

Là phương pháp dựa vào các kết quả, sản phẩm (vật chất, tinh

thần) của hoạt động do con người làm ra để nghiên cứu các chức

năng tâm lý của con người đó.

Là cách đặt những câu hỏi cho đối tượng và dựa vào trả lời của

họ để trao đổi, hỏi thêm nhằm thu thập những thông tin về vấn đề

cần nghiên cứu.

Để sử dụng tốt phương pháp này cần:

Muốn đàm thoại thu được kết quả tốt, nên:

- Xác định rõ mục đích, yêu cầu của vấn đề cần tìm hiểu.

- Xác định trước thông tin về đối tượng đàm thoại với một số

đặc điểm của họ.

- Tìm cách dựng lại càng đầy đủ càng tốt quá trình hoạt động đưa

đến sản phẩm mà ta nghiên cứu.

- Tìm cách phục hiện lại hoàn cảnh trong đó sản phẩm được làm

ra.

- Có kế hoạch trước để lái hướng câu chuyện.

- Rất linh hoạt trong việc lái hướng câu chuyện

- Tìm hiểu các mặt tâm lý khác của nghiệm thể ngoài mặt đã thể

hiện trong sản phẩm (đàm thoại, phỏng vấn, test, quan sát…).

Chương 2. Hoạt động, Giao tiếp và sự hình thành tâm lý, ý thức

2.1. Hoạt động

2.1.1. Khái niệm hoạt động

2.1.2. Đặc điểm của hoạt động

2.1.3. Cấu trúc của hoạt động

2.1.4. Phân loại hoạt động

2.2. Giao tiếp

2.3. Sự hình thành và phát triển tâm lí, ý thức

2.4. Chú ý- điều kiện của hoạt động có ý thức

2.1.4. Hoạt động chủ đạo

2.1.6. Vai trò của hoạt động đối với sự phát triển tâm lý,

nhân cách

2.1.1. Khái niệm hoạt động

Dưới góc độ triết học, hoạt động là mối

quan hệ biện chứng giữa chủ thể và khách

thể

Dưới góc độ tâm lý học, hoạt động là phương thức tồn tại của

con người trong thế giới

Hoạt động là gì ?

Hoạt động là mối quan hệ tác động qua lại giữa con người

(chủ thể) và thế giới khách quan (khách thể) để tạo ra sản

phẩm cả về phía thế giới khách quan và cả về phía con người.

Dưới góc độ sinh học, hoạt động là sự tiêu

hao năng lượng thần kinh và cơ bắp của

con người khi tác động vào hiện thực

khách quan, nhằm thỏa mãn những nhu

cầu vật chất và tinh thần của con người.

9

5/22/2017

2.1.1. Khái niệm hoạt động

Quá trình đối tượng hóa

Kết luận:

Quá trình đối tượng hóa

(xuất tâm) là quá trình chủ

thể chuyển năng lượng của

mình thành sản phẩm của

hoạt động.

Trong hoạt động, con người vừa tạo ra sản phẩm về

phía thế giới, vừa tạo ra tâm lý của mình, hay nói khác đi

tâm lý, ý thức, nhân cách được bộc lộ và hình thành

trong hoạt động.

Chủ thể

Khách thể

Quá trình chủ thể hóa (nhập

tâm) là quá trình chuyển từ

phía khách thể vào bản thân

chủ thể những quy luật, bản

chất của thế giới để tạo nên

tâm lý, ý thức nhân cách của

bản thân.

Quá trình chủ thể hóa

Sơ đồ hoạt động

Hoạt động bao gồm cả hành vi lẫn tâm lý; cả lao động

chân tay lẫn lao động trí óc

2.1.2. Đặc điểm của hoạt động

2.1.3. Cấu trúc của hoạt động

- Người đầu tiên phân tích, mô

Chủ thể

Khách thể

Động cơ

tả cấu trúc hoạt động và đạt

được những kết quả nhất định

là L.X.Vưgôtxki

- Tính đối tượng

Hoạt động

- Tính chủ thể

-

A.N.Leonchev tiếp tục phát

- Tính mục đích

Hành động

Thao tác

Mục đích

triển tư tưởng và thành quả đó

trên cơ sở thực nghiệm và đưa

ra mô tả đầu tiên về cơ cấu của

hoạt động vào năm 1947.

Nhưng đến năm 1975 mới đưa

ra được cấu trúc vĩ mô của

hoạt động gồm 6 thành tố.

- Hoạt động vận hành theo nguyên tắc gián tiếp

P tiện, công cụ

Sản phẩm của hoạt động

Sơ đồ cấu trúc vĩ mô của hành động

2.1.3. Cấu trúc của hoạt động

-

Hoạt động được thúc đẩy bởi

Chủ thể

Khách thể

một hoặc một vài động cơ nhất

định

Kết luận:

-

Động cơ có động cơ gần và

Cuộc sống của con người là một dòng các hoạt động.

Dòng các hoạt động này bao gồm các hoạt động riêng

rẽ theo các động cơ tương ứng. Hoạt động được hợp

thành bởi các hành động theo một mục đích nhất định.

Hành động do các thao tác hợp thành và tuỳ thuộc các

điều kiện cụ thể. Đó là cấu trúc vĩ mô của hoạt động ở

con người.

Hoạt động

Động cơ

Mục đích

động cơ xa. Động cơ xa là mục

đích chung của hoạt động; Động

cơ gần là mục đích của từng hành

động

Hành động

Thao tác

-Hành động là bộ phận hợp thành

của hoạt động

- Thao tác là cách thức thực hiện

hành động nhằm giải quyết một

nhiệm vụ trong điều kiện cụ thể để

đạt được mục đích hành động

P tiện, công cụ

- Thao tác được quyết định bởi

các phương tiện/công cụ; phụ

thuộc chặt chẽ vào phương tiện

/công cụ

Sản phẩm của hoạt động

Sơ đồ cấu trúc vĩ mô của hành động

10

5/22/2017

2.1.4. Phân loại hoạt động

• Xét về phương diện cá thể:

• Xét về phương diện sản phẩm (vật chất hay tinh thần):

- Hoạt động vui chơi

- Hoạt động học tập

- Hoạt động lao động

- Hoạt động xã hội

- Hoạt động thực tiễn là loại hoạt động hướng vào

vật thể hay các mối quan hệ, tạo ra sản phẩm vật chất là

chủ yếu.

- Hoạt động lý luận là hoạt động diễn ra với hình

ảnh, biểu tượng, khái niệm… tạo ra sản phẩm tinh thần.

2.1.4. Phân loại hoạt động

2.1.5. Hoạt động chủ đạo

• Xét về phương diện đối tượng hoạt động:

- Hoạt động biến đổi

Hoạt động chủ đạo là hoạt động

mà sự phát triển của nó quy định

- Hoạt động nhận thức

Hoạt động chủ

đạo là gì ?

những biến đổi chủ yếu nhất trong

các quá trình tâm lý và trong các

đặc điểm tâm lý của nhân cách con

người ở giai đoạn phát triển nhất

định

- Hoạt động định hướng giá trị

- Hoạt động giao lưu

2.1.5. Vai trò của hoạt động đối với sự phát triển

tâm lý, nhân cách

2.1.5. Hoạt động chủ đạo

Hoạt động đóng vai trò quan trọng trong quá trình hình thành và

-Mỗi giai đoạn lứa tuổi có một hoặc một vài hoạt động chủ

đạo.

phát triển tâm lý người; nó là hình thức quan trọng nhất của mối

quan hệ tích cực giữa con người với thế giới khách quan; là

phương thức tồn tại của con người.

- Sự thay đổi hoạt động chủ đạo được đặc trưng bởi vị trí

của con người trong mối quan hệ với thực tại xung quanh

Con người tiếp thu và lĩnh hội kinh nghiệm xã hội lịch sử bằng

kinh nghiệm của bản thân để hình thành nhân cách. Tất cả những

nét tâm lý trong nhân cách của con người đều được hình thành,

bộc lộ và phát triển trong hoạt động của con người

- Trong giáo dục, khái niệm hoạt động chủ đạo có ý nghĩa

thực tiễn to lớn. Chính vì vậy, nhiệm vụ cơ bản của giáo

dục là phải tổ chức tốt quá trình hình thành các hoạt động

chủ đạo ở người học trong quá trình phát triển.

Hoạt động có vai trò quyết định trực tiếp đến sự hình thành và

phát triển tâm lý, nhân cách nên trong công tác giáo dục cần

chú ý thay đổi làm phong phú nội dung, phương pháp, hình

thức tổ chức hoạt động để lôi cuốn cá nhân tích cự tham gia tự

giác vào các hoạt động đó

11

5/22/2017

2.2.1. Khái niệm giao tiếp

2.2. Giao tiếp

Giao tiếp là gì ?

2.2.1. Khái niệm giao tiếp

2.2.2. Chức năng của giao tiếp

2.2.3. Các loại giao tiếp

Giao tiếp là sự tiếp xúc tâm lý giữa

2.2.4. Vai trò của giao tiếp đối với sự phát triển cá nhân và XH

2.2.5. Mối quan hệ giữa giao tiếp và hoạt động

người với người, thông qua đó con

người trao đổi với nhau về thông tin,

về cảm xúc, tri giác lẫn nhau và ảnh

hưởng tác động qua lại với nhau.

2.2.1. Khái niệm giao tiếp

Mục đích của giao tiếp

Các yếu tố tham gia vào quá trình giao tiếp

1. Thăm hỏi: Giao tiếp phổ biến nhất.

2. Trao đổi thông tin và truyền đạt cho nhau những vấn đề

mà một bên chưa biết.

Chủ thể giao tiếp

Mục đích giao tiếp

3. Động viên, thuyết phục nhau để đi đến một nhận thức

chung, một thỏa thuận chung.

Quá trình

giao tiếp

Quan hệ giao tiếp

Nội dung giao tiếp

4. Tạo ra sự tín nhiệm của người khác đối với mình và

ngược lại.

5. Chấm dứt hoặc phá vỡ một mối quan hệ đã được xác lập

hoặc ngược lại.

Hoàn cảnh

giao tiếp

Phương tiện giao tiếp

Kênh giao tiếp

2.2.1. Khái niệm giao tiếp

2.2.2. Chức năng của giao tiếp

Các đặc trưng cơ bản của giao tiếp:

 Theo tiếp cận từ góc độ Tâm lý học xã hội:

-

Nhóm chức năng thuần túy xã hội: Là các chức năng giao

tiếp phục vụ cho nhu cầu chung của xã hội hay của một

nhóm người. Bao gồm : chức năng tổ chức, chức năng

điều khiển, chức năng thông tin, chức năng phối hợp.

Nhóm chức năng tâm lý xã hội: Đó là các chức năng giao

tiếp phục vụ cho các nhu cầu của từng thành viên của xã

hội, đáp ứng nhu cầu quan hệ giữa bản thân với người

khác (Chức năng cảm xúc, Chức năng nhận thức lẫn

nhau, chức năng điều chỉnh hành vi)

1. Giao tiếp mang tính nhận thức

2. Trao đổi thông tin

3. Giao tiếp thực hiện quan hệ xã hội, mang tính chất xã hội

-

4. Giao tiếp giữa các cá nhân mang tính chất lịch sử,

tính kế thừa

“Căm thù người khác còn hơn phải sống cô độc” (R.Noibe - Đức)

12

5/22/2017

2.2.3. Phân loại giao tiếp

 Theo tính chất tiếp xúc:

 Theo mục đích giao tiếp

- Giao tiếp trực tiếp là loại hinh

giao tiếp trong đó các đối tượng

giao tiếp mặt đối mặt và sử dụng

các phương tiện (ngôn ngữ nói và

phi ngôn ngữ) để thực hiện quá

trình giao tiếp.

- Giao tiếp định hướng cá nhân

- Giao tiếp định hướng nhóm

- Giao tiếp định hướng xã hội

- Giao tiếp gián tiếp là loại hinh

giao tiếp trong đó các đối tượng

giao tiếp thực hiện quá trình giao

tiếp thông qua các phương tiện

trung gian khác như thư tín, điện

thoại, fax …

2.2.3. Phân loại giao tiếp

 Theo quy cách (tính chất) giao tiếp:

 Theo khoảng cách của đối tượng trong giao tiếp:

- Giao tiếp chính thức : Giao tiếp giữa các cá nhân đại diện

cho nhóm, hoặc giữa các nhóm mang tính hình thức, được

thực hiện theo các lễ nghi nhất định, được quy định bởi các

chuẩn mực xã hội hoặc pháp luật.

- Giao tiếp ngoại giao: Giao tiếp có tính chất xã giao thông

thường, khoảng cách giữa hai đối tượng > 4m.

- Giao tiếp thân mật: 1,2m < khoảng cách < 4m.

- Giao tiếp tình cảm: 0,45 < khoảng cách < 1,2m.

- Giao tiếp rất tình cảm, ruột thịt: 0,45 > khoảng cách = 0.

- Giao tiếp không chính thức: Là giao tiếp giữa các cá nhân

hoặc nhóm mang tính chất nhu cầu riêng tư, không mang

tính hình thức, không có sự quy định về lễ nghi.

2.2.4. Vai trò của giao tiếp đối với sự phát triển cá nhân và XH



Giao tiếp là điều kiện tồn tại của cá nhân và xã hội

- Giao tiếp là điều kiện tồn tại của con người

- Không có giao tiếp thì không có sự tồn tại xã hội

AMALA VÀ KAMALA

Midnapore (Ấn Độ)

13

5/22/2017

2.2.4. Vai trò của giao tiếp đối với sự phát triển cá nhân và XH

Jonh Ssebeny

Lyokha

(Uganda)

(Nga)

2.2.4. Vai trò của giao tiếp đối với sự phát triển cá nhân và XH



Thông qua giao tiếp con người gia nhập vào các mối quan hệ

xã hội, lĩnh hội nền văn hóa xã hội, đạo đức, chuẩn mực xã

hội.



Giao tiếp là nhu cầu sớm nhất của con người từ khi

tồn tại đến khi mất đi

-

Trong quá trình giao tiếp thì cá nhân điều chỉnh, điều khiển hành vi

của mình cho phù hợp với các chuẩn mực xã hội, quan hệ xã hội,

phát huy những mặt tích cực và hạn chế những mặt tiêu cực.

- Từ khi con người mới sinh ra đã có nhu cầu giao

tiếp, nhằm thỏa mãn những nhu cầu của bản thân.

- Ở đâu có sự tồn tại của con người thì ở đó có sự

giao tiếp giữa con người với con người, giao tiếp là cơ chế

bên trong của sự tồn tại và phát triển con người.

-

Cùng với hoạt động giao tiếp con người tiếp thu nền văn hóa, xã

hội, lịch sử biến những kinh nghiệm đó thành vốn sống. Kinh

nghiệm của bản thân hình thành và phát triển trong đời sống tâm

lý. Đồng thời góp phần vào sự phát triển của xã hội.

2.2.4. Vai trò của giao tiếp đối với sự phát triển cá nhân và XH

2.1.4. Vai trò của giao tiếp đối với sự phát triển cá nhân và XH

Kết luận:



Thông qua giao tiếp con người hình thành năng lực tự ý

thức.

-

Trong quá trình giao tiếp, con người nhận thức đánh giá bản

thân mình trên cơ sở nhận thức đánh giá người khác, từ đó

hình thành năng lực tự ý thức

• Giao tiếp đóng vai trò quan trong trong sự hình thành

và phát triển tâm lý, nhân cách cá nhân.

• Cần phải rèn luyện các kỹ năng giao tiếp.

-

Thông qua giao tiếp thì cá nhân tự điều chỉnh, điều khiển

hành vi theo mục đích tự giác. Qua đó, tự giáo dục và tự

hoàn thiện mình.

“Sự phát triển của một các nhân phụ thuộc vào sự phát triển của các

cá nhân khác mà nó giao tiếp trực tiếp và gián tiếp”

14

5/22/2017

2.2.5. Mối quan hệ giữa giao tiếp và hoạt động

2.3. Sự hình thành và phát triển tâm lí, ý thức

-

Giao tiếp là một dạng đặc biệt

của hoạt động trong đó chủ thể

và khách thể đều là con người

2.3.1. Cơ sở tự nhiên của tâm lý người

2.3.2. Sự hình thành và phát triển tâm lý

2.3.3. Sự hình thành và phát triển ý thức

Hoạt động và giao tiếp có mối

quan hệ qua lại với nhau

Giao tiếp và hoạt động là hai mặt không thể thiếu được

trong đời sống của mỗi con người. Giao tiếp và hoạt động

có vai trò trong quá trình hình thành và phát triển tâm lý, ý

thức, nhân cách con người

2.3.1. Cơ sở tự nhiên của tâm lý người

 Di truyền và tâm lý

 Não và tâm lý

- Di truyền là mối liên hệ kế thừa của cơ thể sống đảm bảo

sự tái tạo ở thế hệ mới những nét giống nhau về mặt sinh

vật đối với thế hệ trước, đảm bảo năng lực đáp ứng những

đòi hỏi của hoàn cảnh theo một cơ chế đã định sẵn.

- Não (vỏ não) là bộ máy sản xuất ra tâm lý

- Có não hoạt động bình thường mới có tâm lý.

- Di truyền đóng vai trò tiền đề vật chất trong sự hình thành

và phát triển tâm lý con người.

2.3.1. Cơ sở tự nhiên của tâm lý người

 Não và tâm lý

 Vấn đề định khu trong não

- Não là cơ quan trung gian liên kết con người với thế giới bên

ngoài

- Trong bán cầu đại não (vỏ não) có các vùng (miền), mỗi vùng là

cơ sở vật chất của các hiện tượng tâm lý tương ứng.

- Trong não có sự phân công rất chặt chẽ giữa các vùng của vỏ não

- Mỗi quá trình tâm lý xảy ra đều do sự phối hợp cơ động của nhiều

vùng trên vỏ não

15

5/22/2017

2.3.1. Cơ sở tự nhiên của tâm lý người

 Não và tâm lý

 Vấn đề định khu trong não

 Não và tâm lý

 Phản xạ có điều kiện

- Là phản xạ tự tạo ra trong đời sống của từng cá thể để đáp ứng

với môi trường luôn thay đổi

- Phản xạ có điều kiện là cơ sở sinh lý của các hiện tượng tâm lý.

- Các thói quen, tập tục, hành vi, hành động, hoạt động đều có cơ

sở sinh lý thần kinh là phản xạ có điều kiện.

2.3.1. Cơ sở tự nhiên của tâm lý người

 Các quy luật của não và tâm lý

 Quy luật hệ thống động hình

 Các quy luật của não và tâm lý

 Quy luật lan tỏa và tập trung

- Các kích thích không tác động một cách riêng lẻ, chúng thường tạo thành

một tổ hợp các kích thích đồng thời hoặc nối tiếp. Mặt khác cơ thể cũng

không phản ứng riêng lẻ mà phản ứng một cách tổ hợp các kích thích đó.

Hoạt động của cho phép hợp nhất những kích thích riêng lẻ hay không

riêng lẻ thành một hệ thống. Đó là quy luật hoạt động theo hệ thống của võ

não.

- Khi trên vỏ não có một điểm (vùng) hưng phấn hoặc ức chế

nào đó thì quá trình hưng phấn và ứng chế đó sẽ không dừng

lại ở điểm ấy, nó sẽ lan toả ra xung quanh. Sau đó, trong

những điều kiện bình thường chúng tập trung vào một nơi

nhất định.

- Động hình là một chuỗi phản xạ có điều kiện kế tiếp nhau theo một thứ tự

nhất định đã được lặp đi lặp lại nhiều lần. Khi có một phản xạ có điều kiện

trong chỗi đó xẩy ra thì phản xạ này kéo theo phản xạ khác trong chuỗi

cùng xẩy ra . Động hình là cơ sở sinh lý của cảm xúc, tình cảm, thói quen.

- Hai quá trình lan toả và tập trung xảy ra kế tiếp nhau trong

một trung khu thần kinh.

2.3.1. Cơ sở tự nhiên của tâm lý người

 Các quy luật của não và tâm lý

 Quy luật cảm ứng qua lại

- Cảm ứng qua lại đồng thời : là hưng phấn ở điểm này gây ra ức

chế ở điểm kia hay ngược lại

Hai quá trình thần kinh cơ bản ảnh hưởng tới nhau theo quy

luật một quá trình thần kinh này tạo ra một quá trình thần kinh

kia hay nói cách khác một quá trình thần kinh này gây ra một

ảnh hưởng nhất định đến quá trình thần kinh kia.

Có 4 dạng biểu hiện của quy luật cảm ứng qua lại: Cảm

ứng qua lại đồng thời, cảm ứng qua lại tiếp diễn, cảm ứng

dương tính, cảm ứng âm tính.

- Cảm ứng qua lại tiếp diễn: là trường hợp ở một điểm có hưng

phấn chuyển sang ức chế ở chính điểm đó hay ngược lại.

- Cảm ứng dương tính: là hiện tượng hưng phấn làm cho ức chế

sâu hơn hay ngược lại ức chế làm cho hưng phấn mạnh hơn.

- Cảm ứng âm tính: là hiện tượng ức chế làm giảm hưng phấn,

hưng phấn làm giảm ức chế.

16

5/22/2017

2.3.1. Cơ sở tự nhiên của tâm lý người

 Các quy luật của não và tâm lý

 Hệ thống tín hiệu thứ nhất và hệ thống tín hiệu thứ hai

 Hệ thống tín hiệu thứ nhất

 Quy luật phụ thuộc vào cường độ kích thích

Trong trạng thái tỉnh táo, khoẻ mạnh bình thường của vỏ

não, độ lớn của phản ứng tỉ lệ thuận với cường độ của kích

thích: kích thích mạnh thì phản ứng lớn và ngược lại.

Tất cả các sự vật, hiện tượng trong hiện thực khách quan

và các thuộc tính của chúng là những tín hiệu được phản ánh

trực tiếp vào não và để lại dấu vết trong vỏ não được gọi là

hệ thống tín hiệu thứ nhất

Quy luật này chỉ đúng khi cường độ kích thích đủ để gây

ra phản ứng

Hệ thống tín hiệu thứ nhất là cơ sở sinh lý của họat động

nhận thức cảm tính, trực quan, tư duy cụ thể và các cảm xúc

cơ thể của người và động vật.

2.3.1. Cơ sở tự nhiên của tâm lý người

2.3.2. Sự hình thành và phát triển tâm lí

 Hệ thống tín hiệu thứ nhất và hệ thống tín hiệu thứ hai

 Hệ thống tín hiệu thứ hai

 Sự hình thành và phát triển tâm lý về phương diện loài

 Sự hình thành và phát triển tâm lý về phương diện cá thể

Toàn bộ những ký hiệu tượng trưng ( tiếng nói, chữ viết,

biểu tượng …) về sự vật và hiện tượng trong hiện thực khách

quan được phản ánh vào đầu óc con người là những tín hiệu

thứ hai.

Hệ thống tín hiệu thứ hai chỉ có ở con người

Hệ thống tín hiệu thứ 2 là cơ sở sinh lý của tư duy ngôn

ngữ, tư duy trừu tượng, ý thức, tình cảm.

2.3.2. Sự hình thành và phát triển tâm lý

 Sự hình thành và phát triển tâm lý về phương diện loài

 Tiêu chuẩn xác định sự nẩy sinh tâm lý

- Tiêu chuẩn xác định sự nảy sinh tâm lý hay nói cách khác phản

ánh tâm lý đầu tiên nảy sinh dưới hình thái tính cảm ứng

- Tính chịu kích thích là cơ sở đầu tiên cho tính cảm ứng, nhạy

cảm xuất hiện.

-

Tính chịu kích thích phát triển lên một giai đoạn cao hơn đó là

tính cảm ứng.

Tính cảm ứng là năng lực đáp lại những kích thích có ảnh

hưởng trực tiếp và gián tiếp đến sự tồn tại của cơ thể.

- Tính cảm ứng được coi là mầm mống đầu tiên của tâm lý, xuất

-

- Tính chịu kích thích là khả năng đáp lại các tác động của ngoại

giới có ảnh hưởng trực tiếp đến sự tồn tại và phát triển của cơ thể

- Tính chịu kích thích có ở những sinh vật chưa có tế bào thần

kinh hoặc mạng thần kinh phân tán khắp cơ thể

hiện cách đây khoảng 600 triệu năm.

- Từ hiện tượng tâm lý đơn giản này dần dần phát triển lên thành

các hiện tượng tâm lý phức tạp hơn.

17

5/22/2017

2.3.2. Sự hình thành và phát triển tâm lý

 Sự hình thành và phát triển tâm lý về phương diện loài

 Các thời kỳ phát triển tâm lý

 Sự hình thành và phát triển tâm lý về phương diện loài

 Các thời kỳ phát triển tâm lý

Theo mức độ phản ánh, tâm lý loài người trải qua ba thời kỳ:

cảm giác, tri giác, tư duy (bằng tay và ngôn ngữ)

- Thời kỳ tư duy

cảm giác, tri giác, tư duy (bằng tay và ngôn ngữ)

- Thời kỳ cảm giác: là thời kỳ đầu tiên trong phản ánh tâm lý có

ở động vật không xương sống. Thời kỳ này con vật mới có khả

năng trả lời từng kích thích riêng lẻ.

- Tư duy bằng tay: Cách đây khoảng 10 triệu năm, ở loài người

vượn Ôxtralôpitec đã biết dùng hai bàn tay để sờ mó, lắp ráp, giải quyết

các tình huống cụ thể trước mặt có nghĩa là con vật đã có tư duy bằng

tay, tư duy cụ thể.

- Thời kỳ tri giác: Thời kỳ tri giác bắt đầu xuất hiện ở loài cá.

Hệ thần kinh hình ống với tuỷ sống và vỏ não giúp động vật (từ

loài cá trở đi) có khả năng đáp lại một tổ hợp các kích thích ngoại

giới chứ không đáp lại từng kích thích riêng lẻ.

- Tư duy bằng ngôn ngữ: là loại tư duy có chất lượng hoàn toàn

mới, nảy sinh khi loài người xuất hiện và chỉ có ở người giúp con người

nhận thức được bản chất, quy luật của thế giới.

2.3.2. Sự hình thành và phát triển tâm lý

 Sự hình thành và phát triển tâm lý về phương diện loài

 Các thời kỳ phát triển tâm lý

Theo nguồn gốc nảy sinh của hành vi thì tâm lý trải qua ba thời

kỳ : Bản năng, kỹ xảo, trí tuệ

- Thời kỳ bản năng: Từ loài côn trùng trở đi bắt đầu có bản

năng. Bản năng là hành vi bẩm sinh mang tính di truyền có cơ sở

là những phản xạ không điều kiện. Bản năng nhằm thoả mãn các

nhu cầu có tính thuần tuý cơ thể.

- Thời kỳ kỹ xảo: Xuất phát sau bản năng, trên cơ sở luyện

tập, kỹ xảo là một hành vi mới do cá nhân tự tạo. Hành vi kỹ xảo

được lặp lại nhiều lần trở thành định hình trong não động vật

nhưng so với bản năng, hành vi kỹ xảo có tính mềm dảo và khả

năng biến đổi lớn.

- Thời kỳ trí tuệ: Hành vi trí tuệ là kết quả của luyện tập do cá

thể tự tạo trong đời sống của mình

Hành vi trí tuệ ở vượn người chủ yếu nhằm vào giải quyết các tình

huống cụ thể có liên quan tới việc thỏa mãn các yêu cầu sinh vật của cơ

thể.

Hành vi trí tuệ của con người sinh ra trong hoạt động nhằm nhận

thức bản chất, các mối quan hệ có tính quy luật nhằm thích ứng và cải

tạo thực tế khách quan.

Hành vi trí tuệ của con người gắn liền với ngôn ngữ, là hành vi có ý

thức.

2.3.2. Sự hình thành và phát triển tâm lý

2.3.3. Sự hình thành và phát triển ý thức

 Sự hình thành và phát triển tâm lý về phương diện cá thể

2.3.3.1. Khái niệm ý thức

- Sự phát triển tâm lý con người về phương diện cá thể là một quá

trình chuyển đổi liên tục từ cấp độ này sang cấp độ khác. Ở mỗi

cấp độ lứa tuổi, sự phát triển tâm lý đạt tới một chất lượng mới và

diễn ra theo các quy luật đặc thù.

2.3.3.2. Sự hình thành và phát triển ý thức

2.3.3.3. Các cấp độ ý thức

- Theo nhà Tâm lý học A.N.Lêônchiev: Sự phát triển tâm lý của

con người gắn liền với các hoạt động của con người trong thực

tiễn đời sống. Trong đó, một số hoạt động đóng vai trò chủ đạo

trong sự phát triển, một số hoạt động khác giữa vai trò phụ. Sự

phát triển tâm lý của con người phụ thuộc chủ yếu vào hoạt động

chủ đạo.

18

5/22/2017

2.3.3.1. Khái niệm ý thức

Các thuộc tính cơ bản của ý thức:

Ý thức là gì ?

-Ý thức thể hiện năng lực nhận thức cao nhất của con

người về thế giới

Ý thức là hình thức phản ánh tâm

lý cao nhất chỉ có ở con người, là

sự phản ánh bằng ngôn ngữ những

gì con người đã tiếp thu được trong

quá trình tác động qua lại với thế

giới khách quan

- Ý thức thể hiện thái độ của con người về thế giới

- Ý thức thể hiện năng lực điều chỉnh, điều khiển hành vi

của con người

- Khả năng tự ý thức

2.3.3.1. Khái niệm ý thức

Cấu trúc của ý thức:

 Mặt nhận thức: Bao gồm hai quá trình

- Nhận thức cảm tính: mang lại những tư liệu cho ý

thức; cảm giác cho hình ảnh từng thuộc tính bên ngoài

của sự vật, hiện tượng; tri giác mang lại những hình ảnh

trọn vẹn bên ngoài của sự vật, hiện tựợng. Những hình

ảnh đó giúp con người thấy đựợc sự tồn tại thật của thế

giới khách quan và đó là nội dung ban đầu và cũng là bậc

sơ cấp của ý thức.

- Nhận thức lý tính: mang lại hình ảnh khái quát bản

chất của thực tại khách quan và mối liên hệ giữa các sự

vật và hiện tượng. Đây là nội dung hết sức cơ bản của tri

thức. Tri thức là hạt nhân cơ bản của ý thức. Do vậy ý

thức là sự hiểu biết về thế giới khách quan.

2.3.3.1. Khái niệm ý thức

2.3.3.2. Sự hình thành và phát triển ý thức

Cấu trúc của ý thức:

 Sự hình thành ý thức về phương diện loài

 Mặt thái độ

Mặt thái độ nói lên thái độ lựa chọn, thái độ cảm xúc,

thái độ đánh giá của con người đối với thế giới.

 Mặt năng động

“Trước hết là lao động, sau lao động và đồng thời với lao

động là ngôn ngữ, đó là hai động lực chủ yếu đã biến bộ

não con vượn thành bộ óc con người ”

Ý thức điều chỉnh, điều khiển hoạt động của con người

làm cho hoạt động có ý thức. Đó là quá trình con người

vận dụng những hiểu biết và tỏ thái độ của mình nhằm

thích nghi, cải tạo thế giới và cải biến cả bản thân.

19

5/22/2017

2.3.3.2. Sự hình thành và phát triển ý thức

 Sự hình thành ý thức về phương diện loài

 Vai trò của lao động đối vơi sự hình thành ý thức

- Trước khi lao động, Con người có ý thức về cái mình sẽ làm

ra. Hình dung ra trước mô hình của cái cần làm ra và cách

làm ra cái đó trên cơ sở huy động toàn bộ vốn hiểu biết, năng

lực trí tuệ của bản thân.

- Trong lao động, con người phải chế tạo và sử dụng các

công cụ lao động, tiến hành các thao tác và hành động lao

động tác động vào đối tượng lao động để làm ra sản phẩm. Ý

thức của con người được hình thành và thể hiện trong quá

trình lao động

2.3.3.2. Sự hình thành và phát triển ý thức

 Sự hình thành ý thức về phương diện loài

 Vai trò của ngôn ngữ và giao tiếp đối với sự hình thành ý thức

 Vai trò của lao động đối vơi sự hình thành ý thức

- Nhờ có ngôn ngữ ra đời cùng với lao động mà con người có công

cụ để xây dựng, hình dung ra mô hình tâm lý của sản phẩm.

- Kết thúc quá trình lao động, con người có ý thức đối chiếu

sản phẩm làm ra với mô hình tâm lý của sản phẩm mà mình

đã hình dung ra trước để hoàn thiện, đánh giá sản phẩm đó

- Hoạt động ngôn ngữ giúp con người ý thức về việc sử dụng

công cụ lao động, tiến hành hệ thống các thao tác lao động để

cùng làm ra sản phẩm.

Ý thức được hình thành và biểu hiện trong suốt quá trình

lao động của con người, thống nhất với quá trình lao

động và sản phẩm lao động do con người làm ra

- Ngôn ngữ cũng giúp con người phân tích đối chiếu đánh giá sản

phẩm mình làm ra

2.3.3.2. Sự hình thành và phát triển ý thức

 Sự hình thành ý thức về phương diện loài

 Sự hình thành ý thức và tự ý thức cá nhân

 Sự hình thành ý thức của cá nhân

 Vai trò của ngôn ngữ và giao tiếp đối với sự hình thành ý thức

- Ý thức của cá nhân được hình thành trong hoạt động và thể hiện

trong sản phẩm hoạt động của cá nhân.

- Trong lao động, nhờ ngôn ngữ và giao tiếp mà con người thông

báo, trao đổi thông tin với nhau, phối hợp động tác với nhau để

cùng làm ra sản phẩm chung.

- Ý thức của cá nhân được hình thành trong mối quan hệ giao tiếp

của cá nhân với người khác, với xã hội.

-Ý thức của cá nhân được hình thành bằng con đường tiếp thu nền

văn hoá xã hội, ý thức xã hội.

- Nhờ có ngôn ngữ và giao tiếp mà con người có ý thức về bản

thân mình, ý thức về người khác trong lao động chung.

- Ý thức của cá nhân được hình thành bằng con đường tự nhận

thức, tự đánh giá, tự phân tích hành vi của mình

20

Bài giảng Tâm lí học đại cương - Phạm Hồng Hạnh