Giáo trình Phương pháp luận và hệ phương pháp nghiên cứu Tâm lí học (Phần 1)

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA TÂM LÝ HꢀC

ꢀꢁꢂꢃꢁꢂꢄꢅꢀꢆꢇỄꢅꢄꢅꢀỌꢈꢄꢉꢊÚꢄ

ꢄ

PH¦¥NG PH¸P LUËN

Vµ HÖ PH¦¥NG PH¸P NGHI£N CøU

T¢M Lý HäC

NHµ XUÊT B¶N §¹I HäC QuèC GIA Hµ NéI

2

ꢉꢊƯƠꢅꢀꢄꢉꢊÁꢉꢄꢋꢆẬꢅꢄꢌꢍꢄꢊỆꢄꢉꢊƯƠꢅꢀꢄꢉꢊÁꢉꢄꢅꢀꢊꢎÊꢅꢄꢈỨꢆꢏ

TailieuVNU.com Tổng hợp & Sưu tầm

ꢐụꢑꢄꢒụꢑ

3

ꢄ

ꢐỤꢈꢄꢋỤꢈꢄ

Trang

ꢀỞꢁĐẦꢂꢁꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢁꢄꢁ

ꢈꢓươꢔꢕꢄꢎꢄ

ꢈƠꢄꢁỞꢄꢋÝꢄꢋꢆẬꢅꢄꢌꢍꢄꢉꢊƯƠꢅꢀꢄꢉꢊÁꢉꢄꢋꢆẬꢅꢄꢄ

ꢈỦꢖꢄꢃÂꢐꢄꢋÝꢄꢊỌꢈꢄꢃꢊꢗꢘꢄꢙꢆꢖꢅꢄĐꢎỂꢐꢄꢈỦꢖꢄꢃꢚꢎẾꢃꢄꢊỌꢈꢄꢐÁꢈꢄ

ꢅꢃꢁ ꢆꢇạꢈꢁꢉꢊùꢁꢋꢌꢍꢁꢍꢎườꢏꢁꢉꢊꢌꢍꢎꢁꢉꢊꢏếꢉꢁꢇọꢋꢁꢀáꢋꢁꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢁꢐꢁ

ꢅꢅꢃꢁ ꢆꢇạꢈꢁꢉꢊùꢁꢇꢌạꢉꢁꢑộꢍꢎꢁꢋủꢒꢁꢋꢌꢍꢁꢍꢎườꢏꢁꢉꢊꢌꢍꢎꢁꢉꢊꢏếꢉꢁꢇọꢋꢁꢀáꢋꢁꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢁꢓꢔꢁ

ꢅꢅꢅꢃꢁ ꢕảꢍꢁꢋꢇấꢉꢁꢋủꢒꢁꢉâꢈꢁꢖýꢁꢉꢇꢗꢌꢁꢘꢙꢒꢍꢁꢑꢏểꢈꢁꢋủꢒꢁꢉꢊꢏếꢉꢁꢇọꢋꢁꢀáꢋꢁꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢁꢓꢚꢁ

ꢅꢛꢃꢁ ꢜáꢋꢁꢍꢎꢙꢝêꢍꢁꢉắꢋꢁꢞꢇươꢍꢎꢁꢞꢇáꢞꢁꢖꢙậꢍꢁꢋủꢒꢁꢉâꢈꢁꢖýꢁꢇọꢋꢁꢁꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢁꢓꢐꢁ

ꢓꢃꢁ ꢟꢎꢙꢝêꢍꢁꢉắꢋꢁꢠꢙꢝếꢉꢁꢑịꢍꢇꢁꢖꢙậꢍꢁꢡꢙꢝꢁꢢậꢉꢁꢋáꢋꢁꢇꢏệꢍꢁꢉượꢍꢎꢁꢉâꢈꢁꢖýꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢁꢓꢐꢁ

ꢔꢃꢁ ꢟꢎꢙꢝêꢍꢁꢉắꢋꢁꢉꢇốꢍꢎꢁꢍꢇấꢉꢁꢎꢏữꢒꢁꢉâꢈꢁꢖýꢁꢣꢁýꢁꢉꢇứꢋꢁꢢàꢁꢇꢌạꢉꢁꢑộꢍꢎꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢁꢔꢔꢁ

ꢤꢃꢁ ꢟꢎꢙꢝêꢍꢁꢉắꢋꢁꢞꢇáꢉꢁꢉꢊꢏểꢍꢁꢉâꢈꢁꢖýꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢁꢔꢥꢁ

ꢚꢃꢁꢁ ꢟꢎꢙꢝêꢍꢁꢉắꢋꢁꢉꢏếꢞꢁꢋậꢍꢁꢍꢇâꢍꢁꢋáꢋꢇꢁꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢁꢔꢄꢁ

ꢈꢓươꢔꢕꢄꢎꢎꢄ

ĐꢘꢄꢋƯỜꢅꢀꢂꢄꢛꢎỂꢆꢄĐẠꢃꢄꢜẾꢃꢄꢙꢆẢꢄĐꢘꢄꢋƯỜꢅꢀꢄꢄ

ꢃꢚꢘꢅꢀꢄꢈÁꢈꢄꢅꢀꢊꢎÊꢅꢄꢈỨꢆꢄꢃÂꢐꢄꢋÝꢄꢊỌꢈꢄ

ꢅꢃꢁ ꢦꢇáꢏꢁꢍꢏệꢈꢁꢑꢌꢁꢖườꢍꢎꢁꢉꢊꢌꢍꢎꢁꢋáꢋꢁꢍꢎꢇꢏêꢍꢁꢋứꢙꢁꢉâꢈꢁꢖýꢁꢇọꢋꢁꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢁꢔꢐꢁ

ꢓꢃꢁ Địꢍꢇꢁꢍꢎꢇĩꢒꢁꢑꢌꢁꢖườꢍꢎꢁꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢁꢔꢐꢁ

ꢔꢃꢁꢁ ꢧꢇꢒꢍꢎꢁꢑꢌꢁꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢁꢔꢐꢁ

ꢅꢅꢃꢁ ꢆꢇâꢍꢁꢍꢇóꢈꢁꢉàꢏꢁꢖꢏệꢙꢁꢉꢇốꢍꢎꢁꢨêꢁꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢁꢤꢔꢁ

ꢓꢃꢁ ꢦꢇáꢏꢁꢍꢏệꢈꢁꢞꢇâꢍꢁꢍꢇóꢈꢁꢉꢇốꢍꢎꢁꢨêꢁꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢁꢤꢔꢁ

ꢔꢃꢁ ꢜꢇꢙỗꢏꢁꢉꢇốꢍꢎꢁꢨêꢁꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢁꢤꢤꢁ

ꢤꢃꢁ ꢜáꢋꢁꢩảꢍꢎꢁꢉꢇốꢍꢎꢁꢨêꢁꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢁꢤꢥꢁ

4

ꢉꢊƯƠꢅꢀꢄꢉꢊÁꢉꢄꢋꢆẬꢅꢄꢌꢍꢄꢊỆꢄꢉꢊƯƠꢅꢀꢄꢉꢊÁꢉꢄꢅꢀꢊꢎÊꢅꢄꢈỨꢆꢏ

ꢅꢅꢅꢃꢁꢁ ꢀộꢉꢁꢪốꢁꢋáꢋꢇꢁꢩꢏểꢙꢁꢑạꢉꢁꢨếꢉꢁꢘꢙảꢁꢑꢌꢁꢖườꢍꢎꢁꢉꢇườꢍꢎꢁꢡùꢍꢎꢁꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢁꢤꢫꢁ

ꢓꢃꢁ ꢬượꢋꢁꢑồꢁꢉổꢁꢋꢇứꢋꢁꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢁꢤꢄꢁ

ꢔꢃꢁ Đꢒꢁꢎꢏáꢋꢁꢞꢇâꢍꢁꢋꢇꢏꢒꢁꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢁꢤꢐꢁ

ꢤꢃꢁꢁ ꢬượꢋꢁꢑồꢁꢉíꢋꢇꢁꢖũꢝꢁꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢁꢚꢭꢁ

ꢚꢃꢁ Đườꢍꢎꢁꢋꢌꢍꢎꢁꢞꢇâꢍꢁꢋꢇꢏꢒꢁꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢁꢚꢓꢁ

ꢥꢃꢁ ꢀộꢉꢁꢪốꢁꢋáꢋꢇꢁꢩꢏểꢙꢁꢑạꢉꢁꢨꢇáꢋꢁꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢁꢚꢔꢁ

ꢈꢓươꢔꢕꢄꢎꢎꢎꢄ

ꢉꢊƯƠꢅꢀꢄꢉꢊÁꢉꢄꢈꢊỌꢅꢄꢐẪꢆꢄꢄ

ꢃꢚꢘꢅꢀꢄꢅꢀꢊꢎÊꢅꢄꢈỨꢆꢄꢃÂꢐꢄꢋÝꢄꢊỌꢈꢄ

ꢅꢃꢁ ꢧậꢞꢁꢇợꢞꢁꢉổꢍꢎꢁꢘꢙáꢉꢁꢢàꢁꢉậꢞꢁꢇợꢞꢁꢈẫꢙꢁꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢁꢚꢥꢁ

ꢓꢃꢁ ꢧậꢞꢁꢇợꢞꢁꢉổꢍꢎꢁꢘꢙáꢉꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢁꢚꢥꢁ

ꢔꢃꢁ ꢧậꢞꢁꢇợꢞꢁꢈẫꢙꢁꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢁꢚꢫꢁ

ꢤꢃꢁ ꢮꢒꢏꢁꢪốꢁꢯꢑộꢁꢖệꢋꢇꢰꢁꢋủꢒꢁꢈẫꢙꢁꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢁꢚꢫꢁ

ꢅꢅꢃꢁ ꢜơꢁꢪởꢁꢋủꢒꢁꢈẫꢙꢁꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢁꢚꢱꢁ

ꢓꢃꢁ ꢦꢇáꢏꢁꢍꢏệꢈꢁꢋơꢁꢪởꢁꢋủꢒꢁꢈẫꢙꢁꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢁꢚꢱꢁ

ꢔꢃꢁ ꢜáꢋꢇꢁꢉꢇꢏếꢉꢁꢖậꢞꢁꢋơꢁꢪởꢁꢋủꢒꢁꢈẫꢙꢁꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢁꢥꢭꢁ

ꢅꢅꢅꢃꢁ ꢜáꢋꢁꢞꢇươꢍꢎꢁꢞꢇáꢞꢁꢋꢇọꢍꢁꢈẫꢙꢁꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢁꢥꢓꢁ

ꢓꢃꢁ ꢜáꢋꢁꢞꢇươꢍꢎꢁꢞꢇáꢞꢁꢖựꢒꢁꢋꢇọꢍꢁꢨꢇôꢍꢎꢁꢍꢎẫꢙꢁꢍꢇꢏêꢍꢁꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢁꢥꢓꢁ

ꢔꢃꢁ ꢜáꢋꢁꢞꢇươꢍꢎꢁꢞꢇáꢞꢁꢋꢇọꢍꢁꢍꢎẫꢙꢁꢍꢇꢏêꢍꢁꢯꢋꢇọꢍꢁꢈẫꢙꢁꢲáꢋꢁꢪꢙấꢉꢰꢁꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢁꢥꢫꢁ

ꢈꢓươꢔꢕꢄꢎꢌꢄ

ꢈÁꢈꢄꢉꢊƯƠꢅꢀꢄꢉꢊÁꢉꢄꢃꢊƯỜꢅꢀꢄĐƯỢꢈꢄꢁỬꢄꢝỤꢅꢀꢄ

ꢃꢚꢘꢅꢀꢄꢈÁꢈꢄꢅꢀꢊꢎÊꢅꢄꢈỨꢆꢄꢃÂꢐꢄꢋÝꢄꢊỌꢈꢄ

ꢅꢃꢁ ꢆꢇươꢍꢎꢁꢞꢇáꢞꢁꢘꢙꢒꢍꢁꢪáꢉꢁꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢁꢫꢓꢁ

ꢅꢅꢃꢁ ꢆꢇươꢍꢎꢁꢞꢇáꢞꢁꢉọꢒꢁꢑàꢈꢳꢁꢞꢇỏꢍꢎꢁꢢấꢍꢁꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢁꢫꢔꢁ

ꢅꢅꢅꢃꢁ ꢆꢇươꢍꢎꢁꢞꢇáꢞꢁꢑꢏềꢙꢁꢉꢊꢒꢁꢩằꢍꢎꢁꢩảꢍꢎꢁꢇỏꢏꢁꢯꢆꢇươꢍꢎꢁꢞꢇáꢞꢁĂꢍꢎꢁꢨéꢉꢰꢁꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢁꢫꢄꢁ

ꢅꢛꢃꢁ ꢆꢇươꢍꢎꢁꢞꢇáꢞꢁꢉꢇựꢋꢁꢍꢎꢇꢏệꢈꢁꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢁꢫꢐꢁ

ꢛꢃꢁ ꢆꢇươꢍꢎꢁꢞꢇáꢞꢁꢉꢊắꢋꢁꢍꢎꢇꢏệꢈꢁꢯꢧꢗꢪꢉꢰꢁꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢁꢄꢔꢁ

ꢐụꢑꢄꢒụꢑ

5

ꢛꢅꢃꢁ ꢆꢇươꢍꢎꢁꢞꢇáꢞꢁꢍꢎꢇꢏêꢍꢁꢋứꢙꢁꢪảꢍꢁꢞꢇẩꢈꢁꢇꢌạꢉꢁꢑộꢍꢎꢁꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢁꢄꢚꢁ

ꢛꢅꢅꢃꢁ ꢆꢇươꢍꢎꢁꢞꢇáꢞꢁꢍꢎꢇꢏêꢍꢁꢋứꢙꢁꢋáꢋꢁꢉàꢏꢁꢖꢏệꢙꢁꢑộꢋꢁꢖậꢞꢁꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢁꢄꢥꢁ

ꢛꢅꢅꢅꢃꢁꢆꢇươꢍꢎꢁꢞꢇáꢞꢁꢍꢎꢇꢏêꢍꢁꢋứꢙꢁꢉꢏểꢙꢁꢪửꢁꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢁꢄꢥꢁ

ꢈꢓươꢔꢕꢄꢌꢄ

ꢁỬꢄꢝỤꢅꢀꢄꢈÁꢈꢄĐẠꢎꢄꢋƯỢꢅꢀꢄꢃꢊỐꢅꢀꢄꢜÊꢄꢄ

ꢃꢚꢘꢅꢀꢄꢈÁꢈꢄꢅꢀꢊꢎÊꢅꢄꢈỨꢆꢄꢃÂꢐꢄꢋÝꢄꢊỌꢈꢄ

ꢅꢃꢁ ꢧꢊꢙꢍꢎꢁꢩìꢍꢇꢁꢋộꢍꢎ

x

( )

ꢁꢁꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢁꢄꢐꢁ

ꢅꢅꢃꢁ ꢧꢊꢙꢍꢎꢁꢢịꢁ

M

e

ꢁꢁꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢁꢱꢔꢁ

(

)

ꢅꢅꢅꢃꢁ ꢴếꢙꢁꢢịꢁ

M

ꢁꢁꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢁꢱꢚꢁ

(

)

0

ꢅꢛꢃꢁ ꢆꢇươꢍꢎꢁꢪꢒꢏꢁ S²ꢁꢁꢢàꢁꢑộꢁꢖệꢋꢇꢁꢩìꢍꢇꢁꢞꢇươꢍꢎꢁꢉꢊꢙꢍꢎꢁꢩìꢍꢇꢁꢪꢃꢁꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢁꢱꢥꢁ

(

)

ꢛꢃꢁ Độꢁꢖệꢋꢇꢁꢩìꢍꢇꢁꢞꢇươꢍꢎꢁꢉꢙꢝếꢍꢁꢉíꢍꢇꢁ

d

( )

ꢁꢁꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢁꢱꢱꢁ

ꢛꢅꢃꢁ Độꢁꢖệꢋꢇꢁꢋꢇꢙẩꢍꢁꢯσꢰꢁꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢁꢱꢐꢁ

ꢛꢅꢅꢃꢁ ꢮꢒꢏꢁꢪốꢁꢑạꢏꢁꢡꢏệꢍꢁꢯꢀꢰꢁꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢁꢐꢔꢁ

ꢈꢓươꢔꢕꢄꢌꢎꢄ

ꢁỬꢄꢝỤꢅꢀꢄꢊỆꢄꢁỐꢄꢃƯƠꢅꢀꢄꢙꢆꢖꢅꢄꢄ

ꢃꢚꢘꢅꢀꢄꢈÁꢈꢄꢅꢀꢊꢎÊꢅꢄꢈỨꢆꢄꢃÂꢐꢄꢋÝꢄꢊỌꢈꢄ

ꢅꢃꢁ ꢵệꢁꢪốꢁꢉươꢍꢎꢁꢘꢙꢒꢍꢁꢢàꢁýꢁꢍꢎꢇĩꢒꢁꢋủꢒꢁꢍóꢁꢁ

ꢉꢊꢌꢍꢎꢁꢋáꢋꢁꢍꢎꢇꢏêꢍꢁꢋứꢙꢁꢉâꢈꢁꢖýꢁꢇọꢋꢁꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢁꢐꢫꢁ

ꢓꢃꢁ ꢦꢇáꢏꢁꢍꢏệꢈꢁꢇệꢁꢪốꢁꢉươꢍꢎꢁꢘꢙꢒꢍꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢁꢐꢫꢁ

ꢔꢃꢁ Ýꢁꢍꢎꢇĩꢒꢁꢋủꢒꢁꢋáꢋꢁꢇệꢁꢪốꢁꢉươꢍꢎꢁꢘꢙꢒꢍꢁꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢁꢐꢱꢁ

ꢅꢅꢃꢁ ꢜáꢋꢁꢇệꢁꢪốꢁꢉươꢍꢎꢁꢘꢙꢒꢍꢁꢉꢇườꢍꢎꢁꢡùꢍꢎꢁꢉꢊꢌꢍꢎꢁꢋáꢋꢁꢍꢎꢇꢏêꢍꢁꢋứꢙꢁꢉâꢈꢁꢖýꢁꢇọꢋꢁꢃꢃꢃꢃꢁꢐꢱꢁ

ꢓꢃꢁ ꢵệꢁꢪốꢁꢉươꢍꢎꢁꢘꢙꢒꢍꢁꢆꢗꢒꢊꢪꢌꢍꢁꢯꢊꢰꢁꢁꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢁꢐꢱꢁ

ꢔꢃꢁ ꢵệꢁꢪốꢁꢉươꢍꢎꢁꢘꢙꢒꢍꢁꢮꢞꢗꢒꢊꢈꢒꢍꢁꢯꢊꢪꢰꢁꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢁꢓꢭꢤꢁ

ꢤꢃꢁꢁ ꢵệꢁꢪốꢁꢉươꢍꢎꢁꢘꢙꢒꢍꢁꢨꢇꢏꢁꢩìꢍꢇꢁꢞꢇươꢍꢎꢁꢯχ^ꢔꢰꢁꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢁꢓꢭꢫꢁ

6

ꢉꢊƯƠꢅꢀꢄꢉꢊÁꢉꢄꢋꢆẬꢅꢄꢌꢍꢄꢊỆꢄꢉꢊƯƠꢅꢀꢄꢉꢊÁꢉꢄꢅꢀꢊꢎÊꢅꢄꢈỨꢆꢏ

ꢈꢓươꢔꢕꢄꢌꢎꢎꢄ

ꢃꢊỰꢈꢄꢊꢍꢅꢊꢄꢁỬꢄꢝỤꢅꢀꢄꢉꢊẦꢅꢄꢐỀꢐꢄꢁꢉꢁꢁꢄꢄ

ꢈꢊꢘꢄꢐỘꢃꢄꢈÔꢅꢀꢄꢃꢚÌꢅꢊꢄꢅꢀꢊꢎÊꢅꢄꢈỨꢆꢄ

ꢅꢃꢁ ꢶꢏớꢏꢁꢉꢇꢏệꢙꢁꢋꢇꢙꢍꢎꢁꢢềꢁꢞꢇầꢍꢁꢈềꢈꢁꢮꢆꢮꢮꢃꢁꢟꢇậꢞꢁꢞꢇầꢍꢁꢈềꢈꢁꢮꢆꢮꢮꢁꢁ

ꢢàꢌꢁꢈáꢝꢁꢉíꢍꢇꢃꢁꢟꢇậꢞꢁꢡữꢁꢖꢏệꢙꢁꢢàꢌꢁꢞꢇầꢍꢁꢈềꢈꢁꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢁꢓꢓꢥꢁ

ꢓꢃꢁ ꢶꢏớꢏꢁꢉꢇꢏệꢙꢁꢋꢇꢙꢍꢎꢁꢢềꢁꢞꢇầꢍꢁꢈềꢈꢁꢮꢆꢮꢮꢁꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢁꢓꢓꢥꢁ

ꢔꢃꢁ ꢟꢇậꢞꢁꢞꢇầꢍꢁꢈềꢈꢁꢮꢆꢮꢮꢁꢢàꢌꢁꢈáꢝꢁꢉíꢍꢇꢁꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢁꢓꢓꢥꢁ

ꢤꢃꢁ ꢟꢇậꢞꢁꢍộꢏꢁꢡꢙꢍꢎꢁꢞꢇꢏếꢙꢁꢪẽꢁꢲửꢁꢖýꢁꢢàꢌꢁꢞꢇầꢍꢁꢈềꢈꢁꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢁꢓꢓꢥꢁ

ꢚꢃꢁꢁ ꢦꢏểꢈꢁꢉꢊꢒꢳꢁꢋꢇỉꢍꢇꢁꢪửꢒꢁꢞꢇꢏếꢙꢁꢑãꢁꢍꢇậꢞꢁꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢁꢓꢓꢐꢁ

ꢅꢅꢃꢁ ꢀộꢉꢁꢪốꢁꢋáꢋꢇꢁꢪửꢁꢡụꢍꢎꢁꢉꢇôꢍꢎꢁꢉꢇườꢍꢎꢁꢨếꢉꢁꢘꢙảꢁꢉꢇꢙꢁꢑượꢋꢁꢉừꢁꢋáꢋꢁꢞꢇâꢍꢁ

ꢉíꢋꢇꢁꢉꢇốꢍꢎꢁꢨêꢁꢞꢇầꢍꢁꢈềꢈꢁꢮꢆꢮꢮꢁꢋꢇꢌꢁꢈộꢉꢁꢋôꢍꢎꢁꢉꢊìꢍꢇꢁꢍꢎꢇꢏêꢍꢁꢋứꢙꢁꢁꢃꢃꢁꢓꢔꢓꢁ

ꢓꢃꢁ ꢬấꢝꢁꢨếꢉꢁꢘꢙảꢁꢉꢇốꢍꢎꢁꢨêꢁꢋꢇꢙꢍꢎꢁꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢁꢓꢔꢓꢁ

ꢔꢃꢁ ꢦꢏểꢈꢁꢑịꢍꢇꢁꢑộꢁꢉꢏꢍꢁꢋậꢝꢁꢋủꢒꢁꢩảꢍꢎꢁꢇỏꢏꢁꢩằꢍꢎꢁꢇệꢁꢪốꢁꢜꢊꢌꢍꢩꢒꢋꢇꢷꢪꢁ

ꢜꢌꢗꢸꢸꢏꢋꢏꢗꢍꢉꢁꢹꢬꢆꢵꢹꢁꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢁꢓꢔꢚꢁ

ꢤꢃꢁ ꢆꢇâꢍꢁꢉíꢋꢇꢁꢨếꢉꢁꢘꢙảꢁꢉừꢁꢋáꢋꢁꢋâꢙꢁꢋủꢒꢁꢩảꢍꢎꢁꢇỏꢏꢁꢉꢇꢗꢌꢁꢋáꢋꢁꢍộꢏꢁꢡꢙꢍꢎꢁ

ꢨꢇảꢌꢁꢪáꢉꢁꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢁꢓꢔꢄꢁ

ꢚꢃꢁꢁ ꢧꢇꢏếꢉꢁꢖậꢞꢁꢜꢊꢌꢪꢪꢉꢒꢩꢪꢁꢔꢁꢇꢌặꢋꢁꢤꢁꢩꢏếꢍꢁꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢁꢓꢤꢔꢁ

ꢥꢃꢁꢁ ꢧꢇựꢋꢁꢇꢏệꢍꢁꢨꢏểꢈꢁꢑịꢍꢇꢁꢹꢟꢺꢛꢹꢁꢍꢇằꢈꢁꢨꢏểꢈꢁꢉꢊꢒꢁꢈứꢋꢁꢑộꢁꢉươꢍꢎꢁꢑồꢍꢎꢁꢁ

ꢇꢌặꢋꢁꢨꢇôꢍꢎꢁꢉươꢍꢎꢁꢑồꢍꢎꢁꢎꢏữꢒꢁꢋáꢋꢁýꢁꢨꢏếꢍꢁꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢁꢓꢤꢚꢁ

ꢫꢃꢁ ꢧꢇựꢋꢁꢇꢏệꢍꢁꢨꢏểꢈꢁꢑịꢍꢇꢁꢹꢟꢺꢛꢹꢁꢍꢇằꢈꢁꢲáꢋꢁꢑịꢍꢇꢁꢈứꢋꢁꢑộꢁꢁ

ꢋủꢒꢁꢋáꢋꢁꢝếꢙꢁꢉốꢁảꢍꢇꢁꢇưởꢍꢎꢁꢑếꢍꢁꢈộꢉꢁꢝếꢙꢁꢉốꢁꢍàꢌꢁꢑóꢃꢁꢧꢇựꢋꢁꢇꢏệꢍꢁꢉíꢍꢇꢁ

ꢇệꢁꢪốꢁꢇồꢏꢁꢘꢙꢝꢁꢻꢁꢮꢘꢙꢒꢊꢗꢁ R²ꢁꢁꢍꢇằꢈꢁꢲáꢋꢁꢑịꢍꢇꢁꢈộꢉꢁꢝếꢙꢁꢉốꢁꢍàꢌꢁꢑóꢁ

(

)

ảꢍꢇꢁꢇưởꢍꢎꢁꢋꢇꢏꢁꢞꢇốꢏꢁꢑếꢍꢁꢝếꢙꢁꢉốꢁꢨꢇáꢋꢁꢑếꢍꢁꢈứꢋꢁꢑộꢁꢍàꢌꢁꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢁꢓꢤꢫꢁ

ꢄꢃꢁ Đꢌꢁꢉươꢍꢎꢁꢘꢙꢒꢍꢁꢋủꢒꢁꢝếꢙꢁꢉốꢁꢍàꢝꢁꢢớꢏꢁꢝếꢙꢁꢉốꢁꢨꢇáꢋꢁꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢁꢓꢚꢓꢁ

ꢧꢼꢅꢁꢬꢅỆꢂꢁꢧꢵꢹꢀꢁꢦꢵẢꢺꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢁꢓꢥꢫꢁ

ꢉꢊꢆ

ꢏꢁꢖươꢍꢎꢁꢉơ

ꢙꢁýꢁꢨꢏếꢍꢁꢟꢓꢁꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢁꢓꢄꢫꢁ

ꢙꢁꢈôꢉꢁꢪôꢁꢍôꢏꢁꢡꢙꢍꢎꢁꢞꢇꢏếꢙꢁꢧꢊưꢍꢎꢁꢋâꢙꢁýꢁꢨꢏếꢍꢁꢯꢟꢓꢰꢁꢃꢃꢃꢁꢓꢐꢫꢁ

ꢋꢁꢭꢚꢽꢁꢜáꢋꢁꢋôꢍꢎꢁꢉꢇứꢋꢁꢡùꢍꢎꢁꢋꢇꢌꢁꢋáꢋꢁꢑꢒꢏꢁꢖươꢍꢎꢁꢉꢇôꢍꢎꢁꢨêꢁꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢁꢔꢓꢫ

̣

ꢈꢄ

ꢆꢇꢙ

̣

́

̣

ꢍꢁꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢃꢁꢓꢥꢄꢁ

̣

̀

ꢆꢇꢙ

̣

́

̣

́

̣

̀

̣

́

TailieuVNU.com Tổng hợp & Sưu tầm

ꢐụꢑꢄꢒụꢑ

7

ꢐỞꢄĐẦꢆꢄ

Tâm lý học là một khoa học bao gồm nhiều chuyên ngành tâm lý

học khác nhau với nhiều lý thuyết xây dựng khác nhau. Mỗi một học

thuyết, lý thuyết, trường phái xuất hiện đều có những lý do, mang

cội nguồn lịch sử riêng với những ưu điểm, mặt mạnh cùng những

khiếm khuyết của nó, điều chúng ta có thể tìm thấy trong các giáo

trình viết về lịch sử tâm lý học.

Giáo trình Phương pháp luận và hệ phương pháp nghiên cứu tâm lý

học là cuốn sách dành cho các học viên cao học và nghiên cứu sinh

chuyên ngành tâm lý học tiếp tục đi sâu thêm về những vấn đề lý

luận và phương pháp luận của tâm lý học và các phương pháp

nghiên cứu tâm lý học thường được sử dụng trong các công trình

nghiên cứu thực tiễn, phần nào giúp cho các học viên thuận lợi hơn

trong việc triển khai các nghiên cứu, hỗ trợ các học viên trong tiến

hành viết luận văn thạc sĩ, luận án tiến sĩ tâm lý học.

Phạm trù Tâm lý học ở đây, cần được hiểu là Tâm lý học theo

quan điểm của triết học Mác, lấy chủ nghĩa duy vật biện chứng và

chủ nghĩa duy vật lịch sử làm cơ sở, nền tảng cho xây dựng, triển

khai lý luận, lý thuyết của mình. Nói cụ thể hơn, đó chính là nền Tâm

lý học hoạt động, lấy hoạt động thực tiễn của con người trong những

điều kiện lịch sử cụ thể làm đối tượng nghiên cứu. Chỉ có đứng vững

trên lập trường của chủ nghĩa Mác, chúng ta mới có thể định hướng

đúng cho việc tìm kiếm và triển khai các phương pháp nghiên cứu cụ

thể, trả lời tốt nhất cho các nhiệm vụ đặt ra.

Nội dung giáo trình gồm 7 chương:

Chꢀꢁng I

Chꢀꢁng II

Cꢁ sꢂ lý luꢃn và phꢀꢁng pháp luꢃn cꢄa Tâm lý hꢅc theo

quan ꢆiꢇm cꢄa triꢈt hꢅc Mác

ꢉo lꢀꢊng. Biꢇu ꢆꢋt kꢈt quꢌ ꢆo lꢀꢊng trong các nghiên

cꢍu Tâm lý hꢅc

Chꢀꢁng III

Chꢀꢁng IV

Phꢀꢁng pháp chꢅn mꢎu trong các nghiên cꢍu Tâm lý hꢅc

Các phꢀꢁng pháp thꢀꢊng ꢆꢀꢏc sꢐ dꢑng trong các

nghiên cꢍu Tâm lý hꢅc

8

ꢉꢊƯƠꢅꢀꢄꢉꢊÁꢉꢄꢋꢆẬꢅꢄꢌꢍꢄꢊỆꢄꢉꢊƯƠꢅꢀꢄꢉꢊÁꢉꢄꢅꢀꢊꢎÊꢅꢄꢈỨꢆꢏ

Chꢀꢁng V

Sꢐ dꢑng các ꢆꢋi lꢀꢏng thꢒng kê trong các nghiên cꢍu

Tâm lý hꢅc

Chꢀꢁng VI

Chꢀꢁng VII

Sꢐ dꢑng hꢓ sꢒ tꢀꢁng quan trong các nghiên cꢍu Tâm lý

hꢅc

Thꢔc hành sꢐ dꢑng phꢕn mꢖm SPSS cho mꢗt công trình

nghiên cꢍu

Các phương pháp nghiên cứu của Tâm lý học vô cùng phong

phú. Căn cứ vào mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu, nhà nghiên cứu cần

vận dụng thành thạo các phương pháp nghiên cứu hiện có, đồng thời

lại phải không ngừng sáng tạo, tìm tòi các phương pháp mới sao cho

hay hơn, tiết kiệm hơn, hiệu quả hơn.

Ngày nay chúng ta đã có phần mềm SPSS (Statistical Package

for Social Sciences), nhưng cần nhớ rằng, không phải mọi vấn đề của

nghiên cứu đều có thể tìm thấy từ phần mềm này. Để có thể sử dụng

một cách có ý thức phần mềm SPSS, điều rất cần là mỗi một nhà

nghiên cứu tâm lý học (và cả các nhà nghiên cứu khoa học xã hội nói

chung) nên cần biết là tại sao mình lại làm như thế, cơ sở lý thuyết

toán ở đây là gì. Các chương 2,3,5,6 trong tập giáo trình này có nhiệm

vụ hướng dẫn chúng ta biết xử lý các số liệu thu thập được bằng tay,

giúp chúng ta phần nào hiểu rõ bản chất toán học của các tính toán

trước khi đi đến các kết luận định tính cho một công trình nghiên

cứu. Việc sử dụng thành thạo các tính toán, từ việc tính các đại lượng

trung bình cộng x , trung vị M , yếu vị M , phương sai (s), độ

( )

(

)

(

)

e

0

lệch bình phương trung bình S², độ lệch bình phương tuyến tính

)

d , độ lệch chuẩn (σ), các hệ số tương quan như Pearson (r),

( )

Spearman (r

), Khi bình phương χ²là bước cần thiết để chúng ta

s

(

)

tiến tới sử dụng một cách tự tin các kết quả phân tích do phần mềm

SPSS đem lại.

Nội dung giáo trình chắc chắn không tránh khỏi các thiếu sót.

Tác giả chân thành cảm ơn và rất mong nhận được sự góp ý của các

đồng nghiệp để chỉnh sửa, bổ sung cho các lần tái bản về sau.

Tác giả

ꢈꢓươꢔꢕꢄꢎꢄ

CƠ SỞ PHƯƠNG PHÁP LUẬN CỦA TÂM LÝ HỌC

THEO QUAN ĐIỂM CỦA TRIẾT HỌC MÁC

Tâm lý học nghiên cứu tâm lý con người và tập thể người trong

các điều kiện khác nhau của hoạt động với các yêu cầu riêng về nghề

nghiệp liên quan tới từng lĩnh vực hoạt động cụ thể.

Cơ sở phương pháp luận của tâm lý học là những luận điểm cơ

bản của triết học Mác bao gồm chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ

nghĩa duy vật lịch sử thể hiện tập trung ở các luận điểm của Karl

Marx về con người, về hoạt động của con người, về bản chất của tâm

lý và các nguyên tắc phương pháp luận của tâm lý học.

I. PHẠM TRÙ CON NGƯỜI TRONG TRIẾT HỌC MÁC

Khác hẳn các dòng phái tâm lý học đã có với cách nhìn nhận phiến

diện về con người, triết học Mác đã có những hiểu biết chính xác và

hoàn chỉnh về con người thể hiện ở các luận điểm chủ yếu sau đây:

- Con người vừa là thực thể tự nhiên, vừa là thực thể xã hội. Con

người tồn tại trong xã hội, tồn tại trong lịch sử, Con người là sản

phẩm của sự phát triển xã hội- lịch sử. Karl Marx viết: “Con người

trực tiếp là thực thể tự nhiên”¹“Giới tự nhiên là thân thể vô cơ của

con người... Con người sống dựa vào tự nhiên. Như thế nghĩa là tự

nhiên là thân thể của con người, để khỏi chết, con người phải ở trong

quá trình giao dịch thường xuyên với thân thể đó. Sinh hoạt vật chất

và sinh hoạt tinh thần của con người liên hệ khăng khít với tự nhiên,

1

C.Mác, Bản thảo kinh tế- triết học năm 1844, Nxb Sự thật, Hà Nội, 1962, tr.200.

10

ꢉꢊƯƠꢅꢀꢄꢉꢊÁꢉꢄꢋꢆẬꢅꢄꢌꢍꢄꢊỆꢄꢉꢊƯƠꢅꢀꢄꢉꢊÁꢉꢄꢅꢀꢊꢎÊꢅꢄꢈỨꢆꢏ

điều đó chẳng qua chỉ có nghĩa là tự nhiên liên hệ khăng khít với bản

thân tự nhiên, vì con người là một bộ phận của tự nhiên”¹.

Con người vừa là thực thể tự nhiên, đồng thời lại là thực thể xã

hội. Con người từ khi mới sinh ra, sự tồn tại của con người đã gắn

liền với sự tồn tại của cả loài người, sự tồn tại của xã hội, của lịch sử.

Theo Karl Marx, tồn tại của mỗi người cũng là hoạt động xã hội.

Trong Bản thảo kinh tế - xã hội năm 1844, Karl Marx viết: “Hoạt động

xã hội và hưởng thụ xã hội tồn tại hoàn toàn không phải chỉ dưới

hình thức hoạt động tập thể trực tiếp và dưới hình thức hưởng thụ

tập thể trực tiếp, mặc dầu hoạt động tập thể và hưởng thụ tập thể,

nghĩa là hoạt động và hưởng thụ biểu lộ và tự khẳng định một cách

trực tiếp trong quan hệ hiện thực với những người khác, có thể phát

sinh bất cứ chỗ nào mà biểu hiện trực tiếp nói trên của tính xã hội có

căn cứ trong bản thân nội dung của hoạt động đó hay của sự hưởng

thụ đó và phù hợp với bản tính của nội dung đó”². Karl Marx nhấn

mạnh: “Nhưng ngay cả khi tôi chuyên về hoạt động khoa học

v.v….,… hoạt động mà chỉ trong những trường hợp hiếm có tôi mới

có thể thực hiện trong sự liên hệ trực tiếp với những người khác,

…ngay cả lúc đó tôi cũng tiến hành một hoạt động xã hội, bởi vì tôi

hoạt động như một con người. Không những tài liệu cần cho hoạt

động của tôi, …cả đến bản thân ngôn ngữ mà nhà tư tưởng dùng để

hoạt động, …được cung cấp cho tôi với tính cách là một sản phẩm xã

hội, mà tồn tại của bản thân tôi cũng là hoạt động xã hội; cho nên cái

mà tôi làm ra từ trong con người của tôi, là cái mà tôi làm ra cho xã

hội, từ trong bản thân tôi, trong khi tôi có ý thức về tôi như một thực

thể xã hội”³.

Sự phát triển của con người, theo Karl Marx, là “quá trình sinh

thành tự nhiên bởi con người”. Karl Marx viết: “Cảm giác của con

người, tính nhân loại của cảm giác, chỉ nảy sinh nhờ có sự tồn tại của

đối tượng tương ứng, thông qua bản tính đã nhân loại hoá. Sự hình

1

Sách đã dẫn, tr.92.

2

Sđd, tr.131.

3

Sđd, tr.131-132.

ꢈꢓươꢔꢕꢄꢎꢂꢄꢈơꢄꢞởꢄꢟꢓươꢔꢕꢄꢟꢓáꢟꢄꢒꢠậꢔꢄꢑủꢡꢄꢢâꢣꢄꢒýꢄꢓọꢑꢏ

11

thành năm giác quan là công việc của toàn bộ lịch sử toàn thế giới đã

diễn ra từ trước đến nay”¹

Rõ ràng là, sự phát triển của xã hội, những điều kiện thuận lợi

của lịch sử đã đem đến những điều kiện thuận lợi cho sự phát triển

của con người. Trên ý nghĩa đó, chúng ta khẳng định con người là

sản phẩm của sự phát triển xã hội - lịch sử.

- Trong học thuyết Mác về con người, khái niệm con người được

hiểu là những con người cụ thể, có thực. Đây là điều khác biệt căn

bản giữa triết học duy vật lịch sử Mác xít với các trào lưu triết học

khác. Con người, theo Karl Marx, là con người hoạt động gắn liền với

những điều kiện sinh hoạt vật chất cụ thể chứ hoàn toàn không phải

như cách hiểu con người trừu tượng, nhân bản của L. Feuerbach. Karl

Marx viết “Những tiền đề xuất phát của chúng tôi không phải là

những tiền đề tuỳ tiện, không phải là giáo điều. Đó là những tiền đề

hiện thực mà người ta chỉ có thể bỏ qua trong trí tưởng tượng thôi.

Đó là những cá nhân hiện thực, là hoạt động của họ và những điều

kiện sinh hoạt vật chất của họ”².

- Học thuyết Mác xít về con người cũng khẳng định con người

gắn với tính tích cực hoạt động cải tạo hiện thực. Con người khác

động vật ở chỗ, động vật trực tiếp đồng nhất với tự nhiên. Động vật

lệ thuộc vào tự nhiên, lệ thuộc vào hoàn cảnh mà nó có mặt trong đó.

Động vật với tự nhiên là một và động vật không có năng lực tự tách

mình ra khỏi tự nhiên để nhận thức tự nhiên. Con người khác hẳn

giới động vật ở chỗ, con người với tự nhiên là không đồng nhất. Con

người không lệ thuộc vào tự nhiên, vào hoàn cảnh. Con người có

năng lực tự tách mình ra khỏi tự nhiên để nhận thức lại tự nhiên.

Trong mối quan hệ với tự nhiên, con người là chủ thể tích cực cải tạo

tự nhiên và quá trình đó cũng là quá trình con người cải tạo chính

bản thân mình. Karl Marx đã viết: “Hoàn cảnh được biến đổi bởi

chính con người”³“Con người tác động vào tự nhiên bên ngoài và

thay đổi tự nhiên, đồng thời cũng thay đổi bản tính của chính mình

1

Sđd, tr.137

2

M.E, Toàn tập, Tập 1, Nxb Sự thật, Hà Nội 1980, tr.267.

3

Các Mác-Ph. Ăngghen, Tuyển tập, Tập 2, Nxb Sự thật, Hà Nội 1971, tr.491.

12

ꢉꢊƯƠꢅꢀꢄꢉꢊÁꢉꢄꢋꢆẬꢅꢄꢌꢍꢄꢊỆꢄꢉꢊƯƠꢅꢀꢄꢉꢊÁꢉꢄꢅꢀꢊꢎÊꢅꢄꢈỨꢆꢏ

và phát triển những năng khiếu tiềm tàng trong bản thân mình”¹.

Còn khi phân tích về khía cạnh này, F. Engels trong Biện chứng của

tự nhiên đã viết: “loài động vật chỉ lợi dụng tự nhiên bên ngoài và chỉ

gây ra những biến đổi trong tự nhiên đơn thuần bằng sự có mặt của

chúng; còn con người thì do đã tạo ra những biến đổi trong tự nhiên,

và bắt tự nhiên phải phục vụ cho những mục đích của mình và thống

trị tự nhiên”².

II. PHẠM TRÙ HOẠT ĐỘNG CỦA CON NGƯỜI TRONG TRIẾT

HỌC MÁC

Khi phân tích về các luận điểm của các trào lưu duy vật hiện có,

Karl Marx viết “khuyết điểm chủ yếu của toàn bộ chủ nghĩa duy vật

trước kia, kể cả chủ nghĩa duy vật Phơ bách là ở chỗ: Sự vật hiện

thực, cảm tính được xét chỉ dưới hình thức khách thể hay dưới hình

thức trực quan, chứ không phải với tính cách là hoạt động cảm tính

của con người, là thực tiễn...”³. Luận điểm này của Karl Marx có một

ý nghĩa vô cùng to lớn cho tâm lý học ở chỗ cần phải nhìn thấy sự

vật, hiện thực khách quan xung quanh con người chính là kết quả

hoạt động thực tiễn của con người chứa đựng lực lượng bản chất

người. Karl Marx viết “Sự tồn tại đối tượng hoá đã hình thành của

công nghiệp là quyển sách đã mở ra của những lực lượng bản chất

của con người, là tâm lý con người bày ra trước mắt chúng ta một

cách cảm tính”⁴. Trong các phân tích của mình, Karl Marx đã chỉ rõ

hoạt động của con người chính là quá trình trong đó con người gửi

gắm tinh lực của chính mình, lực lượng bản chất của mình vào sản

phẩm do mình tạo ra. Toàn bộ hoạt động của con người là sự đối

tượng hoá của bản thân con người hay nói khác là quá trình bộc lộ ra

khách quan những lực lượng bản chất của con người. Trình bày về

lao động trong tác phẩm Tư bản, Karl Marx nói, trong lao động của

con người “chủ thể di chuyển vào khách thể”. Đồng thời Karl Marx

1

C. Mác, Tư bản, Quyển 1, Tập 1, Nxb Sự thật, Hà Nội 1959, tr.247.

2

Ph. Ăngghen, Biện chứng của tự nhiên, Nxb Sự thật, Hà Nội 1963, tr.283.

3

Các Mác, Luận cương về Phơ bách, C. Mác – Ph. Ănghen, Tuyển tập, Tập2, Nxb Sự

thật, Hà Nội 1971, tr.490.

4

C. Mác, Bản thảo kinh tế- triết học năm 1844, Nxb Sự thật, Hà Nội 1962, tr.139.

ꢈꢓươꢔꢕꢄꢎꢂꢄꢈơꢄꢞởꢄꢟꢓươꢔꢕꢄꢟꢓáꢟꢄꢒꢠậꢔꢄꢑủꢡꢄꢢâꢣꢄꢒýꢄꢓọꢑꢏ

13

cũng có ý tưởng về quá trình ngược lại: quá trình từ đối tượng trở về

chủ thể. Mác đã nhấn mạnh: “Hoạt động và đối tượng thâm nhập lẫn

vào nhau”. Trong quá trình chủ thể di chuyển vào khách thể thì bản

thân chủ thể cũng đã tự hình thành. Karl Marx viết: “chỉ có thông qua

sự phong phú đã được phát triển về mặt vật chất của bản chất con

người thì sự phong phú của tính cảm giác chủ quan của con người

mới được phát triển và một phần thậm chí lần đầu tiên mới được sản

sinh ra: lỗ tai thính âm nhạc, con mắt cảm thấy cái đẹp của hình thức,

- nói tóm lại là những cảm giác có khả năng về những sự hưởng thụ

có tính chất người và tự khẳng định mình như những lực lượng bản

chất của con người. Vì không những năm giác quan bên ngoài, mà cả

những cảm giác gọi là tinh thần, những cảm giác thực tiễn (ý chí, tình

yêu...), nói tóm lại, cảm giác của con người, tính nhân loại của cảm

giác, chỉ nảy sinh nhờ có sự tồn tại của đối tượng tương ứng, thông

qua bản tính đã nhân loại hoá”¹. Về sau này các nhà tâm lý học

L.X.Vưgotski, A.N.Leonchiev... và các cộng sự của mình đã bằng thực

nghiệm đi vào phân tích sâu hai quá trình trong hoạt động của con

người: quá trình chủ thể hoá đối tượng và quá trình tách cái tinh thần

của sự vật ra khỏi đối tượng để chuyển về chủ thể, gọi là quá trình

đối tượng hoá chủ thể. Cũng có thể gọi quá trình thứ nhất với cái tên

là quá trình xuất tâm thì quá trình thứ hai được gọi là quá trình

nhập tâm. Quá trình thứ nhất gọi là quá trình sáng tạo thì quá trình

thứ hai chính là quá trình lĩnh hội. Chính thông qua hai quá trình

này, đặc biệt là quá trình thứ hai mà tâm lý- ý thức con người được

nảy sinh, hình thành và phát triển. Khác hẳn với các nhà tâm lý học

hành vi xem hoạt động là tổ hợp các phản ứng của cơ thể trước các

tác động kích thích từ môi trường bên ngoài con người. Phản ứng

trả lời này không liên quan đến ý thức con người được mô tả đơn

thuần theo công thức S

→R. Các nhà tâm lý học Xô viết (Nga) tiếp

thu tư tưởng triết học của Karl Marx đã chỉ rõ hoạt động của con

người chính là phương thức tồn tại của con người, là “cuộc sống”, là

“lao động”, là “thực tiễn” của con người. Hoạt động của con người

càng phong phú thì tâm lý- ý thức người càng phong phú. Hoạt

1

Sách đã dẫn, tr.137.

TailieuVNU.com Tổng hợp & Sưu tầm

14

ꢉꢊƯƠꢅꢀꢄꢉꢊÁꢉꢄꢋꢆẬꢅꢄꢌꢍꢄꢊỆꢄꢉꢊƯƠꢅꢀꢄꢉꢊÁꢉꢄꢅꢀꢊꢎÊꢅꢄꢈỨꢆꢏ

động chính là chìa khóa để tìm hiểu, đánh giá, hình thành, điều

khiển tâm lý - ý thức con người.

III. BẢN CHẤT CỦA TÂM LÝ THEO QUAN ĐIỂM CỦA TRIẾT

HỌC MÁC

Tâm lý con người có nguồn gốc từ tiếng Hy Lạp là psychikos

(với nghĩa là tâm hồn). Từ điển tâm lý học do A.V. Pêtơrôpxki (người

Nga) và M.G. Iarôsepxki (người Nga) chủ biên đã đưa ra định nghĩa

khái niệm tâm lý, đó là “thuộc tính mang tính hệ thống của vật chất

có tổ chức cao bao gồm trong sự phản ánh tích cực của chủ thể đối

với thế giới khách quan, trong việc chủ thể xây dựng bức tranh

không xa lạ đối với thế giới khách quan bên ngoài nó và thực hiện tự

điều chỉnh hành vi và hoạt động của mình trên cơ sở này”¹

Bản chất của tâm lý theo quan điểm triết học Karl Marx được

hiểu trong một thể thống nhất các luận điểm sau:

1- Tâm lý người là thuộc tính phản ánh của vật chất, là sản phẩm

của vật chất được phát triển đến một trình độ nhất định. Tâm lý

mang bản chất phản ánh, là chức năng của một dạng vật chất được

phát triển cao nhất là não người.

Chúng ta đều biết mọi vật chất đều có chung một thuộc tính - đó

là thuộc tính phản ánh. Vật chất vô cơ, vô sinh có các dạng phản ánh

cơ học, vật lý, hoá học. Vật chất hữu sinh có sự phản ánh sinh lý.

Trong quá trình tiến hoá của thế giới vật chất, các sinh vật càng ở bậc

thang cao của sự tiến hoá thì hình thức phản ánh của nó càng phức

tạp. Với các vật chất hữu sinh, hình thức phản ánh sinh lý đơn giản

nhất là tính chịu kích thích (hoặc gọi là tính kích thích). Tính chịu

kích thích là phản ứng trả lời các tác động của môi trường bên ngoài

có ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình trao đổi chất của cơ thể sinh vật,

đến việc duy trì và phát triển sự sống của sinh vật. Tính chịu kích

1

Từ điển tâm lý học, A.V. Pêtơrôpxki và M.G. Iarôsepxki (Chủ biên), Nxb Chính trị

Matxcơva 1990, tr.299.

ꢈꢓươꢔꢕꢄꢎꢂꢄꢈơꢄꢞởꢄꢟꢓươꢔꢕꢄꢟꢓáꢟꢄꢒꢠậꢔꢄꢑủꢡꢄꢢâꢣꢄꢒýꢄꢓọꢑꢏ

15

thích là thuộc tính nền tảng của mọi vật chất sống, là cái cửa mở cho

sự xuất hiện tâm lý.

Có thể minh họa các bậc thang của sự phản ánh theo sơ đồ sau

(sơ đồ 1.1.):

Tꢔ ý thꢍc

Ý THꢙC

PHꢘN ÁNH

Phꢌn ánh sinh lý

TÂM LÝ

NGƯꢞI

phꢍc tꢋp

ꢉꢟNG VꢚT + NGƯꢞI

Tính nhꢋy cꢌm

Phꢌn ánh

sinh lý

PHꢘN

ÁNH

VꢚT CHꢛT

hꢜu cꢁ,

SINH LÝ

hꢜu sinh

(Tính chꢝu

kích thích)

PHꢘN

VꢚT CHꢛT

Vô cꢁ,

vô sinh

ÁNH

Cꢁ hꢅc,

vꢃt lý,

hóa hꢅc

Sơ đồ 1.1 : Các bậc thang của sự phản ánh

Hình thức phản ánh sinh lý cao hơn tính chịu kích thích được

gọi là tính nhạy cảm. Tính nhạy cảm là năng lực phản ánh của cơ thể

sống đối với các kích thích có tính chất tín hiệu, tức là các kích thích

không mang tính ý nghĩa sinh vật trực tiếp. Ví dụ, sự phản ứng của

con nhện (bò ra phía con mồi…) mỗi khi thấy “lưới rung”. Các sinh

vật có khả năng phản ứng với các kích thích có tính chất tín hiệu tức

là các sinh vật đã có tính nhạy cảm. Phản ánh tâm lý xuất hiện. Tính

nhạy cảm được coi là dấu hiệu của việc xuất hiện phản ánh tâm lý.

A.N.Lêonchiev viết: “ khi nào ở động vật có hoạt động trả lời các tác

16

ꢉꢊƯƠꢅꢀꢄꢉꢊÁꢉꢄꢋꢆẬꢅꢄꢌꢍꢄꢊỆꢄꢉꢊƯƠꢅꢀꢄꢉꢊÁꢉꢄꢅꢀꢊꢎÊꢅꢄꢈỨꢆꢏ

động không sinh vật, các tác động trung gian, là ở động vật đã có tính

nhạy cảm. Và lúc đó ta có một loại phản ánh mới: phản ánh các tác

động chỉ làm nhiệm vụ báo tin về các tác động khác. Đó chính là tiêu

chuẩn xác định sự nảy sinh của hiện tượng tâm lý”¹.

Thế giới sinh vật cứ phát triển. Bộ não của giới động vật nói

chung, của con người nói riêng ngày càng phát triển. Não người là

kết quả phát triển lâu dài của thế giới vật chất. Tâm lý - ý thức người

là thuộc tính phản ánh của một dạng vật chất đặc biệt đó. Tâm lý - ý

thức người là chức năng của Não người.

2- Tâm lý người là sản phẩm xã hội-lịch sử của sự tiến hóa chủng

loại và tiến hóa cá thể. Tâm lý người mang bản chất xã hội.

Con người sống trong xã hội, chịu sự tác động muôn mầu, muôn

vẻ của các quan hệ xã hội. Tâm lý-ý thức con người cũng được hình

thành trên cơ sở đó. Tâm lý- ý thức người là sản phẩm của các quan

hệ xã hội, trong đó, quan hệ sản xuất vật chất (quan hệ kinh tế) giữ

vai trò sâu xa, cơ bản, quyết định. Xét về quá trình phát triển của xã

hội loài người, tâm lý người là sản phẩm xã hội-lịch sử của cả loài

người (sự tiến hoá chủng loại). Xét về mỗi con người cụ thể, tâm lý

người là sản phẩm xã hội-lịch sử của sự phát triển của chính mỗi

người (tiến hoá cá thể). Các quan hệ cá nhân của mỗi người càng

phong phú, mối quan hệ tiếp xúc với thế giới đối tượng đa dạng,

muôn màu sắc bên ngoài con người càng nhiều thì bộ mặt tinh thần

của con người càng phong phú. Karl Marx và F. Engels đã viết: “Sự

phong phú thực sự về mặt tinh thần các cá nhân hoàn toàn phụ thuộc

vào sự phong phú của những quan hệ thực sự của họ”².

Tâm lý người là sự phản ánh chính cuộc sống của con người.

Nghiên cứu về vấn đề này, E.V. Sorokhova viết: “Thế giới khách

quan tồn tại bên ngoài, độc lập đối với con người. Nó là nguồn gốc

của mọi hiện tượng tâm lý. Cùng với nguồn gốc và sự tồn tại của

1

A.N. Leeonchiev, Những vấn đề phát triển tâm lý, Nxb Viện HLKHGD nước Cộng

hoà Liên bang Nga, Matxcơva 1960, tr.76, (tiếng Nga).

2

C. Mác- Ph. Ăng ghen, Hệ tư tưởng Đức.

ꢈꢓươꢔꢕꢄꢎꢂꢄꢈơꢄꢞởꢄꢟꢓươꢔꢕꢄꢟꢓáꢟꢄꢒꢠậꢔꢄꢑủꢡꢄꢢâꢣꢄꢒýꢄꢓọꢑꢏ

17

mình, cái tâm lý là sự phản ánh cái nằm ở bên ngoài nó… Hiện thực

khách quan đó, đối với cái tâm lý, vừa là cơ sở, vừa là đối tượng (Tôi,

N.N.Phú nhấn mạnh)”¹. Nhận thức rõ điều chỉ dẫn nêu ở trên có ý

nghĩa vô cùng quan trọng trong việc triển khai các công trình nghiên

cứu tâm lý học cụ thể.

3- Tâm lý người mang bản chất hoạt động, được hình thành trong

tác động qua lại với thế giới xung quanh, trong hoạt động thực tiễn

cải tạo tự nhiên, xã hội và giao tiếp với những người khác

Trong quá trình hoạt động cải tạo tự nhiên và xã hội của con

người, trong giao tiếp với người khác, con người nhận thức được các

thuộc tính của sự vật xung quanh mình, tích luỹ được kinh nghiệm

sống, phát hiện quy luật của tự nhiên và xã hội và do thế con người

đã phát triển năng lực của chính mình. Tâm lý- ý thức người được

nảy sinh, hình thành và phát triển. Karl Marx viết: “Con người tác

động vào tự nhiên bên ngoài và thay đổi tự nhiên, đồng thời cũng

thay đổi bản tính của chính mình và phát triển những năng khiếu

tiềm tàng trong bản thân mình”². Về khía cạnh này, F. Engels viết:

“Tất cả cái gì thúc đẩy con người hoạt động đều phải thông qua đầu

óc con người”³.

Nảy sinh từ hoạt động, tâm lý lại trở thành khâu tất yếu của hoạt

động, khâu điều khiển, định hướng, điều chỉnh hoạt động của con

người bằng nhận thức, ý chí, động cơ, mục đích… Chẳng hạn, trong

một tình huống của giao thông có nguy cơ phải dừng lại vì bị tắc

đường, khung cảnh đường phố chật hẹp có thể không đi tiếp được đã

được phản ánh trong não người lái xe, một tâm lý mới xuất hiện từ

tình huống này: “quay đầu xe lại trong khi còn chưa quá muộn để đi

đường khác chắc sẽ nhanh hơn” và nét tâm lý mới này đã điều khiển

người lái xe lập tức thực hiện ngay việc quay đầu xe lại để tìm đường

đi khác. Các chức năng tâm lý nảy sinh từ hoạt động tham gia vào tổ

1

Học viện Chính trị quân sự, Tâm lý học - Những cơ sở lý luận và phương pháp luận,

Hà Nội 1984, tr.218.

2

C. Mác, Tư bản, Quyển thứ nhất, Tập 1, Nxb Sự thật, Hà Nội 1959, tr.247.

3

C. Mác và Ph. Ăngghen, Tuyển tập, Nxb Sự thật, Hà Nội 1962, quyển 2, tr.612.

18

ꢉꢊƯƠꢅꢀꢄꢉꢊÁꢉꢄꢋꢆẬꢅꢄꢌꢍꢄꢊỆꢄꢉꢊƯƠꢅꢀꢄꢉꢊÁꢉꢄꢅꢀꢊꢎÊꢅꢄꢈỨꢆꢏ

chức, điều chỉnh và thực hiện các thao tác, hành động, hoạt động cụ

thể ở các tầng bậc khác nhau của con người. Nghiên cứu về vấn đề

này, X.L. Rubinstêin, nhà tâm lý học nổi tiếng người Nga viết: “Bản

thân phản ánh thực tại khách quan là một quá trình, là hoạt động của

chủ thể (Tôi, N.N.Phú nhấn mạnh). Trong quá trình đó, hình ảnh của

đối tượng ngày càng trở nên ăn khớp với khách thể của mình”¹.

4- Sự phản ánh tâm lý người là một quá trình tích cực và mang tính

chủ thể

Phản ánh tâm lý người không phải là sự phản chiếu thụ động

như chiếc gương soi. Sự phản ánh tâm lý này không phải là các hành

động đứt đoạn mà là một quá trình nhận thức liên tục, không ngừng

thực tại xung quanh con người, là sự vận động từ trực quan sinh

động đến tư duy trừu tượng. V.I.Lênin viết: “ Sự phản ánh giới tự

nhiên, trong tư tưởng con người phải được hiểu không phải một cách

“chết cứng” “trừu tượng” không phải không vận động không mâu

thuẫn mà là trong quá trình vĩnh viễn của vận động của sự nảy sinh

mâu thuẫn và của sự giải quyết mâu thuẫn đó”².

Sự phản ánh tâm lý là một quá trình nhận thức liên tục không

ngừng thực tại xung quanh, ngày càng đi sâu vào khám phá bản chất,

quy luật của sự vật hiện tượng khách quan xung quanh con người.

Phản ánh tâm lý còn có một đặc điểm nữa là mang tính đón trước,

dự báo những khía cạnh phát triển của sự vật hiện tượng khách quan

để con người chủ động hơn trước các tác động của hiện thực.

Phản ánh tâm lý là phản ánh khách quan về sự vật hiện tượng

nhưng lại được chủ thể tiếp nhận thông qua lăng kính chủ quan của

từng người. Hình ảnh tâm lý trong não là hình ảnh chủ quan về sự

vật, hiện tượng khách quan bên ngoài. Hình ảnh tâm lý đó mang

đậm dấu ấn riêng của chủ thể phản ánh, phản ánh các sắc thái khác

nhau của nhu cầu, động cơ, mục đích, kinh nghiệm sống, sự từng trải

… của các chủ thể phản ánh. Cùng một hiện tượng khách quan bên

¹X.L. Rubinsteein, Tồn tại và ý thức, Nxb Chính trị, Matxcơva, 1957, tr.39.

²V.I. Lênin, Bút ký triết học, Nxb Sự Thật, Hà Nội 1963, tr.217.

ꢈꢓươꢔꢕꢄꢎꢂꢄꢈơꢄꢞởꢄꢟꢓươꢔꢕꢄꢟꢓáꢟꢄꢒꢠậꢔꢄꢑủꢡꢄꢢâꢣꢄꢒýꢄꢓọꢑꢏ

19

ngoài con người nhưng đã được những con người cụ thể tiếp nhận

với những nét riêng khác nhau. Chẳng hạn, cùng trong một khung

cảnh như nhau, nhưng với người thứ nhất cảm thấy trời “hơi lạnh

một chút so với hôm qua”; với người thứ hai “trời đã lạnh, hình như

đã bắt đầu vào mùa đông rồi”, còn với người thứ ba, chị ta kêu ầm

lên là “lạnh quá, mọi người hãy chờ cho vài phút để tôi chạy vào nhà

mang theo áo ấm”. Đấy là tính chủ thể của phản ánh tâm lý.

IV. CÁC NGUYÊN TẮC PHƯƠNG PHÁP LUẬN CỦA TÂM LÝ HỌC

Với mỗi một bộ môn khoa học, phương pháp luận có một ý

nghĩa hết sức quan trọng. Dựa trên những luận điểm cơ bản của

chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, tâm lý

học theo quan điểm, tư tưởng của Karl Marx đã định ra những

nguyên tắc phương pháp luận riêng của mình. Các nguyên tắc

phương pháp luận là các cơ sở có tính nguyên tắc trong xem xét,

đánh giá, nghiên cứu, lý giải các hiện tượng tâm lý người theo lập

trường của triết học Marx.

Các nguyên tắc phương pháp luận của tâm lý học theo quan

điểm tư tưởng của Karl Marx là:

ꢀNguyên tắc quyết định luận duy vật các hiện tượng tâm lý.

ꢀNguyên tắc thống nhất giữa tâm lý - ý thức và hoạt động.

ꢀ Nguyên tắc phát triển tâm lý

ꢀ Nguyên tắc tiếp cận nhân cách

1. Nguyên tắc quyết định luận duy vật các hiện tượng tâm lý

Trong lịch sử phát triển của triết học nói chung, tâm lý nói riêng

đã xuất hiện các luận thuyết khác nhau khi xem xét về mối liên hệ và

sự tồn tại của các sự vật, hiện tượng trong thế giới khách quan, đó là

học thuyết quyết định luận và vô định luận.

Quyết định luận là học thuyết về mối liên hệ và tính quy định

nhân quả phổ biến của tất cả các hiện tượng trong tự nhiên, xã hội và

tư duy con người. Theo học thuyết này, mọi sự vật, hiện tượng trong

thế giới khách quan đều có liên hệ với nhau, tham gia quy định lẫn

20

ꢉꢊƯƠꢅꢀꢄꢉꢊÁꢉꢄꢋꢆẬꢅꢄꢌꢍꢄꢊỆꢄꢉꢊƯƠꢅꢀꢄꢉꢊÁꢉꢄꢅꢀꢊꢎÊꢅꢄꢈỨꢆꢏ

nhau. Sự vật này, trong điều kiện này sẽ là nguyên nhân tất yếu nảy

sinh ra hiện tượng kia, đó là kết quả. Chẳng hạn, sự lơi lỏng của xã

hội đối với giáo dục con người; việc nuông chiều, buông thả con

người, thiếu những luật pháp cần thiết để ràng buộc con người, thiếu

nghiêm trị kịp thời các hành vi vi phạm pháp luật... trong những điều

kiện nào đó sẽ tất yếu dẫn đến sự gia tăng của các tội phạm xã hội, sự

tha hoá về nhân cách, đạo đức của chính con người.

Trái ngược với quyết định luận là vô định luận. Vô định luận phủ

nhận mối liên hệ và sự tồn tại có tính nhân quả của các sự vật hiện

tượng trong thế giới quan và cho rằng có những hiện tượng không có

nguyên nhân, đặc biệt là các hiện tượng ngẫu nhiên và các hành vi của

con người. Theo quan điểm này, con người hoàn toàn tự do hành động

theo ý chí của mình, không bị một cái gì ràng buộc, quy định cả. Với

tâm lý người, vô định luận cho rằng tâm lý là cái gì đó tự nhiên có sẵn

trong chủ thể, không phụ thuộc vào các tác động bên ngoài cũng như

những biến đổi trong cơ thể. Đây là điều không đúng.

Dưới ánh sáng của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa

duy vật lịch sử, tâm lý học Mác xít đã đưa ra nguyên tắc phương

pháp luận cho việc lý giải nguyên nhân quyết định nảy sinh các

hiện tượng tâm lý: nguyên tắc quyết định luận duy vật các hiện

tượng tâm lý.

Nội dung của nguyên tắc này nêu rõ: Mọi hiện tượng tâm lý

người đều phụ thuộc một cách tất yếu và có tính quy luật vào những

nhân tố xác định, đó là các tác động từ bên ngoài; các điều kiện xã hội

- lịch sử cụ thể. Các tác động từ bên ngoài tác động vào con người

đóng vai trò quyết định thông qua các điều kiện bên trong.

X.L. Rubinstêin viết: “Khác với quyết định luận máy móc, theo

quan điểm của nó, các nguyên nhân bên ngoài trực tiếp quy định

hiệu quả tác động của mình, tách biệt với các tính chất, thuộc tính bên

trong của vật hay hiện tượng bị tác động. Theo quyết định luận duy

vật biện chứng, bất cứ một tác động nào cũng là tác động qua lại lẫn

nhau, các tác động bên ngoài thông qua các điều kiện bên trong”¹.

1

X.L. Rubinsteein, Tồn tại và ý thức, Nxb Chính trị, Matxcơva, 1957.