Trở ngại tâm lý trong giao tiếp giữa sinh viên với giảng viên

TRỞ NGẠI TÂM LÝ TRONG GIAO TIẾP GIỮA SINH VIÊN

VỚI GIẢNG VIÊN

Vũ Minh Tuyền

Khoa Xã hội và Nhân văn, Trường Đại học Công Nghệ TP. Hồ Chí Minh (HUTECH)

TÓM TẮT

Thực tế cho thấy, hiện nay vẫn còn nhiều trường đại học chỉ chú trọng đến việc trang bị các tri thức cho

sinh viên, còn các tri thức về kỹ năng để đảm bảo cho họ đạt được hiệu quả trong học tập và công việc

sau này vẫn còn ít được quan tâm. Dẫn đến nhiều khó khăn trong quá trình học tập và làm việc của sinh

viên một trong số đó chính là những trở ngại tâm lý trong giao tiếp giữa sinh viên với giảng viên. Vì vậy,

để làm sáng tỏ và tìm ra những giải pháp giúp hạn chế những trở ngại tâm lý trong giao tiếp giữa sinh

viên với giảng viên ở trường HUTECH, người nghiên cứu đã sử dụng phương pháp bảng hỏi để khảo sát

trên 240 sinh viên thuộc hai khối ngành là khối khoa học tự nhiên và khối khoa học xã hội, và sử dụng

SPSS 20.0 để thống kê kết quả. Kết quả nghiên cứu cho thấy mức độ biểu hiện của trở ngại tâm lý trong

giao tiếp giữa sinh viên với giảng viên HUTECH ở cao nhất ở mức thỉnh thoảng.

1. ĐẶT VẤN ĐỀ

Kết quả nghiên cứu năm 2010 của tác giả Huỳnh Cát Dung cho thấy có đến 96,38% tỉ lệ sinh viên gặp trở

ngại tâm lý trong giao tiếp với giảng viên ở một số trường đại học TPHCM [1]. Dẫn đến, khi thực tập tốt

nghiệp viên rất lúng túng không biết cách thiết lập mối quan hệ [2]. Kết quả nghiên cứu về trở ngại tâm lý

giữa sinh viên với giảng viên của các tác giả nước ngoài cho thấy một số trở ngại trong giao tiếp của sinh

viên sư phạm như: không biết cách dàn dàn xếp, tổ chức một cuộc tiếp xúc, …

Nghiên cứu về “Những trở ngại tâm lý trong giao tiếp giữa sinh viên với giảng viên” của tác giả Huỳnh Cát

Dung (2010), đã khẳng định trở ngại tâm lý trong giao tiếp giữa sinh viên với giảng viên xuất phát từ vô số

các nguyên nhân và biểu hiện của các trở ngại rất đa dạng gây ảnh hưởng khá nhiều đến kết quả học tập

của sinh viên. Trong một báo cáo của sinh viên Học Viện Quản Giáo Dục (2014) đã cho thấy tỉ lệ trở ngại

tâm lý trong giao của sinh viên là rất cao 90,71% trên 237 sinh viên được điều tra gặp trở ngại tâm lý

trong giao tiếp [3].

Với những vấn đề đã trình bày ở trên, chúng ta có thể thấy cần thiết phải có một nghiên cứu về mặt lý

luận và thực tiễn với nhiều khoá cạnh từ khảo sát, đánh giá thực trạng trở ngại tâm lý trong giao tiếp giữa

sinh viên với giảng viên nhằm phát hiện ra mức độ trở ngại tâm lý tâm lý trong giao tiếp, trải nghiệm trở

ngại tâm lý trong giao tiếp, các nguyên nhân và các ứng phó của những trở ngại. Qua đó đưa ra một số

kiến nghị nhằm nâng cao khả năng ứng phó với những trở ngại tâm lý trong giao tiếp giữa sinh viên và

giảng viên.

Xuất phát từ những lý do trên, người nghiên cứu đã lựa chọn đề tài “Những trở ngại tâm lý trong giao tiếp

giữa sinh viên với giảng viên trường Đại Học Công Nghệ Thành Phố Hồ Chí Minh” để làm đề tài nghiên

cứu.

2. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

2.1 Mẫu nghiên cứu

993

Trước khi phát phiếu điều tra, tôi liên hệ với giảng viên các lớp tại trường để tiến hành điều tra, giảng viên

đã hỗ trợ trong quá trình nghiên cứu, tôi đã phát 350 phiếu khảo sát cho sinh viên thuộc các chuyên

ngành thuộc 2 khối khoa học tự nhiên và khối khoa học xã hội, thu lại được 240 phiếu có giá trị. Từ sự tự

nguyện của sinh viên tham gia vào cuộc nghiên cứu, cuối cùng chúng tôi thu phiếu về làm sạch và nhập

liệu bằng phần mềm SPSS 20.0, còn lại 240 phiếu tương ứng với 240 khác thể tham gia vào nghiên cứu

này. Bảng 1, thể hiện sự phân bố của các mẫu nghiên cứu theo giới tính, năm học, khối ngành và kết quả

học tập.

Bảng 1: Phân bố mẫu nghiên cứu

Đặc điểm

Tần số

Tỷ lệ (%)

Giới tính (n=240)

Nam

76

31.7

68.3

Nữ

164

Năm học (n=240)

Năm nhất

60

25

Năm hai

Năm ba

Năm tư

Khối ngành (n=240)

Khối khoa học xã hội

Khối khoa học tự nhiên

Kết quả học tập (n=240)

Yếu

120

50

1

0.4

30

Trung bình

Khá

72

144

23

60

Giỏi

9.6

2.2 Mức độ trở ngại tâm lý trong giao tiếp giữa sinh viên với giảng viên

Để đánh giá mức độ biểu hiện trở ngại tâm lý trong giao tiếp giữa sinh viên với giảng viên, người nghiên

cứu dựa trên tần số xuất hiện sự phản ứng tâm lý của sinh viên trước tác động của các nguyên nhân gây

trở ngại tâm lý nảy sinh trong hoạt động giao tiếp với giảng viên.

Kết quả phân tích cho thấy, trong 240 khách thể sinh viên có 90.35% sinh viên gặp trở ngại tâm lý trong

giao tiếp với giảng viên, có mức độ từ hiếm khi đến rất thường xuyên. Trong đó, có 33.3% sinh viên có

mức độ hiếm khi gặp trở ngại tâm lý trong giao tiếp, 47.9% sinh viên bị trở ngại tâm lý trong giao tiếp ở

mức thỉnh thoảng, 8.75% sinh viên gặp trở ngại tâm lý trong giao tiếp ở mức thường xuyên và 0.4% sinh

viên gặp trở ngại ở mức rất thường xuyên.

Bảng 2: Mức độ biểu hiện trở ngại tâm lý giữa sinh viên với giảng viên

TT

Mức độ

Số lƣợng

Tỉ lệ %

0.4

1

Rất thường xuyên

Thường xuyên

Thỉnh thoảng

Hiếm khi

1

2

21

113

80

25

240

8.75

47.9

33.3

9.65

100

3

4

5

Không bao giờ

Tổng

994

Như vậy, ta có thể nhận ra được rằng hơn một nửa số sinh viên gặp trở ngại tâm lý trong giao tiếp với

giảng viên, trong đó đa số sinh viên có mức độ thỉnh thoảng chiếm tỉ lệ cao nhất 47.9% và thấp nhất ở

mức độ rất thường xuyên là 0.4%. Vậy nên, việc tìm ra những phương phải giải quyết và hạn chế những

trở ngại tâm lý trong giao tiếp giữa sinh viên với giảng viên là cần thiết.

2.3 Những biểu hiện trở ngại tâm lý trong giao tiếp giữa sinh viên với giảng viên

Những biểu hiện trở ngại tâm lý trong giao tiếp thường thể hiện ở 3 mặt: nhận thức, xúc cảm – tình cảm

và hành vi của cá nhân. Trên cơ sở nhận thức, con người thể hiện thái độ, tình cảm và hành vi tương ứng

Trong cuộc sống và trong giao tiếp ứng xử, không phải lúc nào con người cũng có nhận thức đúng đắn.

Trở ngại về xúc cảm là khả năng kiềm chế cảm xúc – tình cảm thấp. Trở ngại về hành vi ứng xử là hành

vi được hiểu như sự phối hợp các vận động của cơ thể: giác quan, lời nói, cử chỉ, điệu bộ. Để đo biểu

hiện trở ngại tâm lý trong giao tiếp giữa sinh viên với giảng viên người nghiên cứu đã tính điểm trung bình

và độ lệch chuẩn. Theo kết quả nghiên cứu (bảng 3), đã đề cập đến những biểu hiện trở ngại tâm lý trong

giao tiếp giữa sinh viên với giảng viên.

Bảng 3: Những biểu hiện của trở ngại tâm lý trong giao tiếp giữa sinh viên với giảng viên

Biểu hiện

Không trao đổi với giảng viên khi có thắc mắc

Ngại tiếp xúc với giảng viên

ĐTB ĐLC

2.97 1.062

2.87 1.182

3.05 1.114

3.08 1.081

2.68 1.098

1.98 1.043

2.82 0.96

Không hăng hái phát biểu bài học

Thấy khó diễn tả suy nghĩ bản thân

Không dám trao đổi bài học với giảng viên

Lảng trái mỗi khi giảng viên đặt câu hỏi

Không biết cách tổ chức một cuộc tiếp xúc phù hợp

Không xác định được nội dung giao tiếp

Không làm chủ được thời điểm giao tiếp

Thiếu tự tin khi giao tiếp

2.51 0.985

2.51 1.047

2.76 1.131

2.15 1.040

2.45 1.058

2.13 1.166

2.45 0.993

2.48 1.094

3.16 0.955

2.61 1.041

2.75 1.116

2.53 1.101

Làm xuất hiện hành vi âm tính

Có sự phản hồi về cảm xúc – tình cảm chưa phù hợp

Cảm thấy đau đầu khi học môn không thích

Có cảm giác nghẹn lời khi phải phát biểu

Không làm chủ được trạng thái tâm lý bản thân

Thiếu hiểu biết về giảng viên đầy đủ

Không chăm chú nghe giảng

Run và toát mồ hôi khi phải trình bày

Khó chú ý, ghi nhớ kém

Như vậy, theo kết quả nghiên cứu biểu hiện “Thiếu hiểu biết về giảng viên đầy đủ” là biểu hiện trở ngại

tâm lý trong giao tiếp giữa sinh viên với giảng viên là thường gặp phải nhất (ĐTB=3.16, ĐLC=0.955) và

biểu hiện ít gặp phải nhất của sinh viên chính là “Lảng tránh mỗi khi giảng viên đặt câu hỏi” (ĐTB=1.98,

ĐLC=1.043).

2.4 Nguyên nhân gây trở ngại tâm lý trong giao tiếp giữa sinh viên với giảng viên

Các nguyên nhân gây trở ngại tâm lý trong giao tiếp giữa sinh viên với giảng viên rất đa dạng và phong

phú. Người nghiên cứu đã tổng hợp những nguyên nhân tiêu biểu của trở ngại tâm lý trong giao tiếp giữa

995

sinh viên với giảng viên từ một số bài nghiên cứu. Bảng 4, thể hiện các nguyên nhân gây thường gặp

phải nhất.

996

Bảng 4: Các nguyên nhân gây trở ngại tâm lý trong giao tiếp giữa sinh viên với giảng viên

Các nguyên nhân

Sợ phát biểu trước đông người

ĐTB ĐLC

2.93 1.191

2.92 1.104

2.42 1.116

2.53 1.101

2.61 1.205

2.68 0.959

2.26 1.172

2.12 1.104

2.57 1.136

2.61 1.205

2.35 1.248

2.45 1.145

2.77 0.888

2.97 1.039

2.00 1.107

2.02 1.144

1.98 1.04

Thiếu kinh nghiệm giao tiếp

Khả năng diễn đạt ý của tôi kém

Tôi mặc cảm vì bản thân chưa tốt

Tính cách của tôi nhút nhát

Giảng viên giảng bài thiếu tiếp xúc với lớp

Do giảng viên không tôn trọng ý kiến của sinh viên

Giảng viên tự cao

Không có hứng thú giao tiếp

Sợ phát biểu sai các bạn trong lớp sẽ cười

Sợ phát biểu sai sẽ bị giảng viên la

Sợ trở thành hiện tượng lạ hoặc bị chế giễu

Môn học quá khó

Thiếu tự tin vì hiểu biết về môn học còn hạn chế

Có sự chênh lệch về địa vị xã hội

Có sự chênh lệch về tuổi

Do ngôn ngữ vùng miền

Sợ bạn bè nghĩ mình nịnh giảng viên

Sợ giảng viên nghĩ mình nịnh giảng viên

Sợ làm phiền giảng viên

2.01 1.144

1.89 1.085

2.31 1.005

2.37 1.022

Cảm thấy những yêu cầu của giảng viên quá cao

Ghi chú: Thang đo: 1 điểm = không bao giờ; 2 điểm =hiếm khi; 3 điểm =thỉnh thoảng; 4 điểm = thường

xuyên, 5 điểm= rất thường xuyên

Như vậy, có thể thấy được rằng nguyên nhân “Thiếu tự tin vì hiểu biết môn học còn hạn chế” là nguyên

nhân ảnh gây trở ngại cao nhất cho sinh viên (ĐTB=2.97, ĐLC=1.039). Nguyên nhân “Sợ giảng viên nghĩ

mình nịnh giảng viên” ít ảnh hưởng nhất đối với sinh viên (ĐTB=1.89, ĐLC=1.085).

2.5 Các ứng xử những trở ngại tâm lý trong giao tiếp giữa sinh viên với giảng viên

Khi gặp trở ngại tâm lý trong giao tiếp giữa sinh viên với giảng viên mỗi sinh viên sẽ có cách ứng xử với

khác nhau. Để hiểu rõ hơn những cách ứng xử tiêu biểu của sinh viên HUTECH, người nghiên cứu đã

khảo sát về cách ứng của sinh viên khi gặp trở ngại tâm lý trong giao tiếp với giảng viên. Để từ đó có thể

đề xuất những kiến nghị, giải pháp mang lại hiệu quả.

Bảng 5: Cách ứng xử của sinh viên khi gặp trở ngại tâm lý trong giao tiếp với giảng viên

Cách ứng xử

Trút giận lên người khác

ĐTB

1.68

1.77

1.48

2.85

1.94

2.84

ĐLC

0.942

0.982

0.887

1.178

1.111

1.235

Đổ lỗi cho giảng viên

Thể hiện hành động bốc đồng

Tìm kiếm sự giúp đở từ người khác

Mặc kệ, để không tìm cách giải quyết

Tìm sự cân bằng ở người khác

997

Nhìn mặt tích cực của trở ngại

3.14

1.201

Tìm nguyên nhân gây ra trở ngại

3.21

1.185

Ghi chú: Thang đo: 1 điểm = không bao giờ; 2 điểm =hiếm khi; 3 điểm =thỉnh thoảng; 4 điểm = thường

xuyên, 5 điểm= rất thường xuyên

Như vậy, sinh viên chọn cách ứng xử “Tìm ra nguyên nhân gây trở ngại” (ĐTB=3.21, DDLC=1.185) là

nhiều nhất, cách ứng xử ít được sinh viên chọn khi gặp những trở ngại tâm lý trong giao tiếp với giảng

viên là “Thể hiện hành động bốc đồng” (ĐTB=1.48, DDLC=0.887).

2.6 Hệ quả của những trở ngại tâm lý trong giao tiếp giữa sinh viên với giảng viên

Để hiểu rõ hơn những hệ quả của trở ngại tâm lý trong giao tiếp giữa sinh viên với giảng viên ở HUTECH,

người nghiên cứu khảo sát những hệ quả của trở ngại tâm lý trong giao tiếp giữa sinh viên với giảng viên

để tìm ra hệ quả ảnh hưởng nhiều nhất đến sinh viên HUTECH.

Bảng 6: Hệ quả của của trở ngại tâm lý trong giao tiếp giữa sinh viên với giảng viên

Các hệ quả

Không hoàn thành nhiệm vụ giảng viên giao

Thường xuyên nghỉ học

ĐTB ĐLC

2.16 1.169

2.01 1.141

1.83 1.012

1.61 1.041

1.77 1.012

1.52 1.031

2.44 1.195

2.34 1.234

2.43 1.184

2.54 1.306

3.41 1.164

3.36 1.226

2.37 1.067

2.53 1.066

Nói xấu giảng viên

Thô lỗ với giảng viên

Lảng tránh giảng viên

Mua chuộc giảng viên

GV không đánh giá đúng kết quả học tập

Không hỗ trợ hướng dẫn được cho sinh viên

Môi trường học đường không như mong muốn

Kết quả học tập bị ảnh hưởng không tốt

SV không dám phát biểu ý kiến

Sinh viên lúng túng khi giao tiếp

Sinh viên thụ động khi giao tiếp

Tình cảm trở nên xa cách

Không có sự thông hiểu giữa sinh viên và giảng viên

Ghi chú: Thang đo: 1 điểm =hoàn toàn không đồng ý; 2 điểm =đồng ý phần ít; 3 điểm =đồng ý phần

nhiều; 4 điểm = Đồng ý, 5 điểm= Hoàn toàn đồng ý

Như vậy, hệ quả ảnh hưởng đến sinh viên nhiều nhất chính là “Sinh viên lúng túng khi giao tiếp”

(ĐTB=3.41, ĐLC=1.164), và hệ quả ít ảnh hưởng nhất đến sinh viên là “Mua chuộc giảng viên”

(ĐTB=1.52, ĐLC=1.031).

2.7 Những yếu tố tác động đến trở ngại tâm lý trong giao tiếp giữa sinh viên với giảng

viên

Có rất nhiều yếu tố ảnh hưởng đến những trở ngại tâm lý trong giao tiếp giữa sinh viên với giảng viên.

Trong phạm vi nghiên cứu, người nghiên cứu chỉ đề cập đến một số yếu tố tiêu biểu thường gặp tác động

đến những trở ngại tâm lý trong giao tiếp giữa sinh viên với giảng viên.

998

Bảng 2.7: Những yếu tố tác động đến trở ngại tâm lý trong giao tiếp giữa sinh viên với giảng viên

Các yếu tố

Phƣơng pháp giảng dạy

ĐTB

3.09

3.16

3.23

3.29

3.36

3.42

3.41

3.36

3.68

ĐLC

1.061

1.072

1.088

1.134

1.126

1.169

1.164

1.226

1.168

Phong cách giảng dạy

Bầu không khí lớp học

Tập huấn và bồi dưỡng kỹ năng cho giảng viên

Thiết kế các khoá kỹ năng cho sinh viên

Có phòng tham vấn cho sinh viên

Các trung tâm kết hợp hỗ trợ với nhà trường

Tổ chức các khoá kỹ năng cho sinh viên

Sự rèn luyện kỹ năng của sinh viên

Ghi chú: Thang đo: 1 điểm =hoàn toàn không đồng ý; 2 điểm =đồng ý phần ít; 3 điểm =đồng ý phần

nhiều; 4 điểm = Đồng ý, 5 điểm= Hoàn toàn đồng ý

Như vậy, yếu tố mà sinh viên cho rằng ảnh hưởng ít nhất đến trở ngại tâm lý trong giao tiếp giữa sinh

viên với giảng viên là “Phương pháp giảng dạy” (ĐTB=3.09, ĐLC=1.061), và yếu tố ảnh hưởng nhiều nhất

đối với sinh viên là “Sự rèn luyện kỹ năng của sinh viên” (ĐTB=3.68, ĐLC=1.168). Điểm trung bình ở các

yếu tố đều >3,theo thang đo chính là đồng ý phần nhiều đối với sự ảnh hưởng của các yếu tố trên (Bảng

2.7) đến trở ngại tâm lý trong giao tiếp giữa sinh viên với giảng viên.

3. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ

3.1 Kết luận

Nhìn chung, kết quả nghiên cứu đã chỉ ra được thực tiễn trở ngại tâm lý trong giao tiếp giữa sinh viên với

giảng viên ở trường Đại học Công nghệ TP. HCM với các khía cạnh: mức độ trở ngại tâm lý trong giao

tiếp, biểu hiện trở ngại tâm lý trong giao tiếp, nguyên nhân trở ngại tâm lý trong giao tiếp, cách ứng xử trở

ngại tâm lý trong giao tiếp, hệ quả của trở ngại tâm lý trong giao tiếp và một số yếu tố ảnh hưởng đến trở

ngại tâm lý trong giao tiếp.

3.2 Kiến nghị

Vì nghiên cứu đã chỉ ra những trở ngại tâm lý trong giao tiếp chủ yếu từ ba nhóm yếu tố chính từ nhà

trường, giảng viên và sinh viên nên người nghiên cứu đưa ra những kiến nghị chủ yếu về phía nhà

trường, giảng viên và sinh viên:

Về phía giảng viên: Để hạn chế được những trở ngại tâm lý trong giao tiếp giữa sinh viên với giảng viên.

Bên cạnh nâng cao kiến thức về chuyên môn cần rèn luyện những kỹ năng mềm để có thể truyền đạt

hiệu quả hơn trong quá trình làm việc và giảng dạy.

Về phía nhà trường, từ những ý kiến thu thập được, người nghiên cứu đề xuất những biện pháp giúp

giảm bớt và hạn chế trở ngại tâm lý trong giao tiếp giữa sinh viên và giảng viên, tổ chức các khoá học về

kỹ năng mềm cho sinh viên, đặc biệt là kỹ năng giao tiếp ứng xử. Ngoài ra, bên cạnh bồi dưỡng sinh viên

nhà trường cần tổ chức các khoá huấn luyện cho giảng viên để nâng cao kỹ năng mềm mang đến hiệu

quả trong công việc hơn.

Về phía sinh viên: để hạn chế những trở ngại tâm lý trong giao tiếp giữa sinh viên với giảng viên cần tích

cực tham gia những khoá luyện kỹ năng mềm như kỹ năng giao tiếp, kỹ năng ứng phó với trở ngại,…

Người nghiên cứu cũng kiến nghị một số biện pháp khắc phục và hạn chế trở ngại trong giao tiếp giữa

sinh viên với giảng viên.

999

Một là, hiện tại trường HUTECH đã có phòng tham vấn tâm lý cho sinh viên, nhà trường có thể khuyến

khích và phát triển phòng tham vấn trở nên rộng rãi và lớn mạnh hơn. Để sinh viên khi gặp những khó

khăn hay trở ngại tâm lý có thể đến và được hỗ trợ. Việc này, ngoài giúp sinh viên có thể đạt được hiệu

quả hơn trong quá trình học tập mà còn giúp cho sinh viên tâm lý có cơ hội được tiếp xúc với thực tế

nhiều hơn nâng cao trình độ và kỹ năng của mình.

Hai là, nhà trường có thể mở những khoá dạy kỹ năng mềm cho sinh viên từ năm nhất khi mới bước

chân vào trường để giúp các bạn có thể thích nghi dễ dàng và nhanh chóng hơn khi vào đại học. Mở lớp

dạy kỹ năng, tạo cơ hội cho sinh viên nhiều khoá trao đổi và giao lưu với nhau không chỉ giúp các bạn

thiết lập được các mối quan hệ mà còn giúp các bạn có thêm những bài học bổ ích làm hành trang để

đến trường và làm việc sau khi ra trường.

3.3. Hƣớng nghiên cứu trong tƣơng lai

Qua nghiên cứu lý luận và thực tiễn cho thấy trở ngại tâm lý trong giao tiếp diễn ra thỉnh thoảng. Vì vậy,

cần tiếp tục có những nghiên cứu đánh giá và so sánh mức độ trở ngại tâm lý giữa sinh viên với giảng

viên ở trường. Trong nghiên cứu thực tiễn cũng cho thấy, những sinh viên không gặp trở ngại tâm lý

trong giao tiếp cũng chịu tác động của những khía cạnh: nguyên nhân gây trở ngại, hệ quả liên quan đến

trở ngại.

Ngoài ra, nghiên cứu thực tiễn còn cho thấy mức độ dự báo của các yếu tố trong nghiên cứu này về mức

độ trở ngại ở sinh viên còn thấp. Do đó, các nghiên cứu phát triển cần tiếp tục tìm hiểu và dự báo các yếu

tố ảnh hưởng đến trở ngại tâm lý trong giao tiếp giữa sinh viên với giảng viên.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1]

[2]

[3]

Huỳnh Cát Dung (2010), Trở ngại tâm lý trong giao tiếp của sinh viên với giảng viên ở một số

trường đại học tại thành phố Hồ Chí Minh, Luận văn thạc sĩ tâm lý học.

Nguyễn Thị Thanh Bình (1996), Nghiên cứu một số trở ngại tâm lý giao tiếp của sinh viên với học

sinh khi thực tập tốt nghiệp, Luận án phó tiến sĩ.

Sinh viên khoa giáo dục học viện quản lý giáo dục (2014), Khó khăn trong giao tiếp của sinh viên

năm nhất Học viện quản lý giáo dục, Đề tài khoa học.

1000