Bài giảng Logoc học đại cương - Chương 2: Khái niệm

Nội dung chính:

- Khái niệm và dấu hiệu phản ánh trong khái niệm.

- Quan hệ giữa khái niệm và từ, cụm từ.

- Các loại khái niệm.

- Cấu trúc của khái niệm.

- Quan hệ giữa các khái niệm.

- Các thao tác và các quy tắc thu hẹp, mở rộng khái niệm,

định nghĩa khái niệm, phân chia khái niệm.

26

Mục đích: Giúp sinh viên

- Trình bày chính xác các định nghĩa khoa học như khái

niệm, định nghĩa khái niệm, phân chia khái niệm, các quy

tắc của định nghĩa khái niệm và phân chia KN.

- Phân tích được các thành phần trong cấu trúc của KN.

- Xác định được nội hàm, ngoại diên của một khái niệm

bất kỳ, quan hệ và mô hình hóa quan hệ giữa các KN.

- Thực hiện được các thao tác thu hẹp, mở rộng khái niệm,

phân chia khái niệm. Bước đầu thực hiện thao tác định

nghĩa khái niệm, tìm lỗi của thao tác định nghĩa khái

niệm, phân chia khái niệm trên cơ sở các quy tắc tương

ứng.

27

1.1. Đối tượng và dấu hiệu của đối tượng

- Đối tượng là tất cả những gì tồn tại trong thế giới

(TN, XH, TD) mà con người hướng vào đó để suy

nghĩ, giải thích, tác động và cải tạo.

- Thuộc tính của ĐT là những nội dung vốn có tồn tại

khách quan, gắn liền với sự vật, hiện tượng không lệ

thuộc vào con người có nhận thức được nó hay

không.

- Dấu hiệu của ĐT là những đặc điểm, đặc trưng, tính

chất hay thuộc tính và các quan hệ của đối tượng, nhờ

đó con người nhận thức được đối tượng và so sánh

được với đối tượng khác.

28

Dấu hiệu của ĐT gồm DH cơ bản và DH không cơ bản.

- Dấu hiệu không cơ bản là những dấu hiệu không quy

định đặc trưng chất lượng của sự vật hiện tượng, dù có

hay không cũng không quyết định sự tồn tại của sự vật.

- Dấu hiệu cơ bản là dấu hiệu quy định bản chất bên

trong, quy định đặc trưng chất lượng của sự vật hay là

dấu hiệu quyết định sự tồn tại của đối tượng.

+ DH cơ bản không khác biệt là dấu hiệu không chỉ có ở

một sự vật hiện tượng hoặc một lớp các sự vật đang

xét.

+ DH cơ bản khác biệt là dấu hiệu chỉ có ở một sự vật

hay lớp sự vật này mà không có ở sự vật khác hay lớp

sự vật khác.

29

1.2. Khái niệm – từ và khái niệm

1.2.1. Khái niệm là gì?

Khái niệm là hình thức cơ bản của tư duy, trong

đó phản ánh các dấu hiệu cơ bản khác biệt của sự vật

hay lớp sự vật để phân biệt nó với sự vật hiện tượng

khác, có tác động chỉ đạo hoạt động thực tiễn của con

người trong quan hệ với đối tượng.

30

1.2.2. Quan hệ giữa từ và khái niệm

- Từ, cụm từ là đơn vị cơ bản của ngôn ngữ, là cơ sở vật chất, là

hình thức biểu thị của khái niệm, không có từ không thể hình

thành và sử dụng khái niệm. Từ có quan hệ mật thiết thống

nhất song không đồng nhất với tư duy.

- Các cách thể hiện khái niệm:

+ Một khái niệm có thể được thể hiện bằng 1 từ hay 1 cụm từ

hoặc ngược lại.

+ Một khái niệm có thể dùng nhiều từ hay nhiều cụm từ khác

nhau để diễn đạt (từ đồng nghĩa khác âm).

+ Một từ hay một cụm từ có thể diễn đạt nhiều khái niệm khác

nhau (từ đồng âm khác nghĩa).

+ Khái niệm có thể vay mượn từ của ngôn ngữ khác qua phiên

âm.

+ Khái niệm có thể ký hiệu bằng nhiều hình thức khác nhau như

viết tắt, hình vẽ hay biểu trưng...

31

1.3. Các thao tác cơ bản thành lập khái niệm

- So sánh là thao tác tư duy nhờ đó thiết lập sự giống nhau, khác

nhau của các đối tượng và phân biệt được các đối tượng đó.

- Phân tích là thao tác tư duy phân chia trong tư tưởng đối tượng

nhận thức thành các bộ phận để tìm hiểu chi tiết từng dấu hiệu

của đối tượng.

- Tổng hợp là sự liên kết trong tư tưởng các bộ phận do phân

tích tách ra thành một chỉnh thể nhất định để hiểu sâu sắc hơn

về đối tượng.

- Trừu tượng hoá là thao tác tư duy tách ra các dấu hiệu cơ bản

khác biệt và bỏ qua các dấu hiệu khác của đối tượng.

- Khái quát hoá là thao tác tư duy liên kết các đối tượng riêng

biệt có chung dấu hiệu cơ bản khác biệt nhờ thao tác trừu

tượng hoá thành lớp các sự vật hiện tượng.

32

- Nội hàm của khái niệm là tập hợp các dấu hiệu cơ bản

khác biệt của đối tượng hay lớp đối tượng được phản

ánh trong khái niệm đó.

- Ngoại diên của khái niệm là tập hợp những đối tượng

có cùng dấu hiệu cơ bản khác biệt được phản ánh trong

nội hàm khái niệm.

33

- Quan hệ giữa nội hàm và ngoại diên khái niệm

+ Khái niệm có ngoại diên phân chia được thành các lớp

con gọi là khái niệm giống (chủng)

+ Khái niệm có ngoại diên là lớp con của ngoại diên khái

niệm giống gọi là khái niệm loài.

Nội hàm của KN giống có ít dấu hiệu cơ bản hơn nội

hàm của KN loài phụ thuộc vào nó. Ngoại diên của KN

giống có nhiều ĐT hơn ngoại diên của KN loài phụ

thuộc vào nó.

Quan hệ giữa NH và ND của KN có mối tương quan tỉ

lệ nghịch, nghĩa là ngoại diên của KN càng rộng, nhiều

ĐT thì nội hàm KN đó càng hẹp, nghèo nàn, ít dấu hiệu,

ngược lại nội hàm KN càng sâu sắc, nhiều dấu hiệu thì

ngoại diên KN càng hẹp, ít ĐT.

34

3.1. Theo tiêu chí nội hàm khái niệm

* Khái niệm cụ thể - khái niệm trừu tượng

* Khái niệm khẳng định - khái niệm phủ định

* Khái niệm quan hệ - khái niệm không quan hệ

35

3.2. Theo tiêu chí ngoại diên khái niệm

* Khái niệm chung là khái niệm có ngoại diên chứa từ 2 đối

tượng trở lên.

* Khái niệm đơn nhất là khái niệm có ngoại diên phản ánh một

đối tượng duy nhất (ngoại diên = 1).

* Khái niệm rỗng là khái niệm mà ngoại diên không chứa đối

tượng nào cả hay không phản ánh đối tượng có thực.

* Khái niệm tập hợp là khái niệm phản ánh một tập hợp các đối

tượng liên kết hữu cơ với nhau như một chỉnh thể có dấu hiệu

bản chất chung không phụ thuộc vào dấu hiệu bản chất riêng

của từng đối tượng tạo thành tập hợp.

* Khái niệm phân biệt là khái niệm trong đó mỗi đối tượng riêng

biệt được suy nghĩ tới một cách độc lập. Nội hàm khái niệm

phân biệt có thể quy về cho mỗi đối tượng nằm trong ngoại

diên của khái niệm ấy.

36

4.1. Theo tiêu chí nội hàm

4.2. Theo tiêu chí ngoại diên

4.2.1. Quan hệ hợp (quan hệ tương thích)

Quan hệ hợp là quan hệ giữa các khái niệm mà ngoại

diên có những phần tử chung.

37

- Quan hệ đồng nhất: là quan hệ giữa các khái niệm

cùng phản ánh đối tượng giống nhau, tức có cùng ngoại

diên hay ngoại diên của chúng hoàn toàn trùng nhau.

Ví dụ: A: Sông lớn nhất miền Bắc Việt Nam

B: Sông Hồng

Biểu diễn bằng hình tròn Ây – le – rơ như sau:

A Ξ B

38

- Quan hệ bao hàm (phụ thuộc): Hai khái niệm trong

quan hệ bao hàm nếu ngoại diên của khái niệm thứ nhất

nằm trọn trong ngoại diên của khái niệm thứ hai và

ngoại diên của khái niệm thứ hai chỉ có một phần là

ngoại diên của khái niệm thứ nhất.

Ví dụ: A: thủ đô

B: thành phố

A

B

39

- Quan hệ giao nhau: là quan hệ giữa các khái

niệm mà ngoại diên có một số phần tử chung và

nội hàm không loại trừ nhau.

Ví dụ: A: sinh viên

B: vận động viên

A

B

40

4.2.2. Quan hệ không hợp (quan hệ không tương thích):

Quan hệ không hợp là quan hệ giữa các khái niệm

không có phần tử thuộc ngoại diên nào trùng nhau.

- Quan hệ tách rời: Là quan hệ giữa các khái niệm mà

ngoại diên của chúng không có phần tử nào chung hay

hoàn toàn tách rời nhau.

Ví dụ: A: Cái quạt

B: Con thỏ

A

B

41

- Quan hệ đối chọi (loại trừ, đối lập): là quan hệ giữa các

khái niệm ngoại diên không có phần nào trùng nhau và

tổng ngoại diên của chúng nhỏ hơn ngoại diên của khái

niệm giống chung.

Ví dụ: A: màu trắng

C: màu đen

B: màu sắc

A C

B

42

- Quan hệ mâu thuẫn: là quan hệ giữa các khái niệm mà

ngoại diên không có phần nào trùng nhau và tổng ngoại

diên của chúng bằng ngoại diên của khái niệm giống

chung.

Ví dụ: A: chiến tranh chính nghĩa

B: chiến tranh phi nghĩa C

C: chiến tranh

A B

43

- Quan hệ đồng thuộc (ngang hàng)

B

A

B

C

D

C

D

Quan hệ đồng thuộc tách rời Quan hệ đồng thuộc không tách rời

Ví dụ: A: người Châu Á

B: người Châu Âu

C: người Châu Phi

D: con người

Ví dụ: A: giáo viên

B: nhà thơ

C: nhạc sỹ

D: người lao động trí óc

44

5.1. Mở rộng và thu hẹp khái niệm

- Thao tác thu hẹp khái niệm là thao tác logic nhằm

chuyển khái niệm có ngoại diên rộng sang khái niệm có

ngoại diên hẹp thông qua việc mở rộng nội hàm khái

niệm bằng cách thêm vào nội hàm khái niệm những

dấu hiệu cơ bản khác biệt.

KN giống -> KN loài -> KN đơn nhất -> KN rỗng

VD: Trường ĐH -> trường ĐH ở HN -> trường

ĐHNNHN -> ở Đông Anh

45

Bài giảng Logoc học đại cương - Chương 2: Khái niệm - Trần Thị Hà Nghĩa