Bài giảng Kinh tế chính trị - Chương 3, Phần 2: Sản xuất giá trị thặng dư trong nền kinh tế thị trường

16/03/2020

CHƯƠNG 5:

HỌC THUYẾT GIÁ TRỊ THẶNG DƯ

HỌC PHẦN 2, MÔN HỌC

NHỮNG NGUYÊN LÝ CƠ BẢN CỦA CHỦ NGHĨA MÁC-LÊNIN

Giảng viên: Ngô Quế Lân

[email protected]n

Năm học 2018 - 2019

2. Quá trình sản xuất Giá trị thặng dư

2.4 Hai phương pháp nâng cao tỷ suất giá trị thặng dư

=> Như đã biết: Tỷ suất giá trị thặng dư (m’) phản ánh trình độ bóc lột của nhà tư bản

m

v

t’

t

m’ =

(%)

==>

m’ =

(%)

=> Câu hỏi đặt ra:

=> Câu trả lời là:

Làm thế nào để nâng cao trình độ bóc lột (m’), từ đó nâng cao

khối lượng giá trị thặng dư: M = m’ ^xV

Để nâng cao quan hệ bóc lột của nhà tư bản đối với người làm

thuê, có 02 phương pháp là Sản xuất giá trị thặng dư tuyệt đối

và Sản xuất giá trị thặng dư tương đối

Chương 3: SẢN XUẤT GIÁ TRỊ THẶNG DƯ TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG

Học phần KINH TẾ CHÍNH TRỊ

2. Quá trình sản xuất Giá trị thặng dư

2.4 Hai phương pháp nâng cao tỷ suất giá trị thặng dư

o

Phương pháp sản xuất giá trị thặng dư tuyệt đối

t

- Cách thức: Kéo dài thời gian làm việc trong ngày

mà không trả thêm lương tương xứng

tạo ra (v)

t’

tạo ra (m)

(v) không đổi

(t) không đổi

(t’) tăng lên

t’

t

=>

=> m’ =

tăng lên

(t + t’) tăng lên

Áp dụng phổ

biến trong

giai đoạn đầu

của CNTB

- Đặc điểm: + Dễ gặp phản kháng của công nhân

+ Bị giới hạn, không thể kéo dài mãi

Chương 3: SẢN XUẤT GIÁ TRỊ THẶNG DƯ TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG

Học phần KINH TẾ CHÍNH TRỊ

1

16/03/2020

2. Quá trình sản xuất Giá trị thặng dư

2.4 Hai phương pháp nâng cao tỷ suất giá trị thặng dư

o

Phương pháp sản xuất giá trị thặng dư tương đối

- Cách thức: Ứng dụng thành tựu khoa học công nghệ, để nâng cao NSLĐ xã hội

Từ đó, làm giảm hao phí Sức lao động để sản xuất mỗi sản phẩm

(v) giảm đi

(t) giảm đi

t’

t

=>

=> m’ =

tăng lên

(t + t’) không đổi

(t’) tăng lên

Áp dụng phổ

biến trong

CNTB hiện

đại

- Đặc điểm: + Xoa dịu sự phản kháng của công nhân

+ Không bị giới hạn

Chương 3: SẢN XUẤT GIÁ TRỊ THẶNG DƯ TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG

Học phần KINH TẾ CHÍNH TRỊ

2. Quá trình sản xuất Giá trị thặng dư

2.5 Giá trị thặng dư siêu ngạch

=> Như đã biết:

Phạm trù giá trị thặng dư tuyệt đối và giá trị thặng dư tương

đối phản ánh quan hệ của nhà tư bản đối với người làm thuê

Phạm trù nào phản ánh quan hệ giữa các nhà tư bản với nhau ?

Giá trị thặng dư siêu ngạch

=> Câu hỏi đặt ra:

=> Câu trả lời là:

Chương 3: SẢN XUẤT GIÁ TRỊ THẶNG DƯ TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG

Học phần KINH TẾ CHÍNH TRỊ

2. Quá trình sản xuất Giá trị thặng dư

2.5 Giá trị thặng dư siêu ngạch

- Khái niệm:

Là phần giá trị thặng dư tăng thêm do nhà tư bản cá biệt có:

Năng suất lao động cá biệt > Năng suất lao động xã hội

Giá trị sản phẩm cá biệt < Giá trị thị trường của sản phẩm

Nhưng vẫn bán sản phẩm theo mức giá trị thị trường

- Đặc điểm:

+ GTTD siêu ngạch chỉ tồn tại với nhà tư bản cá biệt, không

tồn tại đồng thời cho mọi nhà tư bản

+ GTTD siêu ngạch tạo động lực thúc đẩy đổi mới công nghệ và

phương pháp quản lý để nâng cao NSLĐ => phát triển LLSX

Chương 3: SẢN XUẤT GIÁ TRỊ THẶNG DƯ TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG

Học phần KINH TẾ CHÍNH TRỊ

2

16/03/2020

3. Một số quy luật của Chủ nghĩa tư bản

Quy luật

tích lũy

tư bản

Quy luật

cấu tạo tư

bản ngày

càng tăng

Quy luật

Giá trị

thặng dư

Chương 3: SẢN XUẤT GIÁ TRỊ THẶNG DƯ TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG

Học phần KINH TẾ CHÍNH TRỊ

3. Một số quy luật của Chủ nghĩa tư bản

3.1 Quy luật Giá trị thặng dư

o

Nội dung quy luật:

Trong CNTB, việc sản xuất và chiếm đoạt GTTD ngày càng tăng lên, trên cơ sở bóc

lột lao động làm thuê

o

Vai trò của quy luật: là quy luật tuyệt đối của CNTB, vì đã chỉ ra 04 vấn đề cơ bản:

- Mục đích của CNTB: là chiếm đoạt GTTD (M)

- Phương pháp của CNTB: là bóc lột lao động làm thuê

- Mâu thuẫn của CNTB: là mâu thuẫn giai cấp Công nhân và Tư sản

- Xu thế của CNTB: là sẽ bị xóa bỏ bởi cuộc CMXH do giai cấp CN lãnh đạo

Chương 3: SẢN XUẤT GIÁ TRỊ THẶNG DƯ TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG

Học phần KINH TẾ CHÍNH TRỊ

3. Một số quy luật của Chủ nghĩa tư bản

3.1 Quy luật Giá trị thặng dư

Chủ nghĩa

chiếm hữu nô lệ

Chủ nghĩa

phong kiến

Chủ nghĩa tư bản

GTTD (M)

Mục đích chiếm

đoạt

GTTD (M) + phần

Giá trị SLĐ (V)

GTTD (M) + phần

Giá trị SLĐ (V)

Phương pháp

Bóc lột nô lệ bằng Bóc lột gia nhân, tá Bóc lột LĐ làm

biện pháp cưỡng

bức

điền bằng biện

pháp cưỡng bức

thuê bằng biện

pháp kinh tế

Mâu thuẫn giai cấp Nô lệ - Chủ nô

Nông dân - Địa chủ Công nhân - Tư sản

Xu thế vận động

Bị xóa bỏ bởi cuộc Bị xóa bỏ bởi cuộc Bị xóa bỏ bởi cuộc

CM của giai cấp Nô CM do giai cấp Tư CM do g/cấp Công

lệ

sản lãnh đạo

nhân lãnh đạo

Chương 3: SẢN XUẤT GIÁ TRỊ THẶNG DƯ TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG

Học phần KINH TẾ CHÍNH TRỊ

3

16/03/2020

3. Một số quy luật của Chủ nghĩa tư bản

3.1 Quy luật Giá trị thặng dư

o

Biểu hiện mới của quy luật:

- Về phạm vi:

Các tập đoàn tư bản lớn đã mở rộng phạm vi, thống trị thị

trường thế giới, không còn giới hạn trong mỗi quốc gia

- Về tính chất:

Quan hệ giai cấp đã chuyển thành quan hệ giữa các Quốc gia.

Nước lớn tăng cường bóc lột nước nhỏ, từ đó tạo nên sự thịnh

vượng, hạ tầng, phúc lợi của riêng mình

Chương 3: SẢN XUẤT GIÁ TRỊ THẶNG DƯ TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG

Học phần KINH TẾ CHÍNH TRỊ

3. Một số quy luật của Chủ nghĩa tư bản

3.1 Quy luật Giá trị thặng dư

o

Biểu hiện mới của quy luật:

Hai cách thức bóc lột của nước lớn đối với nước nhỏ

+ Chế độ thực dân:

thực dân kiểu cũ

thực dân kiểu mới

+ Rào cản kinh tế: Hàng hóa và đầu tư của nước lớn vào nước nhỏ: Dễ dàng

Hàng hóa và đầu tư của nước nhỏ vào nước lớn: Bị cản trở

Chương 3: SẢN XUẤT GIÁ TRỊ THẶNG DƯ TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG

Học phần KINH TẾ CHÍNH TRỊ

3. Một số quy luật của Chủ nghĩa tư bản

3.1 Quy luật Giá trị thặng dư

o

Biểu hiện mới của quy luật:

Ba nhóm Rào cản kinh tế mà các nước lớn thường áp dụng để chèn ép nước nhỏ

Rào cản kỹ thuật

Rào cản tiêu chuẩn xã hội

Rào cản chống phá giá

Chương 3: SẢN XUẤT GIÁ TRỊ THẶNG DƯ TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG

Học phần KINH TẾ CHÍNH TRỊ

4

16/03/2020

3. Một số quy luật của Chủ nghĩa tư bản

3.1 Quy luật Giá trị thặng dư

o

Biểu hiện mới của quy luật:

Rào cản kỹ thuật: Nước lớn đưa ra tiêu chuẩn kỹ thuật khắt khe tới mức nền sản

xuất của nước nhỏ khó có thể đáp ứng được

Câu chuyện quả chuối tại thị trường châu Âu …

Chuối tiêu chuẩn châu Âu

Chuối ngự đặc sản VN

Chương 3: SẢN XUẤT GIÁ TRỊ THẶNG DƯ TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG

Học phần KINH TẾ CHÍNH TRỊ

3. Một số quy luật của Chủ nghĩa tư bản

3.1 Quy luật Giá trị thặng dư

o

Biểu hiện mới của quy luật:

Rào cản tiêu chuẩn xã hội: Nước lớn không

nhập khẩu hàng hóa mà quá trình sản xuất

gây ô nhiễm môi trường hoặc sử dụng lao

động trẻ em

Câu chuyện phong trào chống toàn cầu hóa,

câu chuyện Adidas sử dụng lao động trẻ em …

Chương 3: SẢN XUẤT GIÁ TRỊ THẶNG DƯ TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG

Học phần KINH TẾ CHÍNH TRỊ

3. Một số quy luật của Chủ nghĩa tư bản

3.1 Quy luật Giá trị thặng dư

o

Biểu hiện mới của quy luật:

Rào cản chống phá giá: Nước lớn sử dụng

luật chống bán phá giá để ngăn cản xuất

khẩu của nước đang phát triển, khi nước

đang phát triển có lợi thế cạnh tranh về giá

Câu chuyện Coca-Cola, Pepsi-Cola bán phá

giá để độc chiếm thị trường, trong khi thủy

sản Việt Nam bị kiện bán phá giá ở Mỹ …

Chương 3: SẢN XUẤT GIÁ TRỊ THẶNG DƯ TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG

Học phần KINH TẾ CHÍNH TRỊ

5

16/03/2020

3. Một số quy luật của Chủ nghĩa tư bản

3.2 Quy luật tích lũy tư bản

 Vấn đề đặt ra cho mọi nhà tư bản là “làm thế nào để tăng quy mô tư bản đầu tư ?”

???

Tích tụ tư bản

 Giải pháp là “thực hiện tích lũy tư bản”, với 02 hình thức

Tập trung tư bản

Chương 3: SẢN XUẤT GIÁ TRỊ THẶNG DƯ TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG

Học phần KINH TẾ CHÍNH TRỊ

3. Một số quy luật của Chủ nghĩa tư bản

3.2 Quy luật tích lũy tư bản

o

Tích tụ tư bản

- Khái niệm: Là sự tư bản hóa giá trị thặng dư (M), tức là lấy một phần hoặc toàn

bộ GTTD (M) để tái đầu tư, làm cho tư bản đầu tư về sau tăng hơn so với trước

M₁: tái đầu tư => C₁+ V₁

Kỳ trước: Tư bản đầu tư C + V => tạo nên C + V + M

M₂: tiêu dùng

Kỳ sau: Tư bản đầu tư

(C + C₁) + ( V + V₁)

- Đặc điểm: + Tích tụ làm tăng quy mô tư bản cá biệt và tăng quy mô tư bản xã hội

+ Tích tụ phản ánh quan hệ bóc lột của giai cấp Tư sản với công nhân

Chương 3: SẢN XUẤT GIÁ TRỊ THẶNG DƯ TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG

Học phần KINH TẾ CHÍNH TRỊ

3. Một số quy luật của Chủ nghĩa tư bản

3.2 Quy luật tích lũy tư bản

o

Tập trung tư bản

- Khái niệm: Là sự liên kết nhiều tư bản nhỏ thành 01

tư bản lớn, bao gồm hai hình thức là “sáp nhập doanh

nghiệp” và tập trung TB tiền tệ thông qua “tín dụng”

- Đặc điểm:

+ Về lượng: Tập trung tư bản làm tăng quy mô tư bản

cá biệt nhưng không làm tăng quy mô tư bản xã hội

+ Về quan hệ xã hội: Tập trung tư bản phản ánh quan

hệ giữa các nhà tư bản

Chương 3: SẢN XUẤT GIÁ TRỊ THẶNG DƯ TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG

Học phần KINH TẾ CHÍNH TRỊ

6

16/03/2020

3. Một số quy luật của Chủ nghĩa tư bản

C

V

3.3 Quy luật cấu tạo hữu cơ tư bản ( ) ngày càng tăng

o

Một số khái niệm về cấu tạo tư bản (tức là mối quan hệ giữa TLSX với SLĐ)

- Cấu tạo kỹ thuật tư bản: Là tỷ lệ giữa số lượng TLSX với số lượng SLĐ

C

- Cấu tạo giá trị tư bản: Là tỷ lệ giữa giá trị TLSX với giá trị SLĐ:

phân số TG

V

- Cấu tạo hữu cơ tư bản: Là cấu tạo giá trị, xét trong liên hệ chặt chẽ với cấu tạo

kỹ thuật, do cấu tạo kỹ thuật quyết định

o

Nội dung quy luật

C tăng

C

=>

tăng

=> KHKT phát triển => SX tự động hóa cao

=> “thất nghiệp là người bạn đường của CNTB”

V

V giảm

Chương 3: SẢN XUẤT GIÁ TRỊ THẶNG DƯ TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG

Học phần KINH TẾ CHÍNH TRỊ

KẾT THÚC

BÀI GIẢNG VỀ MỘT SỐ QUY LUẬT CỦA CNTB

SINH VIÊN LƯU Ý, TÌM HIỂU TRƯỚC BÀI TIẾP THEO

LÀ NỘI DUNG CÁC HÌNH THÁI BIỂU HIỆN CỦA TƯ BẢN & GIÁ TRỊ THẶNG DƯ

7

Bài giảng Kinh tế chính trị - Chương 3, Phần 2: Sản xuất giá trị thặng dư trong nền kinh tế thị trường - Ngô Quế Lân