Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục và giá trị luận đối với giáo dục nước ta hiện nay
Đại học Huế
Kỷ yếu Hội thảo Khoa học
“Bác Hồ với giáo dục”
Thành phố Huế, ngày 26 tháng 8 năm 2019
TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ GIÁO DỤC
VÀ GIÁ TRỊ LUẬN ĐỐI VỚI GIÁO DỤC NƯỚC TA HIỆN NAY
Nguyễn Tiến Dũng *
Đỗ Thị Xuân Dung **
1. Đặt vấn đề
Năm đầu tiên sau Cách mạng tháng Tám, khi chính quyền cách mạng còn ngàn
cân treo sợi tóc, Hồ Chí Minh đã nói rõ ham muốn tột bậc của Người với nhà báo nước
ngoài là: “Tôi chỉ có một sự ham muốn, ham muốn tột bậc là làm sao cho nước ta được
hoàn toàn độc lập, dân ta được hoàn toàn tự do, đồng bào ai cũng có cơm ăn, áo mặc,
ai cũng được học hành”P2F1
. Sau 23 năm, trong Di Chúc (10-5-1969), Chủ tịch Hồ Chí
P
Minh đã tái khẳng định ham muốn đó nhưng ở một tầm cao mới: “Điều mong muốn
cuối cùng của tôi là: Toàn Đảng, toàn dân ta đoàn kết phấn đấu, xây dựng một nước
Việt Nam hoà bình, thống nhất, độc lập, dân chủ và giàu mạnh, và góp phần xứng đáng
vào sự nghiệp cách mạng thế giới”.
Nghiên cứu về văn bản học không được thoát ly lịch sử và chủ thể của văn bản đó.
Vì thế cuối cùng không với nghĩa là chấm hết mà phải đặt trong tổng thể tư tưởng của
Người, trong tính hệ thống của Di chúc để hiểu thì cuối cùng là sự nhấn mạnh, là điều
quan trọng nhất. Cũng giống như khi chuyển tải Ham muốn theo quan niệm của Người
sang Anh ngữ thì không thể dùng Desire mà phải là The most important aim in his life-
vì đó là điều quan trọng nhất trong tất cả cuộc đời Người. Lô gích của vấn đề là ở chỗ
sự tương tác của các khái niệm, nội hàm của các khái niệm tràn ra tạo thành tổ hợp mới
ngay trong lòng tổ hợp gốc theo chiều hướng tiến lên về chất, theo sự phát triển của
cách mạng và những thành quả đạt được của sự nghiệp xây dựng xã hội mới. Do vậy,
nhìn và nghe ngôn từ Người sử dụng có thể nhận ra một phần dự báo cách mạng Việt
Nam. Đó là một trong những lý do là mỗi khi xuân về, người Việt Nam lại háo hức chờ
mong nghe thơ chúc tết của Người.
Lô gích, hàm súc và mang tính dự báo nhưng vẫn dễ hiểu là một phương diện đặc
sắc trong tư tưởng Hồ Chí Minh. Vì vậy tiếp cận tư tưởng của Người nói chung và tư
* PGS.TS, Khoa Lý luận chính trị, Trường Đại học Khoa học, Đại học Huế.
** TS, Đảng ủy viên, Trưởng ban Tuyên giáo Đảng ủy, Phó Giám đốc Đại học Huế.
1 Hồ Chí Minh (1995), Toàn tập, Tập 4, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr.161.
113
Kỷ yếu Hội thảo
Hội thảo “Bác Hồ với giáo dục”
tưởng giáo dục của Hồ Chí Minh nói riêng phải thống nhất giữa lô gích khách quan và
lô gích chủ quan và vận dụng tinh tế các nguyên tắc phương pháp luận của chủ nghĩa
Mác- Lênin để thấm, ngấm, vận dụng những giá trị luận của triết lý Hồ Chí Minh.
2. Nội dung
2.1. Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục
Tư tưởng giáo dục của Hồ chí Minh có tính hệ thống, do vậy việc phân chia thành
các vấn đề như vai trò và đối tượng của giáo dục; nội dung giáo dục; phương pháp giáo
dục chỉ có ý nghĩa tương đối. Các vấn đề này nằm trong sự tương tác và giao thoa. Khi
Người khẳng định: “Giáo dục phải phục vụ đường lối chính trị của Đảng và Chính phủ,
gắn liền sản xuất và đời sống nhân dân. Học phải đi đôi với hành, lý luận phải liên hệ
với thực tiễn. Trong giáo dục và học tập phải chú trọng đủ các mặt: đạo đức cách
mạng, giác ngộ xã hội chủ nghĩa, văn hoá, kỹ thuật, lao động và sản xuất”P3F2
một chỉnh thể, một tổ hợp của liên kết. Đó cũng là cách nhìn, và giải quyết vấn đề của
P
thì đó là
các nhà tư tưởng lớn của nhân loạiP4F3
.
P
• Hồ Chí Minh khẳng định giáo dục là khoa học, là nghệ thuật và là sự nghiệp của
quần chúng. Là khoa học, là nghệ thuật vì đối tượng của giáo dục là con người và giáo
dục không gì khác hơn là quá trình không ngừng nghỉ cung cấp những tri thức về tự
nhiên, về xã hội và về con người cho con người. Nói theo khoa học kiến trúc và xây
dựng thì giáo dục là một khoa học về thiết kế và xây dựng người theo đơn đặt hàng của
nhu cầu thực tiễn và trong sự thiết kế đó thì khoa học và nghệ thuật gắn bó mật thiết với
nhau. Bởi vì người không chỉ là những chủ thể của thẩm mỹ mà còn là chủ thể của
những quan hệ thẩm mỹ. Giáo dục chính là cuộc sống. Người đến trường không chỉ để
học mà còn để sống ở đó.
Giáo dục là khoa học và nghệ thuật nên mỗi người thầy giáo phải là hội tụ và tinh
lọc của hồng và chuyên để trở thành tấm gương trong và sáng tứ bề. “Giáo dục nhi
đồng là một khoa học. Vậy các bạn phải cố gắng học tập, nghiên cứu, trao đổi kinh
nghiệm, để tiến bộ mãi. Nhất là làm kiểu mẫu trong mọi việc”P5F4. Biện chứng giữa thầy và
P
trò là biện chứng của phát triển. Sự phát triển đó được tạo thành từ sự cô lại của hoàn
cảnh (Môi trường sống, chế độ chính trị) và mục đích của giáo dục. Bởi thế, cho dù con
người là sản phẩm của những hoàn cảnh và của giáo dục thì “chính những người làm
2 Hồ Chí Minh (2000), Toàn tập, Tập 10, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr.190.
3 Chẳng hạn – Bút ký triết học của V.I. Lê nin đâu chỉ là thuần tuý triết học.
4 Hồ Chí Minh (2000), Toàn tập, Tập 4, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr.713.
114
Đại học Huế
Thành phố Huế, ngày 26 tháng 8 năm 2019
thay đổi hoàn cảnh và bản thân nhà giáo dục cũng cần được giáo dục”P6F5
kép của giáo dục, là sự kết hợp hài hòa của nội sinh và ngoại sinh và “là sự nghiệp của
P
quần chúng”P7F6
.
P
Giáo dục là sự nghiệp của quần chúng được hiểu từ hai góc độ là đối tượng giáo
dục và lực lượng tham gia giáo dục. Với Hồ Chí Minh đối tượng của giáo dục là tất cả
mọi người không phân biệt giới tính, thành phần, vị trí xã hội. Hồ Chí Minh đã khai sinh
ra quan niệm giáo dục suốt đời bất luận người đó giữ vị trí gì trong xã hội: “Học hỏi là
một việc phải tiếp tục suốt đời. Suốt đời phải gắn liền lý luận với công tác thực tế. Không
có ai có thể tự cho mình đủ rồi, biết hết rồi. Thế giới ngày nay đổi mới, nhân dân ta ngày
càng tiến bộ, cho nên chúng ta phải tiếp tục học và hành để tiến bộ kịp nhân dân”P8F7
Hồ Chí Minh đã kết hợp nhuần nhuyễn và sáng tạo quan điểm của chủ nghĩa Mác-
Lênin về sự phát triển con người với tư tưởng đạo học của phương ĐôngP9F8
, cho sự
P
P
nghiệp trồng người, nguồn lực quy định sự thắng lợi của chế độ mới: “Học để làm việc,
để làm người, làm cán bộ. Học để phụng sự đoàn thể, giai cấp và nhân dân, Tổ quốc và
nhân loại”P10F9
.
P
Quan niệm học để làm người trong tư tưởng giáo dục của Hồ Chí Minh là vô cùng
rộng nhưng rất cụ thể. Trước hết phải tinh thông và làm chủ được công việc của mình.
Nghĩa là phải có kỹ năng, có tri thức để ứng xử thành thạo, sáng tạo và hiệu quả trong
công việc. Thứ hai học để phụng sự nhân dân, Tổ quốc một cách tốt nhất. Đó là mục
đích cao nhất của việc học, chứ không dừng lại ở tự sửa mình. Đó cũng chính là nội
dung và yêu cầu quan điểm học đi đôi với hành và của nguyên tắc thống nhất giữa lý
luận và thực tiễn.
Lực lượng tham gia giáo dục, với Hồ Chí Minh là toàn thể xã hội, trong đó nhà
giáo là nòng cốt. Hồ Chí Minh đã phát triển một cách tài tình quan niệm bản thân nhà
giáo dục cũng được giáo dục trong thực tiễn giáo dục Việt Nam, để đáp ứng sự đòi hỏi,
yêu cầu cụ thể của mỗi giai đoạn cách mạng: “Nhiệm vụ giáo dục rất quan trọng và vẻ
vang. Vì nếu không có thầy giáo thì không có giáo dục. Bây giờ đang xây dựng nhà
nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà để dần dần tiến đến xã hội chủ nghĩa. Kháng chiến
5 C.Mác và Ph.Ăng ghen: Toàn tập, Tập 3, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr.10.
6 Hồ Chí Minh (2000), Toàn tập, Tập 12, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr.403.
7 Hồ Chí Minh (2000), Toàn tập, Tập 8, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr.215.
8
không mài dũa thì không thể trở thành khí dụng; người ta không học thì không hiểu được lẽ phải.) Mỗi ngày biết
日知兲所亡，月无忘兲所能，可谓好学也已矣。Nhật tri kỳ sở vong, nguyệt vô vong kỳ sở năng, khả vị hiếu
học dã dĩ hĩ.
9 Hồ Chí Minh (2000), Toàn tập, Tập 5, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr.684.
115
Kỷ yếu Hội thảo
Hội thảo “Bác Hồ với giáo dục”
thì cần nhiều cán bộ quân sự. Bây giờ xây dựng kinh tế. Không có cán bộ không làm
được. Không có giáo dục, không có cán bộ thì không nói đến kinh tế văn hoá”P1F
10. Người
P
hiểu rất rõ những vất vả khó khăn của nghề giáo, nhất là ở một đất nước còn bị chia cắt,
trong hoàn cảnh kinh tế còn thiếu hụt mà cùng một lúc thực hiện hai nhiệm vụ chiến
lược. Có lẽ trên thế giới hiếm có một lãnh tụ nào lại có những ngôn từ giản dị đến bất
ngờ khi nói về những khó khăn bộn bề của nghề giáo như thế này: “Lương ít, công việc
nhiều. Khổ là chung. Khổ ấy là khổ ấy là khổ gần một thế kỷ mất nước, nô lệ để lại. Sau
này kinh tế khá thì đời sống vật chất khá hơn”P12F
11. Trong chừng mực nào đó triết lý
P
Người là ánh sáng của chính mình đã là động lực tinh thần để cho các thày cô giáo vượt
qua khó khăn, vượt qua chính mình để hoàn thành nhiệm vụ vẻ vang của nhà giáo. Tuy
vậy cũng đã xuất hiện những hiện tượng đi ngược lại với tinh thần của nhà giáo như:
“hấp tấp, lướt qua lớp này một chút, lớp khác một chút như “chuồn chuồn đập nước”,
dạy không được chu đáo…. năng lực kém, nói sai, có hại cho học sinh”P13F
bao quát và toàn diện của Người về giáo dục với tinh thần không để một hạt cát vương
trong giáo dục mà vì sự đào tạo con người cho sự
12. Một cái nhìn
trong giày. Đó là tư tưởng chủ toànP14F13
P
phát triển bền vững của xã hội mới yêu cầu.
• Nội dung giáo dục là hạt nhân trong tư tưởng giáo dục của Hồ Chí Minh. Bởi vì
nội dung giáo dục giữ vai trò quyết định không chỉ với phương pháp giáo dục mà còn là
lực véc tơ chủ để định hướng mục đích, vai trò và đối tượng của giáo dục. Nội dung
giáo dục của Hồ Chí Minh có tính toàn diện với các quan điểm phương pháp luận là nội
dung của giáo dục phải tạo ra những chuẩn mực để đào tạo người đầy tớ của nhân dân,
có tài có đức; phải đáp ứng sự đòi hỏi của thực tiễn cách mạng; phải phù hợp với lứa
tuổi, cấp học, bậc học; và Quý hồ tinh bất quý hồ đa. Vì thế, nội dung giáo dục không có
tính khép kín mà là một hệ thống mở. Là hệ thống mở nên có thể chủ động điều chỉnh để
đảm bảo sự kết hợp hài hoà giữa truyền thống và hiện đại, khoa học và đại chúng.
Ngày 12-6-1956, trong buổi nói chuyện với lớp đào tạo hướng dẫn viên các trại hè
cấp I ở Hà Nội, Người đã xác định: “Trong giáo dục không những có tri thức phổ thông
mà phải có đạo đức cách mạng. Có tài phải có đức. Có tài mà không có đức, tham ô hủ
hoá có hại cho nước. Có đức không có tài như ông Bụt ngồi trong chùa, không giúp ích
10 Hồ Chí Minh (2000), Toàn tập, Tập 8, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr.184.
11 Hồ Chí Minh (2000), Toàn tập, Tập 8, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr.183.
12 Hồ Chí Minh (2000), Toàn tập, Tập 6, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr.52.
13 Tư tưởng xuất phát từ toàn thể để đi đến bộ phận, trên cái nguyên lý: “toàn thể quyết định bộ phận; toàn thể không
phải chỉ là tổng số của bộ phận, nghĩa là các bộ phận cộng lại không nói hết được cái nội dung của toàn thể - đặc
tính của một bộ phận bị quyết định bởi quan hệ của nó đối với toàn thể và đối với các bộ phận khác”. Cao Xuân
Huy (1995), Tư tưởng phương Ðông – Gợi những điểm nhìn tham chiếu, Nxb. Văn học, Hà Nội, tr.83.
116
Đại học Huế
Thành phố Huế, ngày 26 tháng 8 năm 2019
gì được ai”P15F14
. Tri thức phổ thông không có nghĩa là dàn trải. Phổ thông là điều kiện, là
P
cái cần nhưng cũng phải là cái đủ. Vì vậy nội dung của giáo dục là thống nhất giữa cái
chung, cái riêng và cái đơn nhất (cái đặc thù). Nói cách khác, tri thức phổ thông là tri
thức cần thiết, phù hợp và vừa sức của đối tượng:
“- Đại học thì cần kết hợp lý luận khoa học với thực hành, ra sức học tập lý luận
và khoa học tiên tiến của các nước bạn, kết hợp với thực tiễn của nước ta, để thiết thực
giúp ích cho công cuộc xây dựng nước nhà.
- Trung học thì cần đảm bảo cho học trò những tri thức phổ thông chắc chắn,
thiết thực, thích hợp với nhu cầu và tiền đồ xây dựng nước nhà, bỏ những phần nào
không cần thiết cho đời sống thực tế.
-Tiểu học thì cần giáo dục các cháu thiếu nhi: Yêu Tổ quốc, yêu nhân dân, yêu lao
động, yêu khoa học, trọng của công”P16F15
.
P
Có thể xem tư tưởng của Người về giáo dục (vai trò, nội dung, phương pháp) với
các cháu thiếu niên, nhi đồng và mẫu giáo là nét độc đáo trong tư tưởng giáo dục Hồ
Chí Minh. Ở đó thể hiện tính khoa hoa học của nhà giáo dục, tính sư phạm của nhà giáo,
tình thân thuộc của người ông, người cha và sự nhẹ nhàng nhân từ của người mẹ. Nội
dung giáo dục mà các cháu cần nhận được là:
“- Thể dục: Để làm thân thể mạnh khoẻ, đồng thời cần giữ vệ sinh riêng và vệ
sinh chung.
- Trí dục: ôn lại những điều đã học, học thêm những tri thức mới.
- Mỹ dục: Để phân biệt cái gì là đẹp, cái gì là không đẹp.
- Đức dục: Là yêu Tổ quốc, yêu nhân dân, yêu lao động, yêu khoa học, yêu trọng
của công”P17F16
.
P
Và người căn dặn: “Làm mẫu giáo tức là thay mẹ dạy trẻ. Muốn làm được thế thì
trước hết phải yêu trẻ. Các cháu nhỏ hay quấy, phải bền bỉ, chịu khó nuôi dạy được các
cháu. Dạy trẻ cũng như trồng cây non. Trồng cây non được tốt thì sau này cây lên tốt.
Dạy trẻ nhỏ tốt thì sau này các cháu thành người tốt”P18F17
.
P
Sợi chỉ đỏ xuyên suốt nội dung giáo dục của Hồ Chí minh là trang bị cho đối
tượng kiến thức để người lĩnh hội phục vụ Tổ quốc, phục vụ nhân dân. Cho nên học
14 Hồ Chí Minh (2000), Toàn tập, Tập 8, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr.184.
15 Hồ Chí Minh (2000), Toàn tập, Tập 8, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr.80.
16 Hồ Chí Minh (2000), Toàn tập, Tập 8, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr.474.
17 Hồ Chí Minh (2000), Toàn tập, Tập 9, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr 509.
117
Kỷ yếu Hội thảo
Hội thảo “Bác Hồ với giáo dục”
những cái cách mạng cần chứ không phải những cái cá nhân thích. Đó cũng là một phần
của đạo làm người. Đó cũng chính là biện chứng của cá nhân và xã hội mà mỗi giai
đoạn lịch sử quy đinh. “Các cháu học kỹ thuật và các cháu học tiếng Nga cần nhận rõ
mình học cốt để phục vụ Tổ quốc, phục vụ nhân dân. Học ngành nào cũng cần phải
căn cứ vào nhu cầu của Tổ quốc, của nhân dân mà định, không thể tuỳ theo sở thích
riêng của mình”P19F18
.
P
• Phương pháp giáo dục của Hồ Chí Minh là một bộ phận hợp thành phương pháp
luận Hồ Chí Minh. Nhận xét của Đại tướng Võ Nguyên Giáp về phương pháp luận của
Hồ Chí Minh: “…là phương pháp luận đã đạt tới một trình độ mới trong xem xét và giải
quyết, vượt lên nhiều người đương thời trong thế hệ chúng ta để trở thành người kế tục
hiếm hoi những người sáng lập chủ nghĩa duy vật biện chứng trong thời đại mới”P20F19
. Vì
P
vậy quan niệm của Hồ Chí Minh về phương pháp giáo dục là sự thống nhất biện chứng
của phương pháp và phương pháp luận.
Vấn đề phương pháp luôn là vấn đề nổi cộm vì phương pháp thể hiện trình độ
nhận thức của con người, mức độ thâm nhập của con người vào thực tiễn. Vì thế sự dịch
chuyển của các thời đại thường bắt đầu từ sự nhận thức lại về phương pháp và sự xuất
hiện của các ngành khoa học mới bao giờ cũng gắn với vấn đề phương pháp mới.
Phương pháp giáo dục của Hồ Chí Minh là cách thức chuyển tải nội dung giáo dục một
cách tốt nhất, hiệu quả nhất trong điều kiện cụ thể ở Việt Nam. Người Viết: “Muốn học
tập có kết quả tốt, thì phải có thái độ đúng, phương pháp đúng”P21F20
.
P
Phương pháp giáo dục của Hồ Chí Minh là linh động, phong phú, đa dạng nhưng
lại cụ thể vì phương pháp đó được rút ra từ thực tiễn giáo dục, từ sự tổng kết thực tiễn
của cách mạng Việt Nam. Bởi thế hạt nhân của nó là Học đi đôi với hành, lý luận gắn
với thực tiễn. Hạt nhân này không thể tách rời việc lấy người học làm trung tâm và môi
trường giáo dục là sự thống nhất của gia đình, nhà trường và xã hội. Bởi thế trong vấn
đề phương pháp giáo dục của Hồ Chí Minh đã hàm chứa tư tưởng xã hội hoá giáo dục
và xã hội hoá kết quả giáo dục. Người viết: “Một người học xong đại học, có thể gọi là
có trí thức. Song y không biết cày ruộng, không biết làm công, không biết đánh giặc,
không biết làm nhiều việc khác. Nói tóm lại: Công việc thực tế, y không biết gì cả. Thế
là y chỉ có trí thức một nửa. Trí thức của y là trí thức học sách, chưa phải là trí thức
hoàn toàn. Y muốn thành người trí thức hoàn toàn, thì phải đem cái trí thức đó áp dụng
18 Hồ Chí Minh (2000), Toàn tập, Tập 8, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr.25.
19
Đại tướng Võ nguyên Giáp (2003), Tư tưởng Hồ Chí Minh và con đường cách mạng Việt Nam, Nxb CTQG, Hà
Nội, tr.307.
20 Hồ Chí Minh (2000), Toàn tập, Tập 12, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr.94.
118
Đại học Huế
Thành phố Huế, ngày 26 tháng 8 năm 2019
vào thực tiễn”P2F21
. Vì thế: “Lý luận phải đem ra thực hành. Thực hành phải nhằm theo lý
P
luận. Lý luận cũng như cái tên (hoặc viên đạn). Thực hành cũng như cái đích để bắn.
Có tên mà không bắn, hoặc bắn lung tung, cũng như không có tên. Lý luận cốt để áp
dụng vào thực tế. Chỉ học thuộc lòng, để đem loè thiên hạ thì lý luận ấy cũng vô ích. Vì
vậy, chúng ta phải gắng học, đồng thời học thì phải hành”P23F22
. Phương pháp giáo dục của
P
Hồ Chí Minh đã loại bỏ được hai căn bệnh trầm kha trong giáo dục, nhất là ở các nước
phương Đông là bệnh giáo điều và bệnh kinh nghiệm không chỉ trong giáo dục mà cả
trong đời sống xã hội.
2.2. Giá trị luận của tư tưởng giáo dục Hồ Chí Minh đối với giáo dục nước ta hiện
nay
Tư tưởng giáo dục của Hồ Chí Minh, về bản chất đó là triết lý giáo dục của Hồ
Chí Minh. Đó không chỉ là sự tổng kết khoa học về giáo dục ở Việt Nam mà còn là
những giá trị luận định hướng cho sự phát triển của giáo dục. Nhận thức sâu sắc và vận
dụng tư tưởng giáo dục của Hồ Chí Minh trong tình hình hiện nay ở nước ta có ý nghĩa
hết sức to lớn. Nhất là khi mọi lĩnh vực đang đối diện với cách mạng 4.0. Việt Nam đã
quyết tâm vượt qua những thách thức, vượt qua chính mình để năm 2045 (100 năm
ngày thành lập nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà nay là nước Cộng hoà Xã hội Chủ
nghĩa Việt Nam) nền kinh tế nước ta phải nằm trong 20 nền kinh tế hàng đầu của thế
giới. Trong sự tiến lên đó, vai trò của giáo dục, dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt
Nam, phải là người thổi kèn cho cuộc chiến của trí tuệ và nghị lực của người Việt Nam.
Giá trị luận đầu tiên mà tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục mà giáo dục hiện nay
cần quan tâm đó là tính hiệu quả (phục vụ thực tiễn) phải được xem xét một cách uyển
chuyển và linh động. Việc đánh giá trình độ của một nền giáo dục không dừng lại ở
những huy chương đoạt được. Đó chỉ là những kết quả làm vẻ vang nền giáo dục, là chỉ
số bộ phận, chứ không là tất cả. Sự phát triển của giáo dục thể hiện rõ nhất ở việc sản
xuất ra con người như thế nào, ở năng suất lao động, ở sự thâm nhập của giáo dục vào
trong thực tiễnP24F23
. Tuy vậy tính hiệu quả này không đồng nhất với quan niệm của chủ
P
nghĩa thực dụng Mỹ. Theo tư tưởng giáo dục của Hồ Chí Minh tính hiệu quả đó phải
được xem xét trên nền tảng phục vụ Tổ quốc, phụng sự nhân dân và phục vụ chế độ.
Điều này yêu cầu tiếp thu những giá trị ở ngay cả những nền giáo dục tiên tiến nhất phải
mềm dẻo, theo nghĩa dĩ bất biến ứng vạn biến là có những thành tựu ấy có làm lợi cho
21 Hồ Chí Minh (2000), Toàn tập, Tập 5, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr.504.
22 Hồ Chí Minh (2000), Toàn tập, Tập 5, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr.47.
23
Tất nhiên đẻ có năng suất lao động cao phải có nhiều điều kiện, yếu tố nhưng không một yếu tố nào không là kết
quả gián tiếp, trực tiếp của giáo dục cả - Nếu xét đến cùng. Điều này có thể kiểm chứng ở các nền giáo dục phát
triển của thế giới như Phần Lan, Hoa Kỳ, Nhật Bản.
119
Kỷ yếu Hội thảo
Hội thảo “Bác Hồ với giáo dục”
dân, cho nước, cho chế độ không. Tính vẻ vang và tính chiến đấu của giáo dục trong giữ
vững định hướng xã hội chủ nghĩa của giáo dục nằm ngay trong nội dung của giáo dục
Nhìn vào giáo dục đại học Việt Nam, nếu thoáng qua và không đặt trong so sánh
với các nước trong khu vực thì có vẻ như Việt Nam thừa đại học. Đó chỉ là phần nổi của
tảng băng. Cho dù số lượng các trường đại học của nước ta đã vượt quy định và đến
trước về mặt thời gianP25F
24. Cũng giống như đừng vội thông quan số lượng 24.000 tiến sỹ
P
ở Việt Nam mà kết luận chúng ta thừa tiến sĩ. Biện chứng của hiện tượng và bản chất
cho thấy không phải hiện tượng nào cũng phản ánh đúng bản chất. Vì vậy phải có
những hệ tham chiếu tuân thủ quan điểm lịch sử - cụ thể, quan điểm toàn diện và quan
điểm phát triển. Xét đến cùng mọi chỉ số của giáo dục thể hiện ở nhân tố người chứ
không phải ở những tranh luận hàn lâm viện.
Con số đáng báo động là hàm lượng chất xám trong lao động của Việt Nam thấp
nhất trong khu vực: “Đa số lao động có việc làm phi chính thức đều chưa được đào tạo
chuyên môn kỹ thuật. Trong số 19 triệu lao động có việc làm phi chính thức, lao động
có trình độ trung học cơ sở chiếm tỷ trọng cao nhất (33,6%), tiếp đến là lao động có
trình độ tiểu học (24,3%) và trung học phổ thông (18,2%). Lao động có trình độ chuyên
môn kỹ thuật từ sơ cấp nghề trở lên chỉ chiếm tỷ trọng 13,1% tổng số lao động có việc
làm phi chính thức”P26F25
.
P
Trong khi đó, ở các nước Đông Nam Á, lực lượng lao động có trình độ Đại học và
cao đẳng là 60-70%. Đó cũng là một trong những lý do năng suất lao động của Việt
Nam thấp nhất khu vực. Vì thế thừa hay thiếu phải được xem xét trong sự thống nhất
giữa khách quan và chủ quan, gắn chặt với hiệu quả và năng suất ( phục xã hội, phục vụ
chế độ, đặt nền móng cho sự phát triển tương lai) của hiện tượng ấy tạo ra trong quá
trình tác động.
Hạt nhân trong quan niệm Hồ Chí Minh về giáo dục là tư tưởng học đi đôi với
hành, lý luận gắn với thực tiễn. Có ý nghĩa phương pháp luận hết sức to lớn đối với giáo
dục hiện nay. Trước hết cần phải hiểu nội hàm và ngoại diên của những khái niệm này
đã thay đổi trước những thành tựu khoa học. Học và hành đã vượt qua ý nghĩa là hoạt
động của cá nhân trong xã hội nông nghiệp để chuyển thành hoạt động của nhóm, của
tập thể, thậm chí là cả xã hội. Tầm cao của học đi đôi với hành chính là lý luận thống
24 Theo Quyết định 37, đến năm 2020, Việt Nam sẽ có 460 trường đại học, cao đẳng. Trong đó 224 trường đại học và
236 cao đẳng nhưng cho đến năm 2018 đã có 236 trường Đại học và học viện ( 171 trường công lập, 60 trường tư
thục và dân lập, 5 trường có 100% vốn nước ngoài) với số lượng 1,7 triệu sinh viên (trên (cụ thể 1.707.025 sinh
viên, trong đó 1.439.495 sinh viên công lập, 267.530 sinh viên ngoài công lập), chưa kể quy mô đào tạo hệ cao
đẳng thuộc Tổng cục dạy nghề. Nguồn https://giaoduc.net.vn/giao-duc-24h/viet-nam-da-vuot-so-luong-truong-dai-
25 https://www.gso.gov.vn/default.aspx?tabid=382&idmid=2&ItemID=19136
120
Đại học Huế
Thành phố Huế, ngày 26 tháng 8 năm 2019
nhất với thực tiễn. Vì vậy sự thống nhất giữa lý luận và thực tiễn phải khởi đầu từ học đi
đôi với hành. “Lý luận cốt để áp dụng vào công việc thực tế. Lý luận mà không áp dụng
vào thực tế là lý luận suông. Dù xem được hàng ngàn hàng vạn quyển lý luận, nếu
không biết đem ra thực hành thì khác nào một cái hòm đựng sách”P27F
26. Như vậy, cách
P
mạng 4.0 đã bổ sung cho cách hiểu về học gắn với hành trong sự vận động biến đổi theo
chiều hướng cách mạng của điều kiện khách quan và nhân tố chủ quan. Với ý nghĩa đó
mọi cuộc cách mạng diễn ra sau 4.0 (tất yếu là như thế) không gì khác hơn là sự tương
ứng ở trình độ cao hơn của điều kiện khách quan và nhân tố chủ quan trong hoàn cảnh
lịch sử mới. Với cuộc cách mạng 4.0 hiện nay đã tạo ra những cơ hội mới cho giáo dục.
Có thể nói chưa bao giờ người học có điều kiện học và hành như bây giờ. Và cũng có
thể khẳng định chưa bao giờ hội đủ để xây dựng xã hội học tập, học tập suốt đời mà Hồ
Chí Minh đã đặt nền móng từ những năm 50 của thế kỷ XX. Học đi đôi với hành, lý
luận gắn với thực tiễn trong giáo dục đã trở thành nguyên tắc và phương pháp luận
của giáo dục Việt Nam trong mọi giai đoạn lịch sử, nhất là ở thời kỳ hội nhập hiện
nay. Vấn đề quan trọng là ở chỗ sự vận dụng, và tiếp nhận của nhân tố chủ quan ở
mức độ nào và hiệu quả ra sao.
Theo đánh giá của Ngân hàng thế giới những thập niên đầu của thế kỷ XXI Việt
Nam, Trung Quốc là hai nước đi tiên phong trong đổi mới giáo dục và đã đạt được
thành tựu khả quan trong khu vực Đông Á - Thái Bình Dương. Bên cạnh những thành
tựu trân trọng đó, nền giáo dục nước ta vẫn còn không ít những hạn chế, yếu kém: 1.
Thừa, thiếu giáo viên; 2. Hướng nghiệp chưa hiệu quả; 3. Chuẩn ngoại ngữ còn chưa
đạt; 4. Điều kiện dạy học thiếu; 5. Tự chủ, nhưng trách nhiệm giải trình hạn chế; 6.
Mầm non “còn nhiều bất an”; 7. Đổi mới Giáo dục phổ thông chưa đảm bảo lộ trình;
8. Cấp chứng chỉ tin học, ngoại ngữ chưa nghiêm; 9. Sinh viên thất nghiệp còn nhiều và
10. Xử lý vi phạm sau thanh tra còn chưa nghiêmP28F27
.
P
Nguyên nhân cơ bản của những hạn chế yếu kém đó là nhân tố con người, nhân tố
chủ quan, trong đó nổi lên sự xuống cấp về mặt đạo đức của một số thầy giáo và một bộ
phận học sinhP29F28
P
P
quan niệm này là sự thống nhất của các mối liên hệ cơ bản như nguyên nhân và kết quả,
hiện tượng và bản chất, khả năng và hiện thực… vì vậy để hình thành một nhân cách,
một giá trị đạo đức là một tổ hợp của nhiều vấn đề. Trong giáo dục ít nhất phải là sự
26 Hồ Chí Minh (2000), Toàn tập, Tập 5, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr.334.
28 Xem: https://www.nguoiduatin.vn/bo-truong-phung-xuan-nha-diem-lai-nhieu-han-che-cua-nganh-giao-duc-
29 Hồ Chí Minh (2000), Toàn tập, Tập 9, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr.492.
121
Kỷ yếu Hội thảo
Hội thảo “Bác Hồ với giáo dục”
tương tác của liên hệ cơ bản nhất của giáo dục là thầy và trò cùng trong sự vận động
biến đổi của môi trường sống, môi trường giáo dục. “Giáo viên cũng phải tiến bộ cho
kịp thời đại thì mới làm được nhiệm vụ. Chứ tự túc, tự mãn cho là giỏi rồi thì dừng
lại. Mà dừng lại thì lùi bước, là lạc hậu, mình tự đào thải trước. Cho nên phải cố
gắng học tập để cải tạo mình, cải tạo tư tưởng của mình, cải tạo con em và giúp việc
cải tạo xã hội”P31F30
.
P
Tư tưởng người thầy là một tấm gương đạo đức của Hồ Chí Minh có ý nghĩa vô
cùng quan trọng hiện nay trong giáo dục nước ta. Nhất là khi trong giáo dục đã xuất
hiện nhiều con sâu. Xét đến cùng các hiện tượng tiêu cực trong giáo dục xảy ra trong
thời gian vừa qua như gian lận trong chấm thi, hiện tượng bằng hai ở Đại học Đông
Đô… là do sự thiếu rèn, tha hoá đạo đức ở một bộ phận thầy và trò, thậm chí cả đội ngũ
cán bộ quản lý giáo dục. Các hiện tượng đó không chỉ gióng lên hồi chuông báo động
về chất lượng giáo dục, mà còn cho thấy bệnh thành tích trong giáo dục đã đổi màu từ
những chỉ số lạc quan tếu sang lợi ích cá nhân, lợi ích nhóm. Một dấu hiệu xuống cấp,
tha hoá về đạo đức trong giáo dục cần ngăn chặn kịp thời để lành mạnh giáo dục và thắp
sáng niềm tin trong nhân dân, trong xã hội.
Hồ Chí Minh không chỉ là nhà đạo đức học mà bản thân Người là một tấm gương
đạo đức cách mạng. Bồi dưỡng, nâng cao đạo đức, nhân cách nhà giáo và đạo đức cách
mạng là một quá trình, là kết quả tổng hợp của nhiều nhân tố. Trong đó nhân tố giữ vai
trò quyết định hiện nay ở Việt Nam nói chung và ngành giáo dục nói riêng là việc học
tập tấm gương đạo đức và phong cách Hồ Chí minh phải là thực chất, không dừng lại ở
hình thức. Dừng lại ở hình thức là vi phạm nguyên tắc giáo dục gắn lý luận với thực
tiễn. Với nghĩa đó triết lý giáo dục của Hồ Chí Minh là tài sản tinh thần của dân tộc chứ
không chỉ là của nền giáo dục Việt Nam.
3. Kết luận
Tư tưởng giáo dục của Hồ Chí Minh không dừng lại ở lý luận khoa học về giáo
dục. Đó là sự kết tinh giá trị tinh tuý của cách mạng Việt Nam, của cuộc đời hoạt động
cách mạng của Người. Vì thế tư tưởng giáo dục Hồ Chí Minh không chỉ là triết lý về
giáo dục mà còn là tổ hợp của những quan điểm có tính chất phương pháp luận cho
một nền giáo dục mới, với mục đích không gì khác hơn là đào tạo thế hệ cách mạng
cho đời sau. Trong tổ hợp đó nổi lên quan điểm chỉ đạo là học đi đôi với hành, thực
tiễn gắn với lý luận. Từ ý nghĩa phương pháp luận này sẽ quy định và xác định vai trò
30 Hồ Chí Minh (2000), Toàn tập, Tập 9, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr.489.
122
Đại học Huế
Thành phố Huế, ngày 26 tháng 8 năm 2019
giáo dục, nội dung giáo dục, phương pháp giáo dục, cơ chế của rèn luyện đạo đức,
hoàn thiện nhân cách của thày và trò.
Giáo dục Việt nam đã gặt hái được những giá trị trân trọng trong mắt bè bạn
nhưng vẫn còn nhiều hạt sạn là ảnh hưởng đến sự phát triển. Những hạt sạn đó không
phải từ trên trời rơi xuống mà là hậu quả được xác lập phần lớn từ những nhân tố chủ
quan. Vì vậy khắc phục, hạn chế những tác hại của nhân tố chủ quan là công việc cấp
bách hiện nay. Với ý nghĩa là phương pháp luận, là giá trị luận thì những triết lý về giáo
dục của Hồ Chí Minh chính là động lực tinh thần quan trọng nhất cho chấn hưng và
phát triển giáo dục nước ta hiện nay.
123
11 trang
18900
Free
Bạn đang xem tài liệu "Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục và giá trị luận đối với giáo dục nước ta hiện nay", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- tu_tuong_ho_chi_minh_ve_giao_duc_va_gia_tri_luan_doi_voi_gia.pdf
