Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục và đào tạo - Giá trị lý luận và thực tiễn
Đại học Huế
Kỷ yếu Hội thảo Khoa học
“Bác Hồ với giáo dục”
Thành phố Huế, ngày 26 tháng 8 năm 2019
TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
- GIÁ TRỊ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
Nguyễn Thị Thu Hà *
Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục và đào tạo được hình thành từ rất sớm. Trong
suốt cuộc đời hoạt động cách mạng của Người, 82Ttư tưởng ấy thể hiện khát vọng hướng
tới của một xã hội “ai cũng có cơm ăn áo mặc, ai cũng được học hành”. 82TTư tưởng Hồ
Chí Minh về giáo dục và đào tạo là sự kết tinh truyền thống hiếu học của dân tộc Việt
Nam, đó là những biểu hiện cốt lõi của bậc “Đại trí, đại nhân”, tầm cỡ “Anh hùng giải
phóng dân tộc”, “Danh nhân văn hóa thế giới”.
1. Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục và đào tạo
82T Chủ tịch Hồ Chí Minh có “ham muốn tột bậc” là xây dựng một nền giáo dục độc
lập, tiến bộ, mang tính dân tộc, tiên tiến và hiện đại, để đưa nước nhà “sánh vai với các
cường quốc năm châu”, nhân dân có quyền được học hành.82T Vì vậy, Người đã gắn bó cả
cuộc đời mình với việc xây dựng một nền giáo dục mới, mọi người có cơ hội phát huy
hết khả năng sẵn có của mình, được học hành, không phân biệt giai cấp, tuổi tác, trình
độ, giới tính. Hồ Chí Minh là người kế tục và đưa cuộc đấu tranh đòi quyền dân sinh,
dân chủ của thế hệ những người Việt Nam yêu nước tiền bối những năm cuối thế kỷ
XIX đầu thế kỷ XX phát triển lên một tầm cao mới.
Trong cách mạng giải phóng dân tộc, Hồ Chí Minh đặt sự nghiệp giáo dục và đào
tạo là một bộ phận của công cuộc giải phóng dân tộc, 29gT iải phóng con người thoát khỏi
29Tsự ràng buộc của hệ tư tưởng lạc hậu của thực dân, phong kiến29,T đưa dân tộc Việt Nam
trở thành một dân tộc văn minh, tiến bộ, bởi một k29Thi dân trí cao sẽ xuất hiện nhiều nhân
tài tham gia xây dựng đất nước. Hồ Chí Minh đã đanh thép tố cáo chế độ thực dân Pháp
trong việc “29Tlàm cho dân ngu để trị”, “gieo rắc một nền giáo dục đồi bại, xảo trá và
nguy hiểm hơn cả sự dốt nát”29T, đòi quyền “29tT ự do học tập”29T và “29tT hực hành giáo dục toàn
. 29TNgười đã dày công tìm hiểu, giới thiệu cho đất nước những nền giáo dục tiên
dân”29TP1F1P29T
tiến mang tính nhân đạo, tính dân chủ, tính nhân văn cao cả của thế giới, bảo đảm cho
sự phát triển toàn diện những năng lực sẵn có của con người. 29“T Một dân tộc dốt là một
* ThS, Khoa Lý luận Chính trị, Trường Đại học Khoa học, Đại học Huế.
1 Hồ Chí Minh (2001), Toàn tập, Tập 4, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội. tr.220.
85
Kỷ yếu Hội thảo
Hội thảo “Bác Hồ với giáo dục”
dân tộc yếu”, 29THồ Chí Minh đã chỉ cho người Việt Nam nguyên nhân và con đường đưa
đất nước thoát khỏi cảnh yếu hèn, lạc hậu đó là con đường phát triển giáo dục và đào tạo.
Khi hoạt động ở Quảng Châu (Trung Quốc), Hồ Chí Minh tích cực tổ chức nhiều
lớp học, biên soạn nhiều tài liệu và trực tiếp giảng dạy, những thế hệ học trò của Người
đã trưởng thành, trở thành lớp cán bộ cốt cán đầu tiên của cách mạng Việt Nam. Tác
phẩm “Bản án chế độ thực dân Pháp” (1925) đã cực lực lên án “chính sách ngu dân”
của thực dân Pháp, là chính sách mà các nhà cầm quyền ở các thuộc địa của chúng ưa
dùng nhất. Trong cuốn “Đường Kách mệnh” (1927) và “Chính cương vắn tắt”, “Sách
lược vắn tắt” (1930), Người xác định: Phải lập trường học cho công nhân, nông dân,
cho con em họ và “Phổ thông giáo dục theo công nông hóa”. Đặc biệt, “Chương trình
Việt Minh” (1941), nhấn mạnh: Hủy bỏ nền giáo dục nô lệ, xây dựng nền quốc dân giáo
dục, cưỡng bức giáo dục từ bậc sơ học và mỗi dân tộc có quyền dùng tiếng mẹ đẻ trong
nền giáo dục của mình.
Cách mạng tháng Tám thành công, khai sinh ra nước Việt Nam Dân chủ Cộng
hòa, nhà nước dân chủ nhân dân đầu tiên ở Đông Nam Á - mở ra một kỷ nguyên mới
cho dân tộc, kỷ nguyên “Độc lập tự do, dân chủ nhân dân” song, chính quyền non trẻ
lâm vào tình cảnh “ngàn cân treo sợi tóc”: kinh tế kiệt quệ, tài chính khánh kiệt, thiên
tai, nạn đói hoành hành, “thù trong giặc ngoài” cấu kết với nhau để: tiêu diệt Đảng, phá
tan Việt Minh, lật đổ chính quyền cách mạng. Trong đó, Hồ Chủ Minh xác định: “giặc
dốt” là một trong ba loại giặc cần tiêu diệt cùng với 29“T giặc đói” và “giặc ngoại xâm”29T
.
Tại phiên họp đầu tiên của Chính phủ lâm thời (03-9-1945), Người nêu ra:“Nhiệm vụ
cấp bách của Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa: phải chống nạn dốt”, đó là một
trong những phương pháp độc ác mà bọn thực dân dùng để cai trị chúng ta. Người nhấn
mạnh:“Tôi đề nghị mở một chiến dịch để chống nạn mù chữ”P2F2
. Một tuần sau khi đọc
P
“Tuyên ngôn độc lập”, Người ký sắc lệnh thành lập Nha Bình dân học vụ, để thanh toán
nạn mù chữ cho nhân dân (08-9-1945).
Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn luôn động viên, khích lệ những chủ nhân tương lai
của đất nước chăm chỉ học tập, rèn luyện làm rạng danh cho nước nhà, từ bức thư đầu
tiên gửi cho học sinh nhân dịp khai trường: “Sau 80 năm trời nô lệ làm cho nước nhà bị
yếu hèn, ngày nay chúng ta cần phải xây dựng lại cơ đồ mà tổ tiên đã để lại... Non sông
Việt Nam có trở nên tươi đẹp được hay không, dân tộc Việt Nam có bước tới đài vinh
quang để sánh vai với các cường quốc năm châu hay không, chính là nhờ một phần lớn
ở công học tập của các em”P3F3
đến bức thư cuối cùng gửi cho ngành 82Tgiáo dục - đào tạo82T
P
2 Hồ Chí Minh “Về vấn đề giáo dục”, Nxb Giáo dục, Hà Nội, 1990, tr.36.
3 Hồ Chí Minh “Về vấn đề giáo dục”, Nxb Giáo dục, Hà Nội, 1990, tr.37.
86
Đại học Huế
Thành phố Huế, ngày 26 tháng 8 năm 2019
(15-10-1968), Người yêu cầu nền 82Tgiáo dục - đào tạo82T phải ra sức phấn đấu theo kịp với
trình độ, chất lượng của các nước tiên tiến: “Trên nền tảng giáo dục chính trị và lãnh
đạo tư tưởng tốt, phải phấn đấu nâng cao chất lượng văn hóa và chuyên môn, nhằm
giải quyết các vấn đề do cách mạng nước ta đề ra, và trong một thời gian không xa, đạt
những đỉnh cao của khoa học và kỹ thuật”P4F4
.
P
Giáo dục nhằm đào tạo ra những lớp người kế tục sự nghiệp cách mạng của cha
anh, đây là nhiệm vụ cực kỳ quan trọng, 82ĐT ảng phải trực tiếp lãnh đạo, chăm lo cho sự
nghiệp giáo dục - đào tạo phát triển; c82ấT p ủy Đảng, chính quyền các cấp, các đoàn thể
quần chúng và toàn xã hội phải thật sự quan tâm hơn nữa đến sự nghiệp này. Phát huy
cao độ tính dân chủ trong nhà trường, tạo nên sự đoàn kết nhất trí trong mối quan hệ
mật thiết: thầy - thầy; thầy - trò; trò - trò; gia đình - nhà trường - xã hội. Nhìn vào một
nền giáo dục sẽ thấy được hiện tại và tương lai của một đất nước: “Để phá hủy bất kỳ
một quốc gia nào không cần phải sử dụng đến bom nguyên tử hoặc tên lửa tầm xa. Chỉ
cần hạ thấp chất lượng giáo dục và cho phép gian lận trong các kỳ thi... Sự sụp đổ nền
giáo dục là sự sụp đổ của một quốc gia” (Nelson Mandela). Chủ tịch Hồ Chí Minh đã
nhiều lần nói về điều hệ trọng này, trong “Di chúc”, Người nhấn mạnh trách nhiệm của
Ðảng đối với việc chăm sóc, giáo dục thế hệ trẻ: chăm lo giáo dục đạo đức cách mạng,
đào tạo thành những người thừa kế sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội là việc rất quan
trọng và rất cần thiết.
Trong quản lý giáo dục, Đảng 29Tphải lãnh đạo thực hiện điều tra nghiên cứu, tổng
kết kinh nghiệm, đưa ra những chủ trương phải cụ thể, thiết thực, đúng đắn; kết hợp
chặt chẽ chủ trương chính sách của trung ương với tình hình thực tế của cơ sở; trong
quá trình lãnh, chỉ đạo, cấp ủy, chính quyền các cấp phải sâu sát, kịp thời đúc rút kinh
nghiệm để đạt được kết quả cao nhất.
2. Giá trị lý luận và thực tiễn của tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục - đào tạo
Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục - đào tạo là những gợi mở quan trọng, có thể
vận dụng để tìm ra phương pháp luận nhằm giải quyết những “vướng mắc” của nền
giáo dục nước ta hiện nay; những chỉ dẫn của Người được xem là yêu cầu bắt buộc của
một nền giáo dục mới để đào tạo ra những con người Việt Nam phát triển toàn diện, có
đạo đức, tri thức, sức khoẻ, thẩm mỹ và nghề nghiệp, trung thành với lý tưởng độc lập
dân tộc và chủ nghĩa xã hội. Hình thành và bồi dưỡng nhân cách, phẩm chất và năng lực
của công dân, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc; hoạt động
giáo dục phải được thực hiện theo nguyên tắc học đi đôi với hành, giáo dục kết hợp với
4 Hồ Chí Minh “Về vấn đề giáo dục”, Nxb Giáo dục, Hà Nội, 1990, tr. 257.
87
Kỷ yếu Hội thảo
Hội thảo “Bác Hồ với giáo dục”
lao động sản xuất, lý luận gắn liền với thực tiễn (cả Việt Nam và thế giới), giáo dục nhà
trường kết hợp với giáo dục gia đình và giáo dục xã hội.
Chủ tịch Hồ Chí Minh không chỉ đưa ra những quan điểm lý luận có ý nghĩa quan
trọng đối với công cuộc xây dựng nền giáo dục - đào tạo mới, mà còn có những kiến
giải khoa học và sáng tạo về phương pháp giáo dục: Phát huy dân chủ, thẳng thắn, cần
có sự đối thoại trong quá trình học tập; mọi người được hoàn toàn tự do phát biểu ý kiến
(dù đúng hoặc không đúng) để tiếp cận chân lý. Người yêu cầu phải căn cứ vào đặc
điểm, nhu cầu của đối tượng, đưa ra những nội dung, phương pháp giáo dục phù hợp;
lấy thống nhất giữa lý luận và thực tiễn làm nguyên tắc cơ bản cho việc xây dựng các
phương pháp về giáo dục. Dạy và học phải gắn tri thức lý luận với thực tiễn cuộc sống;
học và hành phải luôn đi đôi với nhau, gắn bó mật thiết với nhau, Người nhấn mạnh:
“Học phải suy nghĩ, học phải liên hệ với thực tế, phải có thí nghiệm và thực hành. Học
với hành phải kết hợp với nhau”P5F5
.
P
Dân chủ, thẳng thắn trong dạy học đòi hỏi người dạy và người học phải có tinh
thần đoàn kết, kỷ luật theo nguyên tắc “trò phải kính thầy, thầy phải quý trò, chứ không
phải là “cá đối bằng đầu”P6F6
. Phương pháp giáo dục phải thiết thực, học tập suốt đời,
P
đồng thời phải dạy cách học cho người học phù hợp với lứa tuổi; chú trọng hướng dẫn
việc tự học, tự giáo dục: “không phải có thầy thì học, thầy không đến thì đùa. Phải biết
tự động học tập”P7F7
.
P
Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục - đào tạo trở thành tài sản quý báu của dân
tộc, là ngọn hải đăng soi đường sự nghiệp “trồng người” của Đảng và Nhà nước ta; là
cơ sở lý luận cho việc xác định chiến lược, đề ra các chủ trương, chính sách chỉ đạo
phát triển nền giáo dục Việt Nam nhằm đào tạo con người mới đáp ứng yêu cầu của nền
kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế.
Các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước ta về giáo dục - đào tạo từ
ngày thành lập nước (1945 - 2019), nhất là từ Đại hội lần thứ VI (12-1986) đến Đại hội
lần thứ XII (1-2016) của Đảng Cộng sản Việt Nam, giáo dục - đào tạo luôn được khẳng
định là “quốc sách hàng đầu”, là “động lực của sự phát triển đất nước” và “đầu tư cho
giáo dục - đào tạo là đầu tư cho phát triển”. Trong bối cảnh mới với xu thế toàn cầu
hóa và hội nhập quốc tế, trên cơ sở tổng kết và kế thừa việc thực hiện Nghị quyết Trung
ương 2 khóa VIII, tại Hội nghị Trung ương 8 khóa XI (4-11-2013) Đảng ta đã ban hành
Nghị quyết số 29-NQ/TW về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục - đào tạo. Các quan
5 Hồ Chí Minh (2000), Toàn tập, Tập 11, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr.331.
6 Hồ Chí Minh (2000), Toàn tập, Tập 7, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr.456.
7 Hồ Chí Minh (2000), Toàn tập, Tập 6, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr.50.
88
Đại học Huế
Thành phố Huế, ngày 26 tháng 8 năm 2019
điểm chỉ đạo đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục - đào tạo trong tình hình mới được xác
định là: giáo dục - đào tạo là quốc sách hàng đầu, là sự nghiệp của Đảng, Nhà nước và
của toàn dân; đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục - đào tạo; phát triển giáo dục - đào tạo
là nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài; phát triển giáo dục - đào tạo
phải gắn với nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội và bảo vệ Tổ quốc; với tiến bộ khoa học
và công nghệ phù hợp quy luật khách quan; đổi mới hệ thống giáo dục theo hướng mở,
linh hoạt, liên thông giữa các bậc học, trình độ và giữa các phương thức giáo dục - đào
tạo; chủ động phát huy mặt tích cực, hạn chế mặt tiêu cực của cơ chế thị trường, bảo
đảm định hướng xã hội chủ nghĩa trong phát triển giáo dục - đào tạo; chủ động, tích cực
hội nhập quốc tế để phát triển giáo dục - đào tạo, đồng thời giáo dục - đào tạo phải đáp
ứng yêu cầu hội nhập quốc tế để phát triển đất nước.
Những nỗ lực của Đảng, Nhà nước và nhân dân ta trong thời gian qua đã đánh dấu
một bước phát triển mới trong công cuộc chấn hưng giáo dục nước nhà, góp phần giữ
vững mục tiêu định hướng xã hội chủ nghĩa: Mạng lưới trường học phát triển rộng
khắp, hầu hết các xã trong cả nước, kể cả các xã vùng cao, vùng sâu, vùng xa, biên giới,
hải đảo; phần lớn các xã vùng đồng bằng có trường trung học cơ sở, hầu hết các huyện
có trường trung học phổ thông; các tỉnh và nhiều huyện đông đồng bào dân tộc đã có hệ
thống trường dân tộc nội trú.
Đẩy mạnh giáo dục hướng nghiệp, đáp ứng nhu cầu nguồn nhân lực của đất nước
và các địa phương, một số trường đại học phải sớm đạt chất lượng ở trình độ khu vực và
quốc tế; hoàn thiện hệ thống cơ chế, chính sách, phát hiện, đào tạo, bồi dưỡng, sử dụng
nhân tài, sớm xây dựng chính sách sử dụng và tôn vinh các nhà giáo, cán bộ quản lý
giỏi, có công lớn trong sự nghiệp giáo dục - đào tạo. Phát triển giáo dục không chính
quy, các hình thức học tập công đồng ở các xã, phường gắn với nhu cầu thực tế của đời
sống kinh tế - xã hội, tạo điều kiện thuận lợi cho mọi người có thể học tập suốt đời,
hướng tới xã hội học tập.
Giáo dục sau đại học đã đào tạo được số lượng đáng kể cán bộ có trình độ cao mà
trước đây chủ yếu phải dựa vào nước ngoài. Góp phần quan trọng nâng cao số lượng,
chất lượng đội ngũ lao động có trình độ học vấn và đội ngũ cán bộ đông đảo phục vụ
nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội và an ninh, quốc phòng, có khả năng nắm bắt và ứng
dụng nhanh chóng một số công nghệ mới. Nâng cao chất lượng đào tạo sau đại học,
chấn chỉnh việc phong chức danh, học vị, cấp văn bằng; phát triển quy mô giáo dục trên
cơ sở đảm bảo chất lượng và điều chỉnh cơ cấu đào tạo, gắn đào tạo với yêu cầu phát
triển kinh tế - xã hội. Tăng nhanh dạy nghề và trung học chuyên nghiệp; thực hiện công
bằng xã hội trong giáo dục; có chính sách hỗ trợ học sinh, sinh viên thuộc các gia đình
nghèo và các đối tượng chính sách xã hội.
89
Kỷ yếu Hội thảo
Hội thảo “Bác Hồ với giáo dục”
Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục - đào tạo từng góp phần mang lại thắng lợi
cho cách mạng Việt Nam trong lịch sử, sẽ tiếp tục phát huy tác dụng trong bối cảnh đất
nước đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế.
90
6 trang
17580
Free
Bạn đang xem tài liệu "Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục và đào tạo - Giá trị lý luận và thực tiễn", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- tu_tuong_ho_chi_minh_ve_giao_duc_va_dao_tao_gia_tri_ly_luan.pdf
