Tiểu luận Những mâu thuẫn biện chứng trong nền kinh tế thị trường định hướng Xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

a. lêi më ®Çu

ViÖt Nam - trong c«ng cuéc ®æi ®· thùc sù ®em l¹i nhiÒu kÕt qu¶ to lín, lµm

thay ®æi bé mÆt ®Êt n-íc vµ cuéc sèng nh©n d©n, cñng cè v÷ng ch¾c ®éc lËp d©n

téc vµ chÕ ®é x· héi chñ nghÜa, n©ng cao vÞ thÕ vµ uy tÝn cña ®Êt n-íc ta trªn

tr-êng quèc tÕ. Nh©n tè quan träng nhÊt quyÕt ®Þnh thµnh c«ng cña sù nghiÖp ®æi

míi ®ã lµ chiÕn l-îc ph¸t triÓn kinh tÕ thÞ tr-êng theo ®Þnh h-íng x· héi chñ

nghÜa, ®-îc khëi x-íng tõ sau ®¹i héi §¶ng lÇn thø VI.

¡ng Ghen nãi: “ Sù ph¸t triÓn cña chÝnh trÞ, luËt ph¸p, triÕt häc, t«n gi¸o, v¨n

häc, nghÖ thuËt ®Òu dùa trªn c¬ së ph¸t triÓn kinh tÕ ”. Kinh tÕ lµ nÒn t¶ng v÷ng

ch¾c cho mäi ho¹t ®éng vËt chÊt cña con ng-êi, lµ yÕu tè quan träng nhÊt cña ®êi

sèng x· héi. So víi thÕ giíi, n-íc ta vÉn lµ mét n-íc ®ang ph¸t triÓn, nÒn kinh tÕ

cßn gÆp rÊt nhiÒu khã kh¨n, nh÷ng tµn d- cña chÕ ®é tËp trung quan liªu bao cÊp

vÉn cßn tån t¹i kh¸ nhiÒu. Khi chuyÓn sang c¬ chÕ thÞ tr-êng, cã sù qu¶n lý cña

Nhµ n-íc, th× ngoµi nh÷ng khã kh¨n vÒ kinh tÕ, cßn tån t¹i nh÷ng m©u thuÉn

gi÷a c¸i cò vµ c¸i míi, k×m h·m sù ph¸t triÓn. ChÝnh v× thÕ mµ viÖc nghiªn cøu

t×m ra h-íng ®i ®óng ®¾n cho nÒn kinh tÕ, phï hîp víi ®iÒu kiÖn, hoµn c¶nh ®Êt

n-íc, phï hîp víi khu vùc, thÕ giíi vµ thêi ®¹i lµ hÕt søc cÇn thiÕt.

Nghiªn cøu ®Ò tµi: “Nh÷ng m©u thuÉn biÖn chøng trong nÒn kinh tÕ thÞ

tr-êng ®Þnh h-íng x· héi chñ nghÜa ë ViÖt Nam ” d-íi gãc ®é triÕt häc, trong

tæng thÓ c¸c mèi quan hÖ biÖn chøng, sÏ gióp chóng ta hiÓu mét c¸ch s©u s¾c

h¬n, b¶n chÊt h¬n nh÷ng vÊn ®Ò xunh quanh viÖc ph¸t triÓn kinh tÕ.

Lµ mét sinh viªn n¨m thø nhÊt, víi kiÕn thøc vµ kinh nghiÖm cßn h¹n chÕ, nªn

néi dung bµi tiÓu luËn nµy kh«ng tr¸nh khái nh÷ng thiÕu sãt. Em rÊt mong ®-îc

sù nhËn xÐt, ®ãng gãp ý kiÕn cña c¸c thÇy c« trong tr-êng. §iÒu nµy sÏ gióp em

bæ sung kiÕn thøc, kinh nghiÖm, nh»m kh«ng ngõng hoµn thiÖn m×nh, xøng ®¸ng

víi sù mong muèn cña nhµ tr-êngvµ cña c«ng cuéc ®æi míi x©y dùng ®Êt n-íc.

1

b. néi dung

I/ M©u thuÉn lµ nguån gèc, ®éng lùc cña mäi vËn ®éng vµ ph¸t triÓn

1. Néi dung cña qui luËt

Qui luËt m©u thuÉn cßn ®-îc gäi lµ qui luËt thèng nhÊt vµ ®Êu tranh cña c¸c

mÆt ®èi lËp, lµ mét trong ba qui luËt cña phÐp biÖn chøng. Nghiªn cøu qui luËt

nµy ®Ó thÊy râ ®-îc nguån gèc, ®éng lùc cña sù vËn ®éng vµ ph¸t triÓn

Trong thÕ giíi v« vµn sù vËt hiÖn t-îng, mçi sù vËt, hiÖn t-îng tån t¹i ®-îc ®Òu

lµ mét thÓ thèng nhÊt ®-îc t¹o thµnh bëi c¸c mÆt, c¸c thuéc tÝnh, c¸c khuynh

h-íng ®èi lËp nhau vµ ph¸t triÓn ng-îc chiÒu nhau, t¹o thµnh m©u thuÉn tån t¹i

trong lßng sù vËt hiÖn t-îng ®ã.

M©u thuÉn tån t¹i tõ khi sù vËt xuÊt hiÖn cho ®Õn sù vËt kÕt thóc. Trong cïng

mét sù vËt, hiÖn t-îng kh«ng chØ cã mét m©u thuÉn mµ cã thÓ cã rÊt nhiÒu m©u

thuÉn, khi m©u thuÉn nµy ®-îc gi¶i quyÕt th× m©u thuÉn kh¸c l¹i h×nh thµnh... vµ

cø nh- vËy thÕ giíi vËt chÊt lu«n vËn ®éng, biÕn ®æi kh«ng ngõng.

a) M©u thuÉn lµ mét hiÖn t-îng kh¸ch quan vµ phæ biÕn.

Trong quan ®iÓm cña triÕt häc M¸c th× râ rµng vËt chÊt tù th©n vËn ®éng, nã

hoµn toµn kh«ng phô thuéc vµo mét lùc l-îng siªu nhiªn nµo, kÓ c¶ con

ng-êi.ChÝnh v× vËy mµ khi thõa nhËn m©u thuÉn lµ nguån gèc cña vËn ®éng th×

nã ®· bao hµm m©u thuÉn lµ mét hiÖn t-îng kh¸ch quan, nã kh«ng nh÷ng kh«ng

lÖ thuéc vµo ý thøc cña con ng-êi mµ cßn chi phèi, qui ®Þnh c¶ ho¹t ®éng thùc

tiÔn cña con ng-êi.

M©u thuÉn tån t¹i trong tÊt c¶ c¸c lÜnh vùc: tù nhiªn, x· héi vµ t- duy con ng-êi.

Trong x· héi, cã nh÷ng m©u thuÉn gi÷a lùc l-îng s¶n xuÊt vµ quan hÖ s¶n xuÊt,

c¬ së h¹ tÇng vµ kiÕn tróc th-îng tÇng...

2

b) Sù thèng nhÊt vµ ®Êu tranh cña c¸c mÆt ®èi lËp

§èi lËp lµ sù kh¸i qu¸t nh÷ng mÆt, nh÷ng thuéc tÝnh, khuynh h-íng ph¸t triÓn

ng-îc chiÒu nhau, cïng tån t¹i bªn trong sù vËt, hiÖn t-îng vµ t¹o nªn sù vËt hiÖn

t-îng ®ã.

Kh«ng ph¶i bÊt k× hai mÆt ®èi lËp nµo còng h×nh thµnh nªn m©u thuÉn. Bëi

chÝnh bªn trong sù vËt ®· cã rÊt nhiÒu mÆt ®èi lËp, chØ cã nh÷ng mÆt ®èi lËp nµo

thèng nhÊt víi nhau nh- mét chØnh thÓ míi t¹o thµnh m©u thuÉn.

Sù thèng nhÊt cña c¸c mÆt ®èi lËp lµ sù n-¬ng tùa vµo nhau lµ ®iÒu kiÖn tån t¹i

cña nhau. NÕu thiÕu mét trong hai mÆt ®èi lËp chÝnh t¹o thµnh sù vËt th× kh«ng

tån t¹i sù vËt ®ã. Bëi vËy, sù thèng nhÊt cña c¸c mÆt ®èi lËp lµ ®iÒu kiÖn kh«ng

thÓ thiÕu trong bÊt k× sù vËt hiÖn t-îng nµo.

§Êu tranh gi-· c¸c mÆt ®èi lËp lµ ®iÒu tÊt yÕu trong cïng mét sù vËt, ®ã lµ ®éng

lùc ph¸t triÓn cña b¶n th©n sù vËt hiÖn t-îng Êy. ChÝnh v× vËy mµ Lªnin kh¼ng

®Þnh: “Sù ph¸t triÓn lµ mét cuéc ®Êu tranh gi÷a c¸c mÆt ®èi lËp”. §Êu tranh diÔn

ra trong mét thÓ thèng nhÊt, tõ ®ã sÏ sù ph¸ vì thÓ thèng nhÊt cò vµ thiÕt lËp mét

thÓ thèng nhÊt míi vµ lµm cho sù vËt vËn ®éng vµ ph¸t triÓn. B¶n chÊt cña qu¸

tr×nh ®Êu tranh ®ã lµ sù triÓn khai cña c¸c mÆt ®èi lËp, diÔn ra v« cïng phøc t¹p

vµ ®-îc chia lµm nhiÒu giai ®o¹n, mçi giai ®o¹n thÓ hiÖn mét ®Æc ®iÓm riªng.

Khi bµn luËn vÒ mèi quan hÖ thèng nhÊt vµ ®Êu tranh cña c¸c mÆt ®èi lËp, Lªnin

kh¼ng ®Þnh râ: “ MÆc dï thèng nhÊt chØ lµ ®iÒu kiÖn tån t¹i cña sù vËt, hiÖn

t-îng, vµ th«ng qua nã chóng ta nhËn biÕt ®-îc sù vËt hiÖn t-îng tån t¹i trong

thÕ giíi kh¸ch quan. Song b¶n th©n sù thèng nhÊt chØ t-¬ng ®èi t¹m thêi. §Êu

tranh gi÷a c¸c mÆt ®èi lËp míi lµ tuyÖt ®èi. Nã diÔn ra trong suèt qu¸ tr×nh tån

t¹i cña m×nh.”. Nh- vËy thèng nhÊt vµ ®Êu tranh cña c¸c mÆt ®èi lËp lu«n diÔn ra

liªn tôc, vµ ®ã chÝnh lµ c¬ së ®Ó gi¶i thÝch v× sao vËt chÊt tù th©n vËn ®éng

c) Sù chuyÓn ho¸ cña c¸c mÆt ®èi lËp

3

Nh- chóng ta ®· biÕt, kh«ng ph¶i bÊt k× sù ®Êu tranh nµo cña c¸c mÆt ®Òu dÉn

®Õn sù chuyÓn ho¸ gi÷a chóng. ChØ cã sù ®Êu tranh cña c¸c mÆt ®èi lËp ph¸t triÓn

®Õn mét møc ®é nhÊt ®Þnh, héi tô tÊt c¶ c¸c ®iÒu kiÖn cÇn thiÕt th× míi dÉn ®Õn sù

chuyÓn ho¸, bµi trõ phñ ®Þnh lÉn nhau.

Khi cã sù chuyÓn ho¸ cña c¸c mÆt ®èi lËp, th× lóc ®ã m©u thuÉn ®-îc gi¶i

quyÕt, sù vËt cò mÊt ®i, sù vËt míi ra ®êi. Qu¸ tr×nh nµy diÔn ra hÕt søc phøc t¹p,

phong phó nhiÒu vÎ.

Nãi tãm l¹i, trong thÕ giíi v« vµn sù vËt, hiÖn t-îng, sù vËt hiÖn t-îng nµo còng

chøa ®ùng m©u thuÉn ®-îc thÓ hiÖn ë nh÷ng mÆt, nh÷ng thuéc tÝnh, khuynh

h-íng ph¸t triÓn tr¸i ng-îc nhau. Khi m©u thuÉn nµy ®-îc gi¶i quyÕt th× sù vËt

míi ra ®êi kÐo theo m©u thuÉn míi tån t¹i trong sù vËt ®ã...Cø nh- vËy thÕ giíi

vËt chÊt cña chóng ta lu«n vËn ®éng biÕn ®æi. Víi c©u nãi næi tiÕng cña Hªra crÝt

cµng minh chøng râ ®iÒu nµy: “Kh«ng ai cã thÓ t¾m trªn cïng mét dßng s«ng” .

2. Vai trß cña qui luËt m©u thuÉn trong ho¹t ®éng thùc tiÔn cña con ng-êi

M©u thuÉn lµ hiÖn t-îng phæ biÕn, nã tån t¹i trong mäi mÆt cña ®êi sèng x· héi

d-íi nhiÒu h×nh thøc kh¸c nhau: m©u thuÉn bªn trong vµ m©u thuÉn bªn ngoµi,

m©u thuÉn c¬ b¶n vµ m©u thuÉn kh«ng c¬ b¶n, m©u thuÉn chñ yÕu vµ m©u thuÉn

thø yÕu, m©u thuÉn ®èi kh¸ng vµ m©u thuÉn kh«ng ®èi kh¸ng.

Trong ho¹t ®éng thùc tiÔn, m©u thuÉn tån t¹i d-íi nhiÒu h×nh thøc kh¸c nhau,

viÖc ph©n tÝch m©u thuÉn cã ý nghÜa rÊt quan träng. Nh- chóng ta ®· biÕt, trong

mçi mét sù vËt, hiÖn t-îng, kh«ng chØ cã mét m©u thuÉn mµ cïng mét lóc cã thÓ

cã rÊt nhiÒu m©u thuÉn. ViÖc gi¶i quyÕt m©u thuÉn lµ ®iÒu tÊt yÕu, nh-ng kh«ng

thÓ cïng mét lóc chóng ta gi¶i quyÕt ®-îc tÊt c¶ c¸c m©u thuÉn. ChÝnh v× thÕ mµ

ph¶i x¸c ®Þnh xem m©u thuÉn nµo cÇn ph¶i gi¶i quyÕt tr-íc. Chñ tÞch Hå ChÝ

Minh nãi: “ BÊt cø ®Þa ph-¬ng nµo, c¬ quan nµo, th-êng trong mét lóc cã nhiÒu

c«ng viÖc träng yÕu. Trong mét thêi gian ®ã, l¹i cã mét c«ng viÖc träng yÕu nhÊt

vµ vµi ba viÖc träng yÕu võa. Ng-êi l·nh ®¹o trong ®Þa ph-¬ng hoÆc c¬ quan ®ã

4

ph¶i xem xÐt kÜ hoµn c¶nh mµ s¾p ®Æt c«ng viÖc cho ®óng. ViÖc chÝnh, viÖc gÊp

th× lµm tr-íc. Kh«ng nªn luém thuém, kh«ng cã kÕ hoÆch, gÆp viÖc nµo lµm viÖc

Êy, thµnh thö viÖc nµo còng lµ viÖc chÝnh, lén xén, kh«ng cã ng¨n n¾p “

VÝ dô: Mét trong nh÷ng nguyªn nh©n dÉn ®Õn sù sôp ®æ cña chñ nghÜa x· héi

hiÖn thùc ë Liªn X« vµ §«ng ¢u lµ: TiÕn hµnh c¶i tæ kh«ng theo mét tr×nh tù râ

rµng, ®· cã sù phª ph¸n ®èi víi “sù tr× trÖ” nh-ng kh«ng x¸c ®Þnh ®-îc m©u

thuÉn nµo cÇn ®-îc gi¶i quyÕt tr-íc, vµ chóng ®-îc thùc hiÖn theo sù nhÊt qu¸n

nµo, vµo thêi gian nµo,trong ®iÒu kiÖn nµo. Tõ ®ã dÉn ®Õn hiÖn t-îng luèng

cuèng, hçn ®én, mÊt æn ®Þnh cña nhµ n-íc vµ x· héi.

Trong ho¹t ®éng thùc tiÔn, ph¸t hiÖn vµ nhËn thøc m©u thuÉn lµ rÊt quan träng,

kh«ng nªn l¶ng tr¸nh vµ che dÊu m©u thuÉn. H¬n n÷a, m©u thuÉn ®-îc gi¶i quyÕt

b»ng qu¸ tr×nh ®Êu tranh theo qui luËt kh¸ch quan. Cho nªn rong ®êi sèng x· héi

chóng ta ph¶i coi hµnh vi ®Êu tranh lµ ch©n chÝnh.

II/ TÝnh tÊt yÕu ph¶i x©y dùng nÒn kinh tÕ thÞ tr-êng ®Þnh h-íng x· héi chñ

nghÜa ë ViÖt Nam

§¹i héi §¶ng lÇn thø VI cã ý nghÜa lÞch sö, ®¸nh dÊu b-íc ngoÆt chuyÓn ®Êt

n-íc ta sang thêi k× míi, thay thÕ nÒn kinh tÕ hiÖn vËt víi c¬ chÕ tËp trung quan

liªu bao cÊp, sang nÒn kinh tÕ thÞ tr-êng ®Þnh h-íng x· héi chñ nghÜa ( KTTT

§H XHCN ).

KTTT ®Þnh h-íng XHCN, thùc chÊt lµ kiÓu tæ chøc nÒn kinh tÕ võa dùa trªn

nh÷ng nguyªn t¾c vµ qui luËt cña KTTT, võa dùa trªn nguyªn t¾c vµ b¶n chÊt cña

CNXH. Do ®ã, KTTT ®Þnh h-íng XHCN cã hai nhãm nh©n tè c¬ b¶n tån t¹i

trong nhau, kÕt hîp víi nhau vµ bæ sung cho nhau. §ã lµ nhãm cña KTTT ®ãng

vai trß nh- lµ “®éng lùc” thóc ®Èy nÒn s¶n xuÊt x· héi ph¸t triÓn nhanh vµ nhãm

nh©n tè cña x· héi XHCN, ®ãng vai trß h-íng dÉn, chØ ®Þnh sù v©n ®éng cña nÒn

kinh tÕ theo nh÷ng môc tiªu ®· x¸c ®Þnh.

5

Vai trß qu¶n lý cña nhµ n-íc trong nÒn kinh tÕ thÞ tr-êng hÕt søc quan träng. Sù

qu¶n lý cña nhµ n-íc b¶o ®¶m cho nÒn kinh tÕ t¨ng tr-ëng æn ®Þnh, ®¹t hiÖu qu¶,

®Æc biÖt lµ sù ®¶m b¶o c«ng b»ng vµ tiÕn bé x· héi. Kh«ng cã ai ngoµi nhµ n-íc

l¹i cã thÓ gi¶m bít ®-îc sù chªnh lÖch gi÷a giµu vµ nghÌo, gi÷a thµnh thÞ vµ n«ng

th«n, gi÷a c«ng nghiÖp vµ n«ng nghiÖp, gi÷a c¸c vïng cña ®Êt n-íc...ChÝnh v×

vËy m« h×nh kinh tÕ thÞ tr-êng ®Þnh h-íng x· héi chñ nghÜa lµ mét ®Æc tr-ng c¬

b¶n cña n-íc ta, nã hoµn toµn kh¸c víi m« h×nh kinh tÕ thÞ tr-êng cña c¸c n-íc

trªn thÕ giíi.

M« h×nh kinh tÕ hiÖn vËt chØ phï hîp trong thêi chiÕn, lóc ®ã chóng ta cÇn tËp

trung toµn bé søc ng-êi, søc cña ®Ó phôc vô cho tiÒn tuyÕn. Nh-ng trong thêi

b×nh, m« h×nh ®ã tá ra kh«ng phï hîp vµ thùc chÊt ®ã lµ m« h×nh phi kinh tÕ.

H¬n thÕ, ®Êt n-íc ta sau chiÕn tranh r¬i vµo trong t×nh tr¹ng trÇm träng nhÊt cña

khñng ho¶ng kinh tÕ – x· héi: s¶n xuÊt ®×nh ®èn, l¹m ph¸t t¨ng vät, ®Êt n-íc bÞ

bao v©y kinh tÕ, ®êi sèng nh©n d©n hÕt søc khã kh¨n ... Duy tr× m« h×nh hiÖn vËt,

kh«ng nh÷ng kh«ng gi¶i quyÕt ®-îc vÊn ®Ò hiÖn cã mµ nã cßn cho thÊy râ khuyÕt

tËt bªn trong k×m h·m sù ph¸t triÓn : nÒn kinh tÕ kh«ng cã ®éng lùc, kh«ng cã

søc ®ua c¹nh tranh, kh«ng ph¸t huy ®-îc tÝnh chñ ®éng s¸ng t¹o cña ng-êi lao

®éng, cña c¸c chñ thÓ s¶n xuÊt kinh doanh, s¶n xuÊt kh«ng g¾n víi nhu cÇu, ý chÝ

chñ quan ®· lÊn ¸p ý chÝ kh¸ch quan vµ triÖt tiªu mäi ®éng lùc vµ søc m¹nh néi

sinh cña b¶n th©n nÒn kinh tÕ, lµm cho nÒn kinh tÕ suy tho¸i, thiÕu hôt hiÖu qu¶

thÊp, nhiÕu môc tiªu cña chñ nghÜa x· héi kh«ng ®-îc thùc hiÖn.

Thùc tÕ cho thÊy, sù ph¸t triÓn cña thÞ tr-êng tù do chen lÉn thÞ tr-êng cã tæ

chøc, sù l¼ng lÆng vi ph¹m c¸c qui t¾c, c¸c chuÈn mùc lóc bÊy giê lµ nh÷ng ph¶n

¸nh sù bÊt lùc cña mét c¬ chÕ qu¶n lý cøng nh¾c. §øng tr-íc t×nh h×nh ®ã, §¶ng

®· kÞp thêi cã nh÷ng chuyÓn biÕn, b¾t ®Çu uèn n¾n nh÷ng lÖch l¹ch trong phong

trµo hîp t¸c ho¸, c«ng nghiÖp ho¸ ®Õn viÖc thay ®æi thÓ chÕ chÝnh s¸ch. NghÞ

quyÕt Trung -¬ng lÇn thø VI ®-îc ®¸nh dÊu nh- mét c¸i mèc trong qu¸ tr×nh

chuyÓn ®æi c¬ chÕ qu¶n lý kinh tÕ: cho s¶n xuÊt bung ra, thõa nhËn quan hÖ hµng

6

ho¸ - tiÒn tÖ, cho tù do l-u th«ng. Vµ nh- thÕ nÒn kimh tÕ hµng ho¸ nhiÒu thµnh

phÇn ra ®êi, t¹o tiÒn ®Ò cÇn thiÕt ®Ó chuyÓn sang nÒn kinh tÕ thÞ tr-êng. §ã lµ mét

hÖ qu¶ tÊt yÕu, lµ b-íc ph¸t triÓn kh«ng thÓ thiÕu trong nÒn kinh tÕ

Trªn con ®-êng ®i lªn chñ ngihÜa x· héi, §¶ng vµ Nhµ n-íc ta chñ tr-¬ng thùc

hiÖn nhÊt qu¸n l©u dµi chÝnh s¸ch ph¸t triÓn nÒn kinh tÕ hµng ho¸ nhiÒu thµnh

phÇn vËn ®éng theo c¬ chÕ thÞ tr-êng, cã sù qu¶n lý cña Nhµ n-íc, ®ã chÝnh lµ

nÒn kinh tÕ thÞ tr-êng ®Þnh h-íng x· héi chñ nghÜa.

Môc ®Ých cña nÒn kinh tÕ thÞ tr-êng ®Þnh h-íng x· héi chñ nghÜa lµ ph¸t triÓn

lùc l-îng s¶n xuÊt, ph¸t triÓn kinh tÕ ®Ó x©y dùng c¬ së vËt chÊt kü thuËt cña chñ

nghÜa x· héi, n©ng cao ®êi sèng nh©n d©n. Ph¸t triÓn lùc l-îng s¶n xuÊt hiÖn ®¹i

g¾n liÒn víi x©y dùng quan hÖ s¶n xuÊt míi phï hîp trªn c¶ ba mÆt së h÷u, qu¶n

lý vµ ph©n phèi.

Chñ tr-¬ng x©y dùng vµ ph¸t triÓn nÒn kinh tÕ thÞ tr-êng ®Þnh h-íng x· héi chñ

nghÜa thÓ hiÖn t- duy, quan niÖm cña §¶ng ta vÒ sù phï hîp gi÷a QHSX víi tÝnh

chÊt vµ tr×nh ®é cña lùc l-îng s¶n xuÊt. §ã chÝnh lµ m« h×nh kinh tÕ tæng qu¸t

cña n-íc ta trong thêi kú qu¸ ®é ®i lªn chñ nghÜa x· héi.

III/ Nh÷ng m©u thuÉn trong qu¸ tr×nh x©y dùng vµ ph¸t triÓn nÒn kinh tÕ

thÞ tr-êng ®Þnh h-íng x· héi chñ nghÜa ë ViÖt Nam.

Sau ®¹i héi §¶ng lÇn thø IV, ®Êt n-íc ta b¾t ®Çu tiÕn hµnh c«ng cuéc ®æi míi

toµn diÖn, vµ cho ®Õn nay, sau 15 n¨m thùc hiÖn ®· thùc sù ®em l¹i kÕt qu¶ to lín

trong mäi mÆt cña ®êi sèng x· héi: ®-a ®Êt n-íc ta ra khái khñng ho¶ng kinh tÕ

– x· héi, tæng s¶n phÈm trong n-íc t¨ng gÊp ba, tõ t×nh tr¹ng hµng ho¸ khan

hiÕm nghiªm träng nay s¶n xuÊt ®· ®¸p øng ®-îc nhu cÇu thiÕt yÕu cña nh©n d©n,

kÕt cÊu h¹ tÇng kinh tÕ x· héi t¨ng nhanh. Trong GDP, tû träng n«ng nghiÖp tõ

38,7% gi¶m xuèng 24,3%, c«ng nghiÖp vµ x©y dùng tõ 22,7% t¨ng lªn 36,6%,

dÞch vô tõ 38,6% t¨ng lªn 39,1%....Bªn c¹nh nh÷ng kÕt qu¶ mµ ta ®¹t ®-îc, lµ

nh÷ng khã kh¨n trong khi x©y dùng nÒn kinh tÕ thÞ tr-êng ®Þnh h-íng x· héi chñ

7

nghÜa. Tr-íc hÕt ph¶i nãi ®Õn ®iÓm xuÊt ph¸t cña ta khi chuyÓn dÞch c¬ chÕ, tõ

nÒn kinh tÕ yÕu kÐm, mang ®Ëm tÝnh tù cung, tù cÊp sang nÒn kinh tÕ hµng ho¸

vËn hµnh theo c¬ chÕ thÞ tr-êng ®ßi hái ph¶i cã sù tÝch luü dåi dµo, khoa häc

c«ng nghÖ ph¸t triÓn vµ mét nÒn kinh tÕ v÷ng m¹nh ...TiÕp theo ®ã lµ c¬ chÕ qu¶n

lý cña nhµ n-íc, mÆc dï ®-êng lèi cña §¶ng ®Æt ra lµ ®óng ®¾n, nh-ng viÖc thùc

hiÖn nã kh«ng ®ång bé. Y thøc hÖ cßn ch-a ®-îc râ rµng, t¸c phong c¸ nh©n yÕu

kÐm... ChÝnh nh÷ng khã kh¨n trong qu¸ tr×nh x©y dùng vµ ph¸t triÓn kinh tÕ thÞ

tr-êng, ®· n¶y sinh nhiÒu m©u thuÉn k×m h·m b-íc ph¸t triÓn.

1. M©u thuÉn gi÷a lùc l-îng s¶n xuÊt vµ quan hÖ s¶n xuÊt lµ m©u thuÉn c¬

b¶n trong qu¸ tr×nh x©y dùng nÒn kinh tÕ thÞ tr-êng ®Þnh h-íng x· héi chñ

nghÜa.

Trong c«ng cuéc x©y dùng vµ ph¸t triÓn nÒn kinh tÕ hµng ho¸ nhiÒu thµnh phÇn,

vËn hµnh theo c¬ chÕ thÞ tr-êng cã sù qu¶n lý cña nhµ n-íc, th× vÊn ®Ò lùc l-îng

s¶n xuÊt vµ quan hÖ s¶n xuÊt lµ mét vÊn ®Ò hÕt søc phøc t¹p. xÐt trªn ph-¬ng diÖn

triÕt häc, th× lùc l-îng s¶n xuÊt lµ néi dung, cßn quan hÖ s¶n xuÊt lµ ý thøc, lùc

l-îng s¶n xuÊt lµ yÕu tè ®éng, lu«n lu«n thay ®æi, vµ lµ yÕu tè quyÕt ®Þnh quan hÖ

s¶n xuÊt. Khi lùc l-îng s¶n xuÊt ph¸t triÓn ®Õn mét tr×nh ®é nhÊt ®Þnh th× quan hÖ

s¶n xuÊt lóc nµy tá ra kh«ng cßn phï hîp n÷a vµ trë thµnh yÕu tè k×m h·m. §Ó

më ®-êng cho lùc l-îng s¶n xuÊt ph¸t triÓn th× cÇn thay ®æi quan hÖ s¶n xuÊt cò

b»ng quan hÖ s¶n xuÊt míi phï hîp víi lùc l-îng s¶n xuÊt.

Lùc l-îng s¶n xuÊt vµ quan hÖ s¶n xuÊt cã mèi quan hÖ biÖn chøng víi nhau, nã

lµ th-íc ®o ®Ó ®¸nh gi¸ sù ph¸t triÓn kinh tÕ cña mçi quèc gia. ¥ ViÖt Nam, mÆc

dï nhµ n-íc ®· cã rÊt nhiÒu chÝnh s¸ch ®Ó c©n ®èi sao cho LLSX – QHSX ph¸t

triÓn song song ®ång bé. Nh-ng thùc tÕ cho thÊy, khi b¾t tay vµo x©y dùng vµ

ph¸t triÓn nÒn kinh tÕ thÞ tr-êng th× LLSX lu«n tá ra m©u thuÉn víi QHSX.

TÝnh c¹nh tranh vµ n¨ng ®éng lµ mét trong nh÷ng ®Æc ®iÓm c¬ b¶n cña nÒn kinh

tÕ thÞ tr-êng, th× ng-îc l¹i chóng ta l¹i chËm th¸o gì c¸c v-íng m¾c vÒ c¬ chÕ,

8

chÝnh s¸ch ®Ó t¹o ®éng lùc vµ ®iÒu kiÖn cho doanh nghiÖp nhµ n-íc n©ng cao

hiÖu qu¶ ho¹t ®éng, ph¸t huy vai trß chñ ®¹o trong nÒn kinh tÕ quèc d©n. ViÖc thÝ

®iÓm cæ phÇn ho¸ doanh nghiÖp nhµ n-íc cßn lµm chËm. Ch-a quan t©m tæng kÕt

thùc tiÔn, kÞp thêi chØ ra ph-¬ng h-íng, biÖn ph¸p ®æi míi kinh tÕ hîp t¸c, ®Ó hîp

t¸c x· nhiÒu n¬i tan r· hoÆc chØ cßn lµ h×nh thøc, c¶n trë s¶n xuÊt ph¸t triÓn, ch-a

kÞp thêi ®óc kÕt kinh nghiªm, gióp ®ì c¸c h×nh thøc kinh tÕ hîp t¸c míi ph¸t

triÓn. Ch-a gi¶i quyÕt tèt mét sè chÝnh s¸ch ®Ó khuyÕn khÝch kinh tÕ t- nh©n ph¸t

huy tiÒm n¨ng, ®ång thêi ch-a qu¶n lý tèt thµnh phÇn kimh tÕ nµy. Qu¶n lý kinh

tÕ hîp t¸c liªn doanh víi n-íc ngoµi cßn nhiÒu s¬ hë. Kinh tÕ vÜ m« cßn nh÷ng

yÕu tè thiÕu v÷ng ch¾c. C«ng t¸c tµi chÝnh, ng©n hµng, gi¸ c¶, kÕ ho¹ch ho¸, qui

ho¹ch x©y dùng, qu¶n lý ®Êt ®ai cßn yÕu kÐm, thñ tôc ®æi míi hµnh chÝnh chËm.

Th-¬ng nghiÖp nhµ n-íc bá trèng mét sè trËn ®Þa quan träng, ch-a ph¸t huy tèt

vai trß chñ ®¹o trªn thÞ tr-êng. Qu¶n lý xuÊt nhËp khÈu cßn nhiÒu s¬ hë, tiªu cùc,

mét sè tr-êng hîp g©y ra t¸c ®éng xÊu víi s¶n xuÊt. ChÕ ®é ph©n phèi thu nhËp

cßn bÊt hîp lý, béi chi ng©n s¸ch vµ nhËp siªu cßn lín ... §ã lµ mét sè h¹n chÕ

cña QHSX k×m h·m LLSX ph¸t triÓn vµ ®iÒu ®ã lµm cho qu¸ tr×nh x©y dùng ®Êt

n-íc cña ta gÆp nhiÒu khã kh¨n.

Mét trong nh÷ng vÊn ®Ò bøc xóc ®èi víi chóng ta hiÖn nay ®ã lµ viÖc lµm, t×nh

tr¹ng thÊt nghiÖp lµ mét biÓu hiÖn râ rµng ®Ó chøng tá ®-îc r»ng gi÷a LLSX –

QHSX cã sù mÊt c©n ®èi.

Khi QHSX phï hîp, nã kh«ng nh÷ng gi¶i phãng ®-îc søc s¶n xuÊt mµ cßn t¹o

tiÒn ®Ò ®Ó thóc ®Èy b-íc ph¸t triÓn cña LLSX. V× vËy vÊn ®Ò ®Æt ra cÇn ®Æt ra lµ

lµm thÕ nµo ®Ó gi¶i quyÕt ®-îc m©u thuÉn nµy?

CÇn ®æi míi vµ hoµn thiÖn khung ph¸p lý, th¸o gì mäi trë ng¹i vÒ c¬ chÕ, chÝnh

s¸ch vµ thñ tôc hµnh chÝnh ®Ó huy ®éng tèi ®a mäi nguån lùc, t¹o søc bËt míi cho

ph¸t triÓn s¶n xuÊt, kinh doanh cña mäi thµnh phÇn kinh tÕ víi c¸c h×nh thøc së

h÷u kh¸c nhau. Mäi doanh nghiÖp, mäi c«ng d©n ®-îc ®Çu t- kinh doanh theo

h×nh thøc do luËt ®Þnh vµ ®-îc ph¸p luËt b¶o vÖ. Mäi tæ chøc kinh doanh theo c¸c

9

h×nh thøc së h÷u kh¸c nhau hoÆc ®an xen hçn hîp ®Òu ®-îc khuyÕn khÝch ph¸t

triÓn l©u dµi, hîp t¸c, c¹nh tranh b×nh ®¼ng vµ lµ bé phËn cÊu thµnh quan träng

cña nÒn kinh tÕ thÞ tr-êng ®Þnh h-íng x· héi chñ nghÜa. Ph¸t triÓn m¹nh c¸c

doanh nghiÖp nhá vµ võa, tõng b-íc h×nh thµnh mét sè tËp ®oµn kinh tÕ m¹nh.

TiÕp tôc ®æi míi vµ ph¸t triÓn kinh tÕ nhµ n-íc ®Ó thøc hiÖn tèt vai trß chñ ®¹o

trong nÒn kinh tÕ. Ph¸t triÓn doanh nghiÖp nhµ n-íc trong nh÷ng s¶n xuÊt vµ dÞch

vô quan träng: X©y dùng c¸c tæng c«ng ty nhµ n-íc ®ñ m¹nh ®Ó lµm nßng cèt

trong nh÷ng tËp ®oµn kinh tÕ lín, cã n¨ng lùc c¹nh tranh trªn thÞ tr-êng trong

n-íc vµ quèc tÕ

§æi míi c¬ chÕ qu¶n lý, ph©n biÖt quyÒn cña chñ së h÷u vµ quyÒn kinh doanh

cña doanh nghiÖp. ChuyÓn c¸c doanh nghiÖp nhµ n-íc kinh doanh sang ho¹t

®éng theo c¬ chÕ c«ng ty tr¸ch nhiÖm h-ò h¹n hoÆc c«ng ty cæ phÇn. B¶o ®¶m

quyÒn tù chñ vµ tù chÞu tr¸ch nhiÖm ®Çy ®ñ trong s¶n xuÊt, kinh doanh cña c¸c

doanh nghiÖp, c¹nh tranh b×nh ®¼ng tr-íc ph¸p luËt,xo¸ bá bao cÊp cña nhµ n-íc

®èi víi doanh nghiÖp.

Thùc hiÖn chñ tr-¬ng cæ phÇn ho¸ nh÷ng doanh nghiÖp mµ nhµ n-íc kh«ng n¾m

gi÷ 100% vèn ®Ó huy ®éng thªm vèn, t¹o ®éng lùc vµ c¬ chÕ qu¶n lý n¨ng ®éng

thóc ®Èy doanh nghiÖp lµm ¨n cã hiÖu qu¶.

Ph¸t triÓn kinh tÕ tËp thÓ víi c¸c h×nh thøc hîp t¸c ®a d¹ng, ph¸t triÓn hîp t¸c x·

kinh doanh tæng hîp ®a ngµnh hoÆc chuyªn ngµnh®Ó s¶n xuÊt kinh doanh, dÞch

vô, t¹o ®iÒu kiÖn më réng qui m« s¶n xuÊt, kinh doanh phï hîp víi nÒn kinh tÕ

thÞ tr-êng

H×nh thµnh ®ång bé vµ tiÕp tôc ph¸t triÓn, hoµn thiÖn c¸c lo¹i thÞ tr-êng ®i ®«i

víi viÖc x©y dùng khu«n khæ ph¸p lý thÓ chÕ, ®Ó thÞ tr-êng ho¹t ®éng n¨ng ®éng,

cã hiÖu qu¶. cã trËt tù, kØ c-¬ng trong m«i tr-êng c¹nh tranh l¹nh m¹nh, c«ng

khai minh b¹ch, h¹n chÕ vµ kiÓm so¸t ®éc quyÒn kinh doanh.

Ph¸t triÓn thÞ tr-êng vèn vµ tiÒn tÖ, tæ chøc vµ vËn hµnh an toµn, hiÖu qu¶ thÞ

tr-êng chøng kho¸n, thÞ tr-êng b¶o hiÓm, H×nh thµnh vµ ph¸t triÓn thÞ tr-êng bÊt

10

®éng s¶n, thÞ tr-êng lao ®éng. T¹o ®iÒu kiÖn c«ng ¨n viÖc lµm cho ng-êi d©n, tõ

®ã n©ng cao ®êi sèng x· héi.

Vµ ®iÒu cuèi cïng lµ viÖc ®æi míi chÕ ®é së h÷u, ®ã lµ mÊu chèt quan träng

nhÊt trong viÖc c©n b»ng mèi quan hÖ gi÷a LLSX vµ QHSX. . HiÖn nay ë n-íc ta,

mét sè h×nh thøc së h÷u ®· ®-îc h×nh thµnh, mét sè h×nh thøc kh¸c ®ang ®-îc

kh«i phôc hoÆc míi b¾t ®Çu h×nh thµnh. ChÕ ®é nhiÒu h×nh thøc së h÷u trong nÒn

kinh tÕ lµ hoµn toµn cã c¬ së kh¸ch quan. §ã lµ nh÷ng thay ®æi diÔn ra trong suèt

qu¸ tr×nh ph¸t triÓn kinh tÕ. Tr×nh ®é ph¸t triÓn LLSX vµ x· héi ho¸ s¶n xuÊt

trong c¸c khu vùc kinh tÕ quèc d©n kh«ng gièng nhau. Cã nh÷ng kho¶ng c¸ch

®¸ng kÓ trong ph¸t triÓn kü thuËt ë c¸c xÝ nghiÖp, c¸c ngµnh, c¸c vïng kh¸c nhau.

ChÝnh v× vËy mµ cÇn ®iÒu chØnh l¹i c¬ cÊu QHSH.

Trong viÖc ®æi míi c¸c quan hÖ së h÷u, x¸c lËp nhiÒu h×nh thøc së h÷u, cÇn ph¶i

xem xÐt, ®¸nh gi¸ ®óng, t¨ng c-êng vai trß chñ ®¹o cña c¸c h×nh thøc së h÷u nhµ

n-íc, b»ng c¸ch c¶i tæ khu vùc nµy: nh÷ng xÝ nghiÖp nµo cÇn ®-îc duy tr×, nh÷ng

xÝ nghiÖp nµo cÇn ®-îc gi¶i thÓ vµ viÖc gi¶i thÓ ®ã ra sao, lµ nh÷ng vÊn ®Ò hÕt søc

phøc t¹p. ChÝnh v× thÕ trong qu¸ tr×nh ph¸t triÓn kinh tÕ thÞ tr-êng theo ®Þnh

h-íng x· héi chñ nghÜa cµng ®ßi hái ph¶i cã sù ®iÒu hµnh hîp lý cña Nhµ n-íc.

2. C¬ chÕ thÞ tr-êng vµ nh÷ng m©u thuÉn xunh quanh nã

ThÞ tr-êng lµ ®iÒu kiÖn tån t¹i cña nÒn s¶n xuÊt hµng ho¸, do vËy kinh tÕ hµng

ho¸ cµng ph¸t triÓn th× thÞ tr-êng cµng ®-îc më réng, ng-îc l¹i, thÞ tr-êng cµng

®-îc më réng th× cµng thóc ®Èy kinh tÕ hµng ho¸ ph¸t triÓn, ®ã lµ mèi quan hÖ

biÖn chøng g¾n bã h÷u c¬ víi nhau. Vµ xunh quanh mèi quan hÖ biÖn chøng ®ã

lµ nh÷ng m©u thuÉn kh¸ch quan, tån t¹i trong c¬ chÕ thÞ tr-êng.

C¸c bé phËn hîp thµnh c¬ chÐ thÞ tr-êng lµ :

Gi¸ c¶ thÞ tr-êng: lµ thø gi¸ c¶ h×nh thµnh trªn thÞ tr-êng bëi sù t¸c ®éng cña

c¸c lùc thÞ tr-êng. Trªn mçi thÞ tr-êng, mçi hµng ho¸, dÞch vô ®Òu cã mét gi¸

nhÊt ®Þnh vµ toµn bé nh÷ng gi¸ c¶ ®ã t¹o thµnh hÖ thèng gi¸ c¶ thÞ tr-êng

11

CÇu hµng ho¸: lµ sè l-îng hµng ho¸ mµ ng-êi mua mong muèn mua vµ cã kh¶

n¨ng mua theo møc gi¸ nhÊt ®Þnh. Nh- vËy, ®Ó cã cÇu hµng ho¸ ph¶i cã ba ®iÒu

kiÖn: mong muèn mua, cã kh¼ n¨ng mua vµ møc gi¸.

Cung hµng ho¸: lµ sè l-îng mµ ng-êi s¶n xuÊt hµng ho¸ mong muèn s¶n xuÊt

vµ cã kh¶ n¨ng b¸n trªn thÞ tr-êng víi gi¸ nhÊt ®Þnh. §Ó cã cung hµng ho¸ còng

ph¶i cã ba ®iÒu kiÖn: mong nuèn s¶n xuÊt, cã kh¶ n¨ng s¶n xuÊt vµ møc gi¸. Khi

cung hµng hãa nµo ®ã trªn thÞ tr-êng võa b»ng cÇu vÒ hµng ho¸ ®ã, th× møc gi¸

c¶ lµ b×nh qu©n.

C¹nh tranh trªn thÞ tr-êng: c¹nh tranh gi÷a nh÷ng ng-êi s¶n xuÊt hµng ho¸ víi

nhau theo ba h-íng; gi¸ c¶, chÊt l-îng vµ dÞch vô t-¬ng øng. C¹nh trang gi÷a

nh÷ng ng-êi mua víi nhau. c¹nh tranh gi÷a mét bªn lµ ng-êi b¸n vµ mét bªn lµ

ng-êi mua. Trªn thÞ tr-êng kh«ng bao giõo cã chuyÖn “®¬n ph-¬ng ®éc m·” mµ

lµ “bu«n cã b¹n, b¸n cã ph-êng”.

Bèn bé phËn hîp thµnh c¬ chÕ thÞ tr-êng kÓ trªn cã quan hÖ mËt thiÕt víi nhau,

nh- lµ nh÷ng kh©u trong mét guång m¸y. Gi¸ c¶ lµ c¸i nh©n cña thÞ tr-êng, cung

– cÇu lµ trung t©m vµ c¹nh tranh lµ linh hån, lµ søc sèng cña thÞ tr-êng.

Trong nÒn KTTT, tån t¹i mét sè lo¹i thÞ tr-êng sau ®©y:

ThÞ tr-êng ®éc quyÒn ®¬n ph-¬ng; lµ lo¹i thÞ tr-êng chØ cã mét ng-êi, nãi ®óng

h¬n lµ mét chñ thÓ b¸n ( ng-êi s¶n xuÊt duy nhÊt ) kh«ng cã s¶n phÈm nµo kh¸c

cã thÓ thay thÕ. §ã lµ h×nh th¸i thÞ tr-êng ®éc quyÒn cña mét chñ thÓ duy nhÊt

b¸n hµng hay cßn gäi lµ ®éc quyÒn tù nhiªn. ¥ c¸c n-íc trªn thÕ giíi còng nh-

n-íc ta, h×nh th¸i thÞ tr-êng nµy chØ tån t¹i trong mét sè ngµnh s¶n xuÊt nhÊt

®Þnh nh- : ®iÖn n-íc, b-u ®iÖn, hµng kh«ng ... Trong h×nh th¸i thÞ tr-êng nµy,

nhu cÇu vÒ s¶n phÈm Ýt co d·n, nªn ng-êi b¸n cã thÓ kiÓm so¸t hoµn toµn khèi

l-îng hµng ho¸, dÞch vô b¸n trªn thÞ tr-êng vµ tù quyÕt ®Þnh gi¸ c¶. §Ó b¶o vÖ lîi

Ých cña ng-êi tiªu dïng, Nhµ n-íc ph¶i tham gia qu¶n lý vÜ m« ®èi víi lo¹i thÞ

tr-êng nµy b»ng nh÷ng biÖn ph¸p chèng ®éc quyÒn nh- : thuÕ, kiÓm so¸t gi¸ c¶,

12

kiÓm so¸t tån kho hµng ho¸, quy ®Þnh luËt lÖ cÊm liªn kÕt ®Ó h×nh thµnh ®éc

quyÒn, b¶o vÖ tù do c¹nh tranh.

ThÞ tr-êng ®éc quyÒn ®a ph-¬ng: lµ lo¹i thÞ tr-êng, trong ®ã sè ng-êi b¸n võa

®ñ ®Ó cho nh÷ng ho¹t ®éng cña mét ng-êi cã ¶nh h-ëng ®Õn l-îng cung vµ gi¸

c¶ cña nh÷ng doanh nghiÖp kh¸c ( vÝ dô : s¶n phÈm xi m¨ng, s¾t thÐp ...). Do tªn

thÞ tr-êng ®éc quyÒn ®a ph-¬ng cßn cã c¹nh tranh, nªn gi¸ c¶ còng lu«n biÕn ®æi

ThÞ tr-êng c¹nh tranh ®éc quyÒn: lµ thÞ tr-êng, trong ®ã, cã nhiÒu ng-êi b¸n

hµng cïng mét s¶n phÈm, nh-ng s¶n phÈm cña mçi ng-êi cã Ýt nhiÒu kh¸c nhau

vÒ chÊt l-îng, mÉu m· vµ gi¸ c¶ ( vÝ dô thÞ tr-êng s¶n phÈm ngµnh dÖt, thÞ tr-êng

s¶n phÈm ngµnh giµy dÐp...).

Thùc tÕ trong nÒn KTTT, th× c¹nh tranh mang tÝnh m©u thuÉn, nã võa lµ ®éng

lùc thóc ®Èy sù ph¸t triÓn kinh tÕ, võa lµ yÕu tè k×m h·m, sù ph¸ s¶n, t×nh tr¹ng

thÊt nghiÖp, sù ph©n ho¸ giµu nghÌo gi÷a c¸c vïng vµ c¸c bé phËn d©n c-, vµ nhÊt

lµ kh«ng thÓ tr¸nh khái nh÷ng tÖ n¹n x· héi do mÆt tr¸i cña KTTT g©y ra.

Thùc tÕ cho thÊy, s¶n phÈm hµng ngo¹i trµn lan trªn thÞ tr-êng ViÖt nam, lÊn ¸p

hoµn toµn hµng ho¸ trong n-íc. Nguyªn nh©n chñ yÕu, ®ã lµ do søc c¹nh tranh

cña n-íc ta cßn yÕu, t©m lý ng-êi d©n muèn dïng hµng ngo¹i. MÆc dï hµng

ngo¹i b¸n trªn thÞ tr-êng cã thÓ ®¾t h¬n so víi gi¸ trÞ thùc cña nã, song nh÷ng

ng-êi mua hµng lu«n cã suy nghÜ r»ng gi÷a hµng ngo¹i vµ hµng trong n-íc lu«n

cã sù kh¸c nhau c¶ vÒ chÊt l-îng lÉn mÉu m· cña s¶n phÈm. Mét sè doanh

nghiÖp nhµ n-íc bÞ ph¸ s¶n, ph¶i ®ãng cöa v× kh«ng ®ñ søc ®Ó cã thÓ c¹nh tranh

®-îc trªn thÞ tr-êng. Hµng ho¸ trong n-íc kh«ng ®-îc -a chuéng, do mÉu m·

còng nh- chÊt l-îng s¶n phÈm kh«ng thÓ c¹nh tranh ®-îc víi hµng ngo¹i ®-îc

s¶n xuÊt víi d©y truyÒn c«ng nghÖ hiÖn ®¹i.

13

3. M©u thuÉn gi÷a lîi Ých c¸ nh©n vµ lîi Ých tËp thÓ, lîi Ých x· héi

Trong ho¹t ®éng kinh tÕ, lîi Ých lµ môc tiªu hµng ®Çu, v× vËy ®Ó thùc hiÖn t¨ng

tr-ëng kinh tÕ cÇn ph¶i coi träng mäi lîi Ých: lîi Ých c¸ nh©n, lîi Ých tËp thÓ vÇ lîi

Ých x· héi. Trong nÒn KTTT, m©u thuÉn gi÷a lîi Ých c¸ nh©n vµ lîi Ých x· héi

ch¼ng nh÷ng kh«ng bÞ mÊt ®i mµ cßn cã nh÷ng diÔn biÕn phøc t¹p h¬n. Tr-íc hÕt

lµ ph¶i nãi ®Õn -u ®iÓm cña nÒn KTTT, nã t¹o ®iÒu kiÖn cho mäi c¸ nh©n ph¸t

huy n¨ng lùc, trÝ tuÖ, thÞ tr-êng ®-îc t¹o ra lµ mét thÞ tr-êng tù do, tù do giao

dÞch... KTTT cã sù qu¶n lý cña nhµ n-íc, mét mÆt nã ®¶m b¶o tÝnh æn ®Þnh cña

thÞ tr-êng, mÆt kh¸c nã l¹i t¹o ®iÒu kiÖn tèt cho ho¹t ®éng tham nhòng, bu«n

lËu... cña mét sè ng-êi l¹m dông chøc tr¸ch cña m×nh. M©u thuÉn gi÷a lîi Ých c¸

nh©n vµ lîi Ých x· héi nÕu kh«ng ®-îc gi¶i quyÕt ®óng ®¾n sÏ biÓu hiÖn thµnh

nh÷ng hiÖn t-îng bÊt c«ng b»ng x· héi. Trong mèi quan hÖ nµy, nÕu lîi Ých c¸

nh©n bÞ vi ph¹m th× x· héi sÏ mÊt ®i mét ®éng lùc to lín cña sù ph¸t triÓn x· héi.

Cßn ng-îc l¹i, nÕu c¸c nh©n cã lîi, nh-ng lîi Ých x· héi bÞ vi ph¹m, th× n¹n nh©n

cña sù bÊt c«ng l¹i lµ céng ®ång x· héi.

VÝ dô: V× lîi Ých c¸ nh©n mµ trong ho¹t ®éng s¶n xuÊt kinh doanh, ng-êi ta cã

thÓ ph¸ ho¹i m«i tr-êng sèng, cã thÓ lµm nh÷ng viÖc phi ph¸p, phi ®¹o ®øc, phi

nh©n tÝnh, ®Ó cã lîi cho b¶n th©n, lµm thÊt tho¸t tµi s¶n cña nhµ n-íc... Trong

tr-êng hîp nµy hËu qu¶ do c¸ nh©n ®ã t¹o ra lµm ¶nh h-ëng ®Õn céng ®ång x·

héi.

Chóng ta cÇn biÖt lîi Ých chÝnh ®¸ng víi lîi Ých Ých kØ c¸ nh©n. Lîi Ých chÝnh

®¸nh cña c¸ nh©n lµ ®éng lùc ph¸t triÓn cña x· héi, lµ c¸i mµ x· héi ph¶i t«n

träng vµ ph¸t huy, cßn lîi Ých Ých kØ cña c¸ nh©n lµ nguån gèc cña chñ nghÜa c¸

nh©n, lµ nguyªn nh©n d©n ®Õn sù tho¸i ho¸, biÕn chÊt, trém c¾p, tham nhòng cña

mét sè c¸ nh©n trong bé m¸y cña nhµ n-íc. NÕu x· héi kh«ng cã nh÷ng biÖn

ph¸p tÝch cùc vµ cã hiÖu qu¶ th× nh÷ng tÖ n¹n nµy ch¼ng nh÷ng kh«ng gi¶m ®i,

mµ tr¸i l¹i cµng gia t¨ng, v× cïng víi sù ph¸t triÓn kinh tÕ, cña c¶i x· héi, phóc lîi

tËp thÓ sÏ t¨ng lªn vµ nh÷ng thø nµy l¹i ®-îc giao cho c¸ nh©n trùc tiÕp qu¶n lý.

14

Thùc tÕ cho thÊy r»ng ë ViÖt Nam, trong qu¸ tr×nh x©y dùng vµ ph¸t triÓn nÒn

kinh tÕ thÞ tr-êng ®Þnh h-íng x· héi chñ nghÜa th× t×nh tr¹ng tham nhòng, suy

tho¸i vÒ t- t-ëng chÝnh trÞ, ®¹o ®øc vµ lèi sèng ë mét bé phËn kh«ng nhá c¸n bé

quan trong qu¸ tr×nh thùc hiÖn ®-êng lèi cña §¶ng:

ViÖc tæ chøc thùc hiÖn nghÞ quyÕt, chñ tr-¬ng, chÝnh s¸ch cña §¶ng ch-a tèt, kØ

luËt, kØ c-¬ng ch-a nghiªm. T×nh tr¹ng tuú tiÖn, thiÕu ý thøc tæ chøc, kØ luËt vµ

tinh thÇn tr¸ch nhiÖm, kh«ng chÊp hµnh chØ thÞ, nghÞ qyuÕt cña §¶ng, ph¸p luËt,

lèi cña §¶ng khã ®i vµo cuéc sèng. C«ng t¸c chØ ®¹o, ®iÒu hµnh ë c¸c cÊp, c¸c

ngµnh cßn bÊt cËp, thiÕu kiÓm tra, ®«n ®èc vµ ch-a cã sù phèi hîp chÆt chÏ, hiÖu

lùc vµ hiÖu qu¶ ch-a cao. NhiÒu c¸n bé, ®¶ng viªn vi ph¹m ph¸p luËt vµ §iÒu lÖ

cña §¶ng cßn ch-a ®-îc xö lý thËt kiªn quyÕt.

Mét sè quan ®iÓm, chñ tr-¬ng ch-a râ, ch-a cã sù nhËn thøc thèng nhÊt vµ

ch-a ®-îc th«ng suèt ë c¸c cÊp, c¸c ngµnh. C¶i c¸ch hµnh chÝnhtiÕn hµnh chËm,

thiÕu kiªn quyÕt, hiÖu qu¶ thÊp. Tæ chøc bé m¸y nhµ n-íc cßn c«ng kÒnh, trïng

lÆp chøc n¨ng víi nhiÒu tÇng nÊc trung gian vµ nh÷ng thñ tôc hµnh chÝnh phiÒn

hµ, kh«ng Ýt tr-êng hîp trªn vµ d-íi, trung -¬ng vµ ®Þa ph-¬ng hµnh ®éng kh«ng

m¹nh c¶i c¸ch hµnh chÝnh, c¶i c¸ch tæ chøc bé m¸y nhµ n-íc...

lîi nhuËn. HiÖn t-îng lµm hµng gi¶, hµng lËu vÉn tiÕp tôc ph¸t triÓn lµm ¶nh

h-ëng ®Õn chÊt l-îng s¶n phÈm.

nÒn kinh tÕ thÞ tr-êng, cµng cho thÊy râ ®-îc tÇm quan träng trong vai trß qu¶n

15

nh÷ng tiªu cùc trong x· héi ®ã lµ sù qu¶n lý yÕu kÐm, kh«ng ®ång bé cña nhµ

n-íc. ChÝnh v× vËy mµ trong nghÞ quyÕt trung -¬ng §¶ng lÇn thø IX, chñ tr-¬ng

chØnh ®èn §¶ng, t¹o ra sù thèng nhÊt vÒ quan ®iÓm, ý chÝ vµ hµnh ®éng trong

trong s¹ch, v÷ng m¹nh. CÇn nhËn thøc r»ng: “§-êng lèi ®óng ®¾n cña §¶ng lµ

chñ nghÜa

ph¶i cã con ng-êi XHCN. Yªu tè con ng-êi gi÷ vai trß cùc kú quan träng trong sù

nghiÖp c¸ch m¹ng, bëi con ng-êi lµ chñ thÓ cña mäi s¸ng t¹o, cña mäi nguån

cña c¶i vËt chÊt vµ v¨n ho¸. Con ng-êi ph¸t triÓn cao vÒ trÝ tuÖ, c-êng tr¸ng vÒ

thÓ chÊt, phung phó vÒ tinh thÇn, trong s¸ng vÒ ®¹o ®øc lµ ®éng lùc cña sù

con ng-êi lµm ®iÓm xuÊt ph¸t”.

Kinh tÕ thÞ tr-êng lµ mét lo¹i h×nh kinh tÕ mµ trong ®ã c¸c mèi quan hÖ kinh tÕ

gi÷a con ng-êi víi con ng-êi ®-îc biÓu hiÖn th«ng qua thÞ tr-îng, tøc lµ th«ng

qua viÖc mua b¸n, trao ®æi hµng ho¸ tiÒn tÖ trªn thÞ tr-êng. Trong kinh tÕ thÞ

tr-êng, c¸c quan hÖ hµng ho¸ tiÒn tÖ ph¸t triÓn, më réng, bao qu¸t trªn mäi lÜnh

vùc, cã ý nghÜa phæ biÕn ®èi víi ng-êi s¶n xuÊt vµ ng-êi tiªu dïng. KTTT ph¶n

xuÊt, t¨ng tr-ëng kinh tÕ, thóc ®Èy x· h«i tiÕn lªn. tuy nhiªn KTTT còng cã

nh÷ng khuyÕt tËt nh-: sù c¹nh tranh l¹nh lïng, tÝnh tù ph¸t mï qu¸ng dÉn ®Õn

ph¸ s¶n, thÊt nghiÖp, khñng ho¶ng chu kú...

16

nhiÒu n¨m chiÕn tranh, nÒn kinh tÕ kÐm ph¸t triÓn, m« h×nh kinh tÕ kh«ng phï

hîp, n-íc ta ®· bÞ tôt hËu nghiªm träng so víi c¸c n-íc trong khu vùc vµ trªn thÕ

giíi. Trong bèi c¶nh ®ã, KTTT lµ ®iÒu kiÖn rÊt quan träng ®-a nÒn kinh tÕ n-íc

ta ra khái khñng ho¶ng vµ ®i vµo phôc håi, ®Èy m¹nh tèc ®é t¨ng tr-ëng, b¾t kÞp

b-íc tiÕn cña thêi ®¹i.

qu¶ ®¸ng mõng vµ cÇn ®-îc ph¸t huy, nã thÓ hiÖn sù vËn dông ®óng ®¾n c¸c quy

luËt kh¸ch quan cña x· héi. Qu¸ tr×nh biÖn chøng ®i lªn CNXH tõ kh¸ch quan

®ang trë thµnh nhËn thøc chñ quan trªn qui m« toµn x· héi.

Bªn c¹nh ®ã, cã mét khÝa c¹nh kh¸c còng cÇn ®-îc ®Ò cËp ®Õn: KTTT ë n-íc ta

cña con ng-êi mµ cßn t¹o ra m«i tr-êng thÝch hîp cho con ng-êi ph¸t triÓn toµn

diÖn c¶ vÒ thÓ chÊt lÉn tinh thÇn. KTTT t¹o ra sù c¹nh trnah vµ ch¹y ®ua quyÕt

liÖt. §iÒu ®ã buéc con ng-êi ph¶i n¨ng ®éng s¸ng t¹o, linh ho¹t, cã t¸c phong

phÈm chÊt tèt ®Ñp ®ã tù h×nh thµnh trong con ng-êi. Cã nh÷ng lóc KTTT kh«ng

nh÷ng kh«ng lµm cho con ng-êi ta n¨ng ®éng h¬n, tèt ®Ñp h¬n mµ ng-îc l¹i, cßn

lµm tha ho¸ b¶n chÊt con ng-êi, biÕn con ng-êi thµnh kÎ sïng b¸i ®ång tiÒn hoÆc

kÌm víi nÒn kinh tÕ thÞ tr-êng lµ hµng lo¹t c¸c tÖ n¹n x· héi: cê b¹c, r-îu chÌ,

ma tuý, bu«n lËu, hèi lé, tham nhòng... ®ã lµ nh÷ng vÊn ®Ò næi cém nhÊt trong

nÒn KTTT mµ kh«ng rÔ rµng kh¾c phôc.

17

dùng vµ ph¸t huy con ng-êi, võa t¹o ra nh÷ng ®éc tè ®Ó huû ho¹i con ng-êi. ViÖc

l·nh ®¹o cña §¶ng, b»ng sù qu¶n lý cña Nhµ n-íc theo ®Þnh h-íng XHCN. §¶ng

ta x¸c ®Þnh “ s¶n xuÊt hµng ho¸ kh«ng ®èi lËp víi CNXH mµ lµ thµnh tùu ph¸t

thêi x¸c nhËn ®Çy ®ñ chÕ ®é tù chñ cña c¸c ®¬n vÞ s¶n xuÊt kinh doanh. Thùc

hiÖn tèt vÊn ®Ò nµy sÏ ph¸t huy ®-îc nh÷ng t¸c ®éng tÝch cùc to lín, còng nh-

ng¨n ngõa h¹n chÕ kh¾c phôc nh÷ng tiªu cùc, khiÕm khuyÕt cña nÒn KTTT. C¸c

nguån lùc con ng-êi. CÇn ph¶i tiÕn hµnh c¸c ho¹t ®éng v¨n ho¸, gi¸o dôc nh»m

n-íc ta

a) Thùc tr¹ng c¸c thµnh phÇn kinh tÕ cña nø¬c ta hiÖn nay.

ChÝnh s¸ch ph¸t triÓn kinh tÕ nhiÒu thµnh phÇn cña §¶ng, mét mÆt t¹o ®iÒu kiÖn

18

mµ Nhµ n-íc chñ tr-¬ng ph¸t triÓn:

Kinh tÕ t- b¶n Nhµ n-íc: HiÖn nay viÖc nhËn thøc thµnh phÇn kinh tÕ cßn rÊt

h¹n hÑp vµ rÊt ®¬n gi¶n, mÆc dï nã chiÕm mét vÞ trÝ rÊt quan träng trong c¬ cÊu

kinh tÕ cña n-íc ta. Thµnh phÇn kinh tÕ nµy rÊt ph¸t triÓn, nã bao gåm c¸c lo¹i

h×nh doanh nghiÖp thuéc h×nh thøc së h÷u hçn hîp. Sau ®æi míi c¬ cÊu thµnh

phÇn kinh tÕ vµ c¬ chÕ qu¶n lý kinh tÕ, ®· cã mét sè chuyÓn biÕn b-íc ®Çu, mét

sè xÝ nghiÖp ®· v-ît qua ®-îc khã kh¨n t¹o nªn thÕ æn ®Þnh, b¾t ®Çu phôc håi vµ

kinh tÕ tuy tr×nh ®é x· héi ho¸ t- liÖu s¶n xuÊt, tæ chøc vµ qu¶n lý s¶n xuÊt cßn

xuÊt vµ tiªu dïng ®êi sèng x· héi. Tr-íc biÕn ®éng cã tÝnh b-íc ngoÆt cña nÒn

kinh tÕ chuyÓn sang kinh tÕ thÞ tr-êng, kinhtÕ tËp thÓ ph¸t triÓn víi nhiÒu h×nh

thøc hîp t¸c ®a d¹ng, trong ®ã hîp t¸c x· lµ nßng cèt. Nhµ n-íc gióp hîp t¸c x·

®µo t¹o c¸n bé, øng dông khoa häc c«nng nghÖ, n¾m b¾t th«ng tin më réng thÞ

KhuyÕn khÝch viÖc tÝch luü, ph¸t triÓn cã hiÖu qu¶ vèn tËp thÓ trong hîp t¸c x·.

b×nh ®¼ng ph¸t huy vµ kÕt hîp hµi hoµ søc m¹nh cña tËp thÓ vµ cña x· viªn. Ph¸t

triÓn c¸c h×nh thøc hîp t¸c, ®a d¹ng vµ më réng c¸c h×nh thøc kinh tÕ tËp thÓ

n«ng nghiÖp, tiÓu thñ c«ng nghiÖp, mua b¸n, tÝn dông ë nh÷ng n¬i cÇn thiÕt vµ cã

®iÒu kiÖn.

nµy ch-a cã sù thèng nhÊt. MÆc dï thµnh phÇn kinh tÕ nµy míi ®-îc håi sinh vµ

19

më réng, nh-ng cho ®Õn nay ®· thùc sù ph¸t triÓn m¹nh. §Æc biÖt Nhµ n-íc l¹i

t¹o m«i tr-êng thuËn lîi cho c¸c ho¹t ®éng s¶n xuÊt kinh doanh c¶ vÒ chÝnh s¸ch

vµ ph¸p lý. C¸c doanh nghiÖp cã thÓ liªn doanh, liªn kÕt víi nhau, kÓ c¶ ®Çu t- ra

n-íc ngoµi, chuyÓn thµnh doanh nghiÖp cæ phÇn, b¸n cæ phÇn cho ng-êi lao

®éng...

Kinh tÕ c¸ thÓ, tiÓu thñ: thµnh phÇn kinh tÕ nµy cã thÓ kinh doanh nh- c¸c t¸c

víi nhau, vÒ b¶n chÊt lµ kinh tÕ c¸ thÓ, tiÓu chñ, nh-ng biÓu hiÖn ra lµ c¸c c¬ së

gia c«ng cho doanh nghiÖp hoÆc hîp t¸c x·. Kinh tÕ c¸ thÓ ®-îc khuyÕn khÝch

ph¸t triÓn trong c¸c ngµnh c¶ ë thµnh thÞ lÉn n«ng th«n, kh«ng bÞ h¹n chÕ më

réng kinh doanh, cã thÓ tån t¹i ®éc lËp, tham gia c¸c lo¹i h×nh hîp t¸c x·, liªn kÕt

víi c¸c doanh nghiÖp lín b»ng nhiÒu h×nh thøc. Thµnh phÇn kinh tÕ nµy dùa trªn

®éng. Kinh tÕ c¸ thÓ cã ®Æc ®iÓm kü thuËt thñ c«ng, n¨ng suÊt lao ®éng thÊp, s¶n

n¨ng ®ãng gãp nhiÒu cho lîi Ých x· héi nh- : tiÒn vèn, søc lao ®éng, kinh nghiÖm

truyÒn thèng. Tuy nhiªn Nhµ n-íc còng cÇn cã nh÷ng biÖn ph¸p qu¶n lý thÞ

tr-êng chÆt chÏ ®Ó h¹n chÕ kh¾c phôc tÝnh tù ph¸t cña nã.

thèng kª n¨m 1989, c¶ n-íc cã 12080 xÝ nghiÖp quèc doanh víi vèn t-¬ng øng lµ

1,2% tæng sè vèn, th-¬ng nghiÖp chiÕm 11,6%, c¸c nghµnh kh¸c chiÕm 5,93%

t«ng sè vèn. Hµng n¨m thµnh phÇn kinh tÕ nµy t¹o ra kho¶ng 35 – 40% GDP vµ

nÆng, hµng tiªu dïng chiÕm tØ träng phÇn lín nh÷ng s¶n phÈm chñ yÕu. Trong tÊt

20