Tài liệu Phương pháp luận sáng tạo và đổi mới: Những điều muốn nói thêm (Phần 1)

“Cuộc đời của mỗi người là chuỗi các vấn đề cần giải quyết, chuỗi

các quyết định cần phải ra. Mỗi người cần giải quyết tốt các vấn đề

và ra các quyết định đúng”.

“Cuộc đời của mỗi người là quá trình liên tục biến đổi thông tin

thành tri thức và tri thức đã biết thành tri thức mới”.

“Cuộc đời của mỗi người phải là chuỗi những sáng tạo và đổi

mới hoàn toàn”.

Phương pháp luận sáng tạo và đổi mới xây dựng và trang bị loại

tư duy: “Nhìn xa, trông rộng, xem xét toàn diện, thấy và

hành động giải quyết các mâu thuẫn để đưa các hệ liên

quan phát triển theo các quy luật phát triển hệ thống”.

LỜI NÓ I ĐẦ U CỦA BỘ SÁCH

“SÁNG TẠO VÀ ĐỔI MỚI” (CREATIVITY

AND INNOVATION)

Phương pháp luận sáng tạo và đổi mới (viết tắt là PPLSTVĐM,

tiếng Anh là Creativity and Innovation Methodologies) là phần ứng

dụng của Khoa học về sáng tạo (Sáng tạo học, tên cổ điển –

Heuristics, tên hiện đại – Creatology), gồm hệ thống các phương

pháp và các kỹ năng cụ thể giúp nâng cao năng suất và hiệu quả, về

lâu dài tiến tới điều khiển tư duy sáng tạo (quá trình suy nghĩ giải

quyết vấn đề và ra quyết định) của người sử dụng.

Suốt cuộc đời, mỗi người chúng ta dùng suy nghĩ rất nhiều, nếu

không nói là hàng ngày. Từ việc trả lời những câu hỏi bình thường

như “Hôm nay ăn gì? mặc gì? làm gì? mua gì? xem gì? đi đâu?...”

đến làm các bài tập thầy, cô cho khi đi học; chọn ngành nghề đào tạo;

lo sức khỏe, việc làm, thu nhập, hôn nhân, nhà ở; giải quyết các vấn

đề nảy sinh trong công việc, trong quan hệ xã hội, gia đình, nuôi dạy

con cái..., tất tần tật đều đòi hỏi phải suy nghĩ và chắc rằng ai cũng

muốn mình suy nghĩ tốt, ra những quyết định đúng để “đời là bể

khổ” trở thành “bể sướng”.

Chúng ta tuy được đào tạo và làm những nghề khác nhau nhưng

có lẽ có một nghề chung, giữ nguyên suốt cuộc đời, cần cho tất cả

mọi người. Đó là “nghề” suy nghĩ và hành động giải quyết các vấn đề

gặp phải trong suốt cuộc đời nhằm thỏa mãn các nhu cầu chính đáng

của cá nhân mình, đồng thời thỏa mãn các nhu cầu để xã hội tồn tại

và phát triển. Nhìn dưới góc độ này, PPLSTVĐM giúp trang bị loại

nghề chung nói trên, bổ sung cho giáo dục, đào tạo hiện nay, chủ

yếu, chỉ đào tạo các nhà chuyên môn. Nhà chuyên môn có thể giải

quyết tốt các vấn đề chuyên môn nhưng nhiều khi không giải quyết

tốt các vấn đề ngoài chuyên môn, do vậy, không thực sự hạnh phúc

như ý.

Các nghiên cứu cho thấy, phần lớn mọi người thường suy nghĩ

một cách tự nhiên như đi lại, ăn uống, hít thở mà ít khi suy nghĩ về

chính suy nghĩ của mình, xem nó hoạt động ra sao để cải tiến, làm

suy nghĩ của mình trở nên tốt hơn, như người ta thường chú ý cải

tiến các dụng cụ, máy móc dùng trong sinh hoạt và công việc. Cách

suy nghĩ tự nhiên nói trên có năng suất, hiệu quả rất thấp và nhiều

khi trả giá đắt cho các quyết định sai. Nói một cách nôm na, cách suy

nghĩ tự nhiên ứng với việc lao động bằng xẻng thì PPLSTVĐM là

máy xúc với năng suất và hiệu quả cao hơn nhiều. Nếu xem bộ não

của mỗi người là máy tính tinh xảo – đỉnh cao tiến hóa và phát triển

của tự nhiên thì phần mềm (cách suy nghĩ) tự nhiên đi kèm với nó

chỉ khai thác một phần rất nhỏ tiềm năng của bộ não. PPLSTVĐM là

phần mềm tiên tiến giúp máy tính – bộ não hoạt động tốt hơn nhiều.

Nếu như cần “học ăn, học nói, học gói, học mở” thì “học suy nghĩ”

cũng cần thiết cho tất cả mọi người.

PPLSTVĐM dạy và học được như các môn học truyền thống:

Toán, lý, hóa, sinh, tin học, quản trị kinh doanh... Trên thế giới,

nhiều trường và công ty đã bắt đầu từ lâu và đang làm điều đó một

cách bình thường. Dưới đây là vài thông tin về PPLSTVĐM trên thế

giới và ở nước ta.

Từ những năm 1950, ở Mỹ và Liên Xô đã có những lớp học dạy

thử nghiệm PPLSTVĐM. Dưới ảnh hưởng của A.F. Osborn, phó chủ

tịch công ty quảng cáo BBD & O và là tác giả của phương pháp não

công (Brainstorming) nổi tiếng, Trung tâm nghiên cứu sáng tạo

(Center for Studies in Creativity) được thành lập năm 1967 tại Đại

học Buffalo, bang New York. Năm 1974, Trung tâm nói trên bắt đầu

đào tạo cử nhân khoa học và năm 1975 – thạc sỹ khoa học về sáng

tạo và đổi mới (BS, MS in Creativity and Innovation).

Ở Liên Xô, G.S. Altshuller, nhà sáng chế, nhà văn viết truyện khoa

học viễn tưởng và là tác giả của Lý thuyết giải các bài toán sáng chế

(viết tắt theo tiếng Nga và chuyển sang ký tự Latinh – TRIZ) cộng tác

với “Hiệp hội toàn liên bang các nhà sáng chế và hợp lý hóa” (VOIR)

thành lập Phòng thí nghiệm các phương pháp sáng chế năm 1968 và

Học viện công cộng về sáng tạo sáng chế (Public Institute of

Inventive Creativity) năm 1971. Người viết, lúc đó đang học ngành

vật lý bán dẫn thực nghiệm tại Liên Xô, có may mắn học thêm được

khóa đầu tiên của Học viện sáng tạo nói trên, dưới sự hướng dẫn

trực tiếp của thầy G.S. Altshuller.

Chịu ấn tượng rất sâu sắc do những ích lợi PPLSTVĐM đem lại

cho cá nhân mình, bản thân lại mong muốn chia sẻ những gì học

được với mọi người, cùng với sự khuyến khích của thầy G.S.

Altshuller, năm 1977 người viết đã tổ chức dạy dưới dạng ngoại khóa

cho sinh viên các khoa tự nhiên thuộc Đại học tổng hợp TpHCM

(nay là Trường đại học khoa học tự nhiên, Đại học quốc gia

TpHCM). Những khóa PPLSTVĐM tiếp theo là kết quả của sự cộng

tác giữa người viết và Câu lạc bộ thanh niên (nay là Nhà văn hóa

thanh niên TpHCM), Ủy ban khoa học và kỹ thuật TpHCM (nay là Sở

khoa học và công nghệ TpHCM)... Năm 1991, được sự chấp thuận

của lãnh đạo Đại học tổng hợp TpHCM, Trung tâm Sáng tạo Khoa

học – kỹ thuật (TSK) hoạt động theo nguyên tắc tự trang trải ra đời

và trở thành cơ sở chính thức đầu tiên ở nước ta giảng dạy, đào tạo

và nghiên cứu PPLSTVĐM.

Đến nay đã có vài chục ngàn người với nghề nghiệp khác nhau

thuộc mọi thành phần kinh tế, xã hội, từ Hà Nội đến Cà Mau tham

dự các khóa học từng phần hoặc đầy đủ chương trình 120 tiết của

TSK dành đào tạo những người sử dụng PPLSTVĐM.

TSK cũng tích cực tham gia các hoạt động quốc tế như công bố

các công trình nghiên cứu khoa học dưới dạng các báo cáo, báo cáo

chính (keynotes) tại các hội nghị, các bài báo đăng trong các tạp chí

chuyên ngành và giảng dạy PPLSTVĐM cho các cán bộ quản lý, giảng

dạy, nghiên cứu ở nước ngoài theo lời mời.

Năm 2000, tại Mỹ, nhà xuất bản Kendall/Hunt Publishing

Company xuất bản quyển sách “F acilitative Leadership: Making a

Difference with Creative Problem Solving” (Tạm dịch là “Lãnh đạo

hỗ trợ: Tạo sự khác biệt nhờ giải quyết vấn đề một cách sáng tạo”)

do tiến sỹ Scott G. Isaksen làm chủ biên. Ở các trang 219, 220, dưới

tiêu đề Các tổ chức sáng tạo (Creativity Organiz ations) có đăng

danh sách đại biểu các tổ chức hoạt động trong lĩnh vực sáng tạo và

đổi mới trên thế giới. Trong 17 tổ chức được nêu tên, TSK là tổ chức

duy nhất ở châu Á.

Bộ sách “Sáng tạo và đổi mới” gồm những quyển sách trình bày

tương đối chi tiết và hệ thống dựa theo giáo trình môn học dành đào

tạo những người sử dụng PPLSTVĐM, được các giảng viên của

Trung tâm Sáng tạo Khoa học – kỹ thuật (TSK) dạy ở nước ta trong

các lớp do TSK mở và theo lời mời của các cơ quan, trường học, tổ

chức, công ty. Những quyển sách này được biên soạn nhằm phục vụ

đông đảo bạn đọc muốn tìm hiểu môn học PPLSTVĐM trong khi

chưa có điều kiện đến lớp học và các cựu học viên muốn có thêm các

tài liệu giúp nhớ lại để áp dụng các kiến thức đã học tốt hơn.

PPLSTVĐM, tương tự như các môn học đòi hỏi thực hành và

luyện tập nhiều như thể thao chẳng hạn, rất cần sự tương tác trực

tiếp giữa các huấn luyện viên và học viên mà đọc sách không thôi

chắc chắn còn chưa đủ. Tuy đây không phải là những quyển sách tự

học để sử dụng PPLSTVĐM, lại càng không phải để trở thành cán bộ

giảng dạy, nghiên cứu, người viết không loại trừ, có những bạn đọc

với các nỗ lực của riêng mình có thể rút ra và áp dụng thành công

nhiều điều từ sách vào cuộc sống và công việc. Người viết cũng rất hy

vọng có nhiều bạn đọc như vậy.

Các quyển sách của bộ sách “Sáng tạo và đổi mới” không chỉ

trình bày hệ thống các phương pháp và các kỹ năng cụ thể dùng để

sáng tạo và đổi mới mà còn có những phần được biên soạn nhằm tác

động tốt lên nhận thức, quan niệm, thái độ và xúc cảm của bạn đọc,

là những yếu tố rất cần thiết thúc đẩy những hành động áp dụng

PPLSTVĐM vào cuộc sống, công việc. Nói cách khác, PPLSTVĐM

còn góp phần hình thành, xây dựng, củng cố và phát triển những

phẩm chất của nhân cách sáng tạo ở người học.

Dự kiến, bộ sách “Sáng tạo và đổi mới” sẽ gồm những quyển

sách trình bày từ đơn giản đến phức tạp, từ những kiến thức cơ sở

đến những kiến thức ứng dụng của PPLSTVĐM với các tên sách sau:

1. Giới thiệu: Phương pháp luận sáng tạo và đổi mới.

2. Thế giới bên trong con người sáng tạo.

3. Tư duy lôgích, biện chứng và hệ thống.

4. Các thủ thuật (nguyên tắc) sáng tạo cơ bản (1).

5. Các thủ thuật (nguyên tắc) sáng tạo cơ bản (2).

6. Các phương pháp sáng tạo.

7. Các quy luật phát triển hệ thống.

8. Hệ thống các chuẩn dùng để giải các bài toán sáng chế.

9. Algôrit (Algorithm) giải các bài toán sáng chế (ARIZ).

10. Phương pháp luận sáng tạo và đổi mới: Những điều muốn nói

thêm.

Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng, xã hội loài người trong quá trình

phát triển trải qua bốn thời đại hay nền văn minh (làn sóng phát

triển): Nông nghiệp, công nghiệp, thông tin và tri thức. Nền văn

minh nông nghiệp chấm dứt thời kỳ săn bắn, hái lượm, du cư bằng

việc định cư, trồng trọt và chăn nuôi, sử dụng các công cụ lao động

còn thủ công. Nền văn minh công nghiệp cho thấy, mọi người lao

động bằng các máy móc hoạt động bằng năng lượng ngoài cơ bắp,

giúp tăng sức mạnh và nối dài đôi tay của con người. Ở thời đại

thông tin, máy tính, các mạng lưới thông tin giúp tăng sức mạnh, nối

dài các bộ phận thu, phát thông tin trên cơ thể người như các giác

quan, tiếng nói, chữ viết... và một số hoạt động lôgích của bộ não.

Nhờ công nghệ thông tin, thông tin trở nên truyền, biến đổi nhanh,

nhiều, lưu trữ gọn, truy cập dễ dàng. Tuy nhiên, trừ loại thông tin có

ích lợi thấy ngay đối với người nhận tin, các loại thông tin khác vẫn

phải cần bộ não của người nhận tin xử lý, biến đổi để trở thành

thông tin có ý nghĩa và ích lợi (tri thức) cho người có thông tin. Nếu

người có thông tin không làm được điều này trong thời đại bùng nổ

thông tin thì có thể trở thành bội thực thông tin nhưng đói tri thức,

thậm chí ngộ độc vì nhiễu thông tin và chết đuối trong đại dương

thông tin mà không khai thác được gì từ đại dương giàu có đó. Thời

đại tri thức mà thực chất là thời đại sáng tạo và đổi mới, ở đó đông

đảo quần chúng sử dụng PPLSTVĐM được dạy và học đại trà để biến

thông tin thành tri thức với các ích lợi toàn diện, không chỉ riêng về

mặt kinh tế. Nói cách khác, PPLSTVĐM là hệ thống các công cụ dùng

để biến đổi thông tin thành tri thức, tri thức đã biết thành tri thức

mới.

Rất tiếc, ở nước ta hiện nay chưa chính thức đào tạo các cán bộ

giảng dạy, nghiên cứu Sáng tạo học và PPLSTVĐM với các bằng cấp

tương ứng: Cử nhân, thạc sỹ và tiến sỹ như một số nước tiên tiến

trên thế giới. Người viết tin rằng sớm hay muộn, những người có

trách nhiệm quyết định sẽ phải để tâm đến vấn đề này và “sớm” chắc

chắn tốt hơn “muộn”. Hy vọng rằng, PPLSTVĐM nói riêng, Sáng tạo

học nói chung sẽ có chỗ đứng xứng đáng, trước hết, trong chương

trình giáo dục và đào tạo của nước ta trong tương lai không xa.

Người viết gởi lời cảm ơn chung đến các đồng nghiệp trong nước

và quốc tế, các cựu học viên đã động viên, khuyến khích để bộ sách

“Sáng tạo và đổi mới” ra đời. Người viết cũng chân thành cảm ơn sự

cộng tác nhiệt tình của các cán bộ Trung tâm Sáng tạo Khoa học – kỹ

thuật (TSK) thuộc Trường đại học khoa học tự nhiên, Đại học quốc

gia TpHCM: Th.S. Trần Thế Hưởng, Th.S. Vương Huỳnh Minh Triết,

Th.S. Lê Minh Sơn, anh Nguyễn Hoàng Tuấn, đặc biệt là Th.S. Lê

Minh Sơn đã dành rất nhiều thời gian và công sức cho việc trình bày

bộ sách này trên máy tính.

Trung tâm Sáng tạo Khoa học – kỹ thuật (TSK)

Trường đại học khoa học tự nhiên – Đại học quốc gia TpHCM

227 Nguyễn Văn Cừ, Q.5, Tp.HCM

ĐT: (848) 38301743 FAX: (848) 38350096

E-mail: pdung@ hcmus.edu.vn

Website: www.hcmus.edu.vn/CSTC/home-v.htm (tiếng Việt)

hoặc www.cstc.vn

www.hcmus.edu.vn/CSTC/home-e.htm (tiếng Anh)

Phan Dũng

VỀ NỘI DUNG CỦA

“PHƯƠNG PHÁP LUẬN SÁNG TẠO VÀ ĐỔI

MỚI: NH NG ĐIỀU MUỐN N I THÊM”

Q UYỂ N MƯỜI:

Ữ

Ó

Chín quyển sách trước của bộ sách “Sáng tạo và đổi mới” đã tập

trung trình bày khá chi tiết các nội dung chính của lĩnh vực phương

pháp luận sáng tạo và đổi mới (PPLSTVĐM), bao gồm trình độ cơ

bản – sơ cấp (xem từ quyển một đến quyển bảy) và nâng cao – trung

cấp (xem quyển tám và quyển chín).

Như tên gọi, quyển mười là những điều người viết muốn nói

thêm liên quan đến PPLSTVĐM. Những điều muốn nói thêm có rất

nhiều, người viết không thể nói hết, do vậy, trên thực tế, quyển mười

chỉ dành nói về cuộc đời và số phận của môn học, môn khoa học

PPLSTVĐM ở Việt Nam.

Toàn bộ quyển mười là chương thứ mười bảy của bộ sách “Sáng

tạo và đổi mới” và được chia thành ba mục lớn. Mục thứ nhất (17.1)

trình bày quá trình du nhập, phổ biến và phát triển PPLSTVĐM ở

Việt Nam với những kịch bản có thể có, trong đó, đặc biệt nhấn

mạnh quá trình du nhập, phổ biến và phát triển PPLSTVĐM đã xảy

ra trên thực tế hơn 30 năm qua ở Việt Nam.

Mục 17.2 phản ánh trên báo chí Việt Nam những gì trình bày

trong mục 17.1. Mục 17.2 bao gồm một số bài báo, bài trả lời phỏng

vấn về khoa học sáng tạo, PPLSTVĐM, hoạt động của Trung tâm

Sáng tạo Khoa học-kỹ thuật (TSK) đăng trên các báo chí. Những bài

này đã được đăng trên các báo chí Trung ương như báo Nhân Dân,

tạp chí Công Tác Khoa Giáo của Ban khoa giáo Trung ương Đảng,

cũng như trên báo chí các loại của TP. Hồ Chí Minh, phản ánh khá cụ

thể những gì đã làm được để du nhập, phổ biến và phát triển

PPLSTVĐM ở Việt Nam.

Mục 17.3 tập hợp một số bài báo, báo cáo hội nghị của người viết

công bố ở nước ngoài, chủ yếu, theo lời mời của các ban biên tập tạp

chí và ban tổ chức hội nghị. Tất cả các bài đều được viết bằng tiếng

Anh. Điều đó, một mặt có thể gây trở ngại cho bạn đọc này nhưng lại

giúp bạn đọc khác biết thêm các thuật ngữ PPLSTVĐM bằng tiếng

Anh. Người viết hy vọng rằng, ngay cả bạn đọc hiện nay còn chưa

giỏi tiếng Anh sẽ vượt qua trở ngại. Các bài trong mục 17.3 giới thiệu

các hoạt động của PPSTVĐM ở Việt Nam ra thế giới, chia sẻ các kinh

nghiệm với các đồng nghiệp quốc tế, phát triển tiếp về mặt chuyên

môn một số ý của PPLSTVĐM.

Quyển mười là quyển cuối cùng của bộ sách “Sáng tạo và đổi

mới”. Nhân đây cho phép người viết chúc bạn đọc:

- Chúc bạn đọc sức khỏe dồi dào vì làm gì cũng cần sức khỏe.

- Chúc bạn đọc tiếp nhận môn học PPLSTVĐM một cách đầy đủ,

ổn định và bền vững để trở nên siêu thoát môn học.

- Chúc bạn đọc giải quyết thắng lợi mọi vấn đề gặp trong đời của

mình để “đời là bể khổ” dần trở thành “đời là bể hạnh phúc”.

- Có PPLSTVĐM là tốt, có may mắn lại còn tốt hơn. Chúc bạn đọc

gặp nhiều may mắn.

CHƯƠNG 17:

PHƯƠNG PHÁP LUẬN SÁNG TẠO VÀ ĐỔI

MỚI:

NHỮ NG ĐIỀU MUỐN NÓ I THÊM

17.1. DU NHẬP, PHỔ BIẾN VÀ PHÁT TRI

PHƯƠNG PHÁP LUẬN SÁNG TẠO VÀ ĐỔI MỚI

(PPLSTVĐM) Ở VI T NAM

Ể N

Ệ

17 .1.1. Mở đầu

Báo “Tuổi Trẻ Cuối Tuần” số ra ngày 8/5/2011, trang 9, có trích

đăng lời của thủ tướng Trung Quốc Ôn Gia Bảo:

“Đất nước chúng ta sẽ trở nên vô địch nếu 1,

thể tư duy độc lập và sáng tạo”

3 tỷ dân có

Tuy không biết ngữ cảnh thực sự của câu nói, người chỉ đọc câu

nói trên có thể hiểu nó như sau:

- “Vô địch” nói đến ở đây chắc là vô địch nhiều mặt (nếu không nói

là vô địch về mọi mặt) chứ không phải chỉ vô địch về GDP hoặc vô

địch về thám hiểm vũ trụ…

- “Vô địch” có lẽ là vô địch cỡ thế giới, chứ không phải vô địch cấp

khu vực hoặc vô địch so với các nước đang phát triển…

- “Đất nước chúng ta”, “1,3 tỷ dân” có nghĩa là toàn bộ đất nước,

người dân Trung Quốc chứ không phải chỉ có Bắc Kinh, Thượng Hải,

chỉ có các cán bộ quản lý, lãnh đạo cấp cao hoặc tầng lớp tri thức,

hoặc tầng lớp doanh nhân hoặc giai cấp công nhân…

- “Có thể tư duy độc lập và sáng tạo” là mong muốn, mục đích đề

ra cần đạt.

Tuy nhiên, chúng ta chưa biết Trung Quốc sẽ làm những gì và làm

như thế nào để đạt mục đích. Chẳng hạn, chỉ dừng ở mức hô hào:

“Mỗi người Trung Quốc hãy đổi mới tư duy để trở thành một người

tư duy độc lập và sáng tạo”; áp dụng các biện pháp khuyến khích, kích

thích, tạo các điều kiện thuận lợi về môi trường để làm xuất hiện

thêm những người tư duy độc lập và sáng tạo; dạy và học PPLSTVĐM

đại trà để có được tất cả công dân tư duy độc lập và sáng tạo… Rõ

ràng, cách làm dạy và học PPLSTVĐM một cách đại trà là cách làm

bài bản, căn cơ và ích lợi lâu dài nhất.

- Câu nói trên không phải của người bình thường mà của người

đứng đầu Chính phủ Trung Quốc cho thấy, những người lãnh đạo cấp

cao nhất Trung Quốc đánh giá tuyệt đối cao vai trò của tư duy độc lập

và sáng tạo của toàn bộ dân số quốc gia để phát triển đất nước trong

thời đại kinh tế tri thức, xã hội tri thức có tính cạnh tranh và hợp tác

cao.

- Câu nói trên chắc là không chỉ đúng với Trung Quốc, mà còn có

thể suy rộng ra một cách tương tự, đúng với các nước khác.

Tuy nhiên, ở đây có chuyện thấy là như thế, biết là như thế nhưng

không phải nước nào cũng có được những hành động, biện pháp,

bước đi thích hợp để chắc chắn đạt mục đích. Nếu như cùng với câu

nói của mình, thủ tướng Ôn Gia Bảo đã có sẵn kế hoạch quốc gia chi

tiết và triển khai trên thực tế sao cho trong tương lai gần tất cả người

Trung Quốc tư duy độc lập và sáng tạo thì chúng ta rất khâm phục và

chân thành chúc Trung Quốc thành công.

- Riêng đối với người viết, qua các thông tin, tài liệu, các hội nghị

khoa học quốc tế về PPLSTVĐM và những vấn đề liên quan, người

viết cho rằng, Trung Quốc hiện nay, chủ yếu, mới đang ở giai đoạn du

nhập PPLSTVĐM từ Mỹ, Tây Âu, Nga, Nhật vào Trung Quốc. Trong

các danh sách thống kê các trung tâm, tổ chức hoạt động chuyên về

sáng tạo, PPLSTVĐM trên thế giới cho đến nay, người viết không

thấy có trung tâm, tổ chức nào của Trung Quốc. Điều này có nghĩa, để

đạt được mục đích đề ra trong câu nói của thủ tướng Ôn Gia Bảo,

Trung Quốc còn nhiều việc phải làm lắm, đặc biệt là công việc đào tạo

thế hệ thứ nhất những nhà chuyên môn có thể giảng dạy, nghiên cứu

PPLSTVĐM và có khả năng đào tạo các nhà chuyên môn kế thừa.

- Thủ tướng Trung Quốc Ôn Gia Bảo không phải là người đầu tiên

nhận ra tầm quan trọng của việc tất cả mọi người trong một đất nước

cần tư duy độc lập và sáng tạo.

Người viết nhớ lại, tại “Hội nghị quốc tế lần thứ bảy về tư duy”

(The International Conference on Thinking) diễn ra trong tháng

6/1997 tại Singapore, Thủ tướng Singapore lúc đó Goh Chok Tong có

đọc bài diễn văn dài 30 phút mở đầu Hội nghị. Trong bài diễn văn

này, ông nhấn mạnh: “Chúng ta sẽ thực hiện sự thay đổi tư duy của

người Singapore. Chúng ta cần từ bỏ ý tưởng cho rằng chỉ có những

người lãnh đạo cấp cao nhất mới phải suy nghĩ, và công việc của tất

cả những người khác là làm như được bảo. Thay vì thế, chúng ta

muốn thực hiện tinh thần của đổi mới việc học bằng hành động, của

tất cả mọi người ở mọi cấp bậc, luôn đặt câu hỏi làm thế nào anh

hay chị có thể thực hiện công việc của mình tốt hơn” (We will bring

about a mindset change among Singaporeans. We must get away from

the idea that it is only the people at the top who should be thinking,

and the job of everyone else is to do as told. Instead we want to bring

about a spirit of innovation of learning by action, of everyone at all

levels always asking how she or he can do her or his job better).

17 .1.2. Du nhập phương pháp luận sáng tạo và đổi mới (PPLSTVĐM)

vào Việt Nam

Có sáu người Việt Nam tốt nghiệp Học viện công cộng sáng tạo

sáng chế Azerbaigian, thành phố Baku, Liên Xô.

Đấy là các anh Nguyễn Văn Chân, Nguyễn Văn Thông và tôi (khóa

1971 - 1973), Dương Xuân Bảo, Thái Bá Cần và Nguyễn Văn Thọ

(khóa 1973 - 1975).

Nếu xét về nhiệm vụ chính trị được Đảng và Nhà nước giao cho:

Anh Dương Xuân Bảo và tôi được phân công học vật lý, các anh

Nguyễn Văn Chân, Nguyễn Văn Thông và Thái Bá Cần – học toán,

anh Nguyễn Văn Thọ học địa chất tại Đại học tổng hợp quốc gia

Azerbaigian chứ không phải học PPLSTVĐM. Việc học thêm Học viện

công cộng sáng tạo sáng chế xuất phát từ ý thích, sự say mê cá nhân

chứ không phải là nhiệm vụ bắt buộc. Do vậy, chúng tôi đã được nhắc

nhở không xao nhãng nhiệm vụ chính trị. Rất may, chúng tôi đã hoàn

thành tốt cả hai nhiệm vụ: Nhiệm vụ chính trị và nhiệm vụ tự đề ra.

Ở Học viện công cộng sáng tạo sáng chế, chúng tôi được học lý

thuyết giải các bài toán sáng chế (TRIZ), algôrit giải các bài toán sáng

chế (ARIZ), hầu hết các phương pháp sáng tạo của phương Tây và

nhiều môn học liên quan khác như patent học, lý thuyết thông tin, lý

thuyết hệ thống, điều khiển học, lý thuyết ra quyết định, tâm lý học

sáng tạo, môn học phát triển trí tưởng tượng sáng tạo.

Học viện công cộng sáng tạo sáng chế không chỉ đào tạo các nhà

sáng chế chuyên nghiệp sáng tạo có phương pháp, mà còn đào tạo các

cán bộ giảng dạy, nghiên cứu PPLSTVĐM, các cán bộ tổ chức các

hoạt động sáng tạo, sáng chế.

Học viện nhận vào học những người đã tốt nghiệp đại học (phần

lớn là các kỹ sư), đã có những thành tích sáng tạo. Cùng học với

chúng tôi có những người có trong tay cả chục patent. Chúng tôi lúc

đó chỉ là những sinh viên, được nhận vào học như những trường hợp

thử nghiệm, ngoại lệ. Còn khi vào học thì không có sự phân biệt đối

xử nào.

Chúng tôi đã vô cùng may mắn được học trực tiếp thầy G.S.

Altshuller. Sự may mắn thể hiện ở chỗ thầy G.S. Altshuller là tác giả

TRIZ, có nghĩa, chúng tôi được học với người sáng lập ra một lý

thuyết rất mạnh trong PPLSTVĐM. Nói cách khác, chúng tôi được

học với sư tổ, học tận gốc. Dễ dầu gì có ai được học cơ học cổ điển

với Newton, thuyết tương đối với Einstein, tin học với những người

sáng lập ra ngành tin học… Một số trong chúng tôi sau khi học còn

giữ liên lạc, được thầy Altshuller cung cấp các sách, tài liệu TRIZ mới

nhất cho đến khi thầy Altshuller bị bệnh nặng, rồi qua đời năm 1998.

Một may mắn nữa cần nhấn mạnh là, khi chúng tôi đi học thêm ở

Học viện công cộng sáng tạo sáng chế, Liên Xô là nước xã hội chủ

nghĩa và học không phải đóng học phí. Nếu bây giờ tôi mới đi học

PPLSTVĐM thì cũng phải bó tay vì giá trung bình trên thế giới là vài

trăm USD cho một người, một ngày học.

Nếu xem du nhập một khoa học, một môn học vào một đất nước

không đơn giản chỉ là nhập khẩu sách, tài liệu vào đất nước đó mà

phải là du nhập kiến thức, kỹ năng của khoa học, môn học đó vào đầu

và trở thành hành động của người bản xứ, thì thời điểm du nhập

PPLSTVĐM vào Việt Nam được tính là năm 1973, khi nhóm ba người

đầu tiên tốt nghiệp khóa một Học viện công cộng sáng tạo sáng chế.

17 .1.3 . Phổ biến và phát triển phương pháp luận sáng tạo và đổi mới

(PPLSTVĐM) ở Việt Nam: Các kịch bản

Thông thường, sau giai đoạn du nhập một cái gì đó từ nước ngoài

về, người ta thực hiện các giai đoạn tiếp theo là phổ biến và phát triển

nó ở trong nước. Ví dụ, sau khi du nhập giống lúa mới, người ta tiến

hành nhân giống, để khi có đủ số lượng thì phổ biến trồng đại trà,

đồng thời, người ta cải tiến, hoàn thiện việc gieo trồng, chăm sóc, cao

hơn nữa, cải tiến chính giống lúa nhập về. Không ai nhập thóc giống

về để ăn.

Có thể có một số “kịch bản” liên quan đến việc phổ biến và phát

triển PPLSTVĐM ở Việt Nam.

Kịch bản 1

PPLSTVĐM được du nhập thông qua sáu người Việt Nam đi học ở

Liên Xô về. Cả sáu người đều không có ý định phổ biến PPLSTVĐM ở

Việt Nam mà chỉ dùng riêng cho mình. Điều này có thể hiểu được vì

động cơ ban đầu đến với PPLSTVĐM là do sự ham thích, say mê của

từng cá nhân.

Thêm nữa, lúc này, không ai, kể cả các cán bộ quản lý, lãnh đạo

khoa học, giáo dục Việt Nam đặt vấn đề và tạo điều kiện để sáu người

phổ biến kiến thức, kỹ năng môn học PPLSTVĐM cho nhiều người

biết.

Nếu kịch bản này xảy ra thì có chuyện du nhập PPLSTVĐM nhưng

không có chuyện phổ biến, lại càng không có chuyện phát triển

PPLSTVĐM ở Việt Nam.

Thực tế cho thấy, có anh Dương Xuân Bảo ở Hà Nội và tôi ở TP.

Hồ Chí Minh có ý định phổ biến PPLSTVĐM và triển khai nó trong xã

hội.

Kịch bản 2

Năm 1975, ba người tốt nghiệp khóa hai Học viện công cộng sáng

tạo sáng chế về nước. Lúc này, tất cả sáu người đã học PPLSTVĐM

đều có mặt ở Việt Nam.

Một hôm, những người quản lý chúng tôi mời chúng tôi lên và

nói:

“Trong lý lịch các anh có viết, các anh học thêm Học viện công

cộng sáng tạo sáng chế, ở đó dạy môn khoa học PPLSTVĐM. Vậy các

anh có thể làm một hoặc vài seminar để chúng tôi biết nó

(PPLSTVĐM) là cái gì không?”

Được lời như cởi tấm lòng vì cả sáu người chúng tôi đều có ý định

phổ biến, phát triển PPLSTVĐM ở Việt Nam. Chúng tôi tích cực

chuẩn bị và các buổi seminar đã diễn ra một cách tốt đẹp.

Sau các seminar một thời gian ngắn, chúng tôi được thông báo,

các cơ quan có trách nhiệm thấy đây là khoa học cho tương lai nên

quyết định đầu tư ở cấp nhà nước cho việc phổ biến và phát triển

PPLSTVĐM ở nước ta.

Công việc được triển khai, trước hết là nhân giống: Từ chúng tôi,

đào tạo ra những người có khả năng giảng dạy và nghiên cứu

PPLSTVĐM. Những người này sẽ là các thầy, cô giáo dạy môn

PPLSTVĐM khi PPLSTVĐM được đưa vào trường học các cấp.

Môn PPLSTVĐM đầu tiên sẽ đưa vào các trường đại học. Khi

chuẩn bị đầy đủ người dạy, giáo trình phù hợp với kiến thức, độ tuổi,

môn học PPLSTVĐM sẽ đưa xuống trung học phổ thông (cấp 3),

trung học cơ sở (cấp 2), tiểu học (cấp 1), thậm chí đến mẫu giáo.

Một cách lý tưởng, môn học PPLSTVĐM sẽ được dạy liên tục từ

mẫu giáo đến hai năm đầu của đại học, mỗi năm học vài chục tiết, với

các trò chơi (đối với mẫu giáo), các giáo trình phù hợp với từng bậc

học (đối với tiểu học trở lên). Các trường đại học và cao đẳng thành

lập các trung tâm PPLSTVĐM để những người đang đi làm hoặc quan

tâm có thể đến học.

Đến một lúc nào đó (tất nhiên phải rất lâu dài và cần hết sức kiên

trì), PPLSTVĐM “phủ sóng” lên hết các người dân Việt Nam từ độ

tuổi mẫu giáo trở lên. Đấy là những người biết tư duy sáng tạo có

phương pháp khoa học, tư duy sáng tạo một cách có kỹ năng chứ

không phải tư duy sáng tạo theo phương pháp tự nhiên thử và sai.

Bạn đọc thử tưởng tượng, nếu mọi cái đi theo kịch bản này,

PPLSTVĐM được đầu tư ngay từ năm 1975 đến nay (2011) thì 36 năm

vừa qua PPLSTVĐM đã được phổ biến và phát triển đến đâu?

Nhân đây, người viết nói về đầu tư cho PPLSTVĐM: Chi phí đầu

tư cho PPLSTVĐM chỉ tương đương với đầu tư cho môn Ngữ văn –

tiếng Việt trong trường học các cấp. Nói cách khác, chi phí đầu tư rất

ít. Bởi vì, PPLSTVĐM không cần trang thiết bị, máy móc, hóa chất,

nguyên vật liệu, năng lượng, thậm chí, không cần mỗi người học phải

có một máy tính. Chưa kể, PPLSTVĐM không có chất thải gây ô

nhiễm môi trường. Người đi học mang máy tính (bộ óc) của mình

đến lớp học. Dạy và học PPLSTVĐM là nạp phần mềm tiên tiến nhất

về tư duy sáng tạo vào máy tính (bộ óc) có sẵn, được cha mẹ cho

không mất tiền mua.

Còn ích lợi thì sao? Í ch lợi vô cùng lớn. Người học, về nguyên tắc,

chỉ học đầy đủ chương trình PPLSTVĐM một lần và dùng nó suốt

cuộc đời để giải quyết tốt các vấn đề của mình và góp phần giải quyết

tốt các vấn đề của cộng đồng, xã hội.

Rất tiếc, kịch bản lý tưởng này đã không xảy ra.

Kịch bản

3

Một số trong chúng tôi có ý định phổ biến và phát triển

PPLSTVĐM ở Việt Nam không chờ đợi hơn được nữa, quyết định

tìm gặp các vị quản lý, lãnh đạo liên quan để chủ động trình bày

PPLSTVĐM là gì và đề nghị được giúp đỡ.

Sau nhiều lần gặp, sau khi gặp được nhiều vị, cuối cùng, các vị

quản lý, lãnh đạo có trách nhiệm bị thuyết phục và ra quyết định đầu

tư phổ biến và phát triển PPLSTVĐM ở cấp độ nhà nước. Phần tiếp

theo sẽ đi theo kịch bản 2, chỉ có khác, thời điểm ra quyết định ủng hộ

không phải là năm 1975 mà có thể một số năm sau đó.

Rất tiếc kịch bản này đã không xảy ra, mặc dù tôi và anh Dương

Xuân Bảo đã gặp nhiều vị quản lý, lãnh đạo chính quyền, khoa học-

công nghệ, giáo dục-đào tạo ở địa phương cũng như ở trung ương.

Kịch bản

4

Nếu như chi phí đầu tư cho phổ biến, phát triển PPLSTVĐM ít thì

tại sao chúng tôi không tự lực cánh sinh: Tự đầu tư, tự trang trải mà

không được nhận kinh phí của nhà nước. Trong khi, là các viên chức

nhà nước, lương chúng tôi chỉ thuộc loại ba cọc ba đồng. Nếu làm

được như vậy thì bằng việc làm chứng minh được những điều sau:

- Quả thật chi phí đầu tư cho phổ biến, phát triển PPLSTVĐM rất

ít.

- Nhiều người thuộc mọi thành phần kinh tế, xã hội đi học chứng

tỏ môn học này cần cho xã hội, suy rộng ra, cho đất nước, cho dân

tộc.

- PPLSTVĐM mang lại nhiều ích lợi cho người học thể hiện qua

các thu hoạch mà các học viên phản ánh lại.

Tất cả những kết quả nói trên được chúng tôi gởi tới các vị quản

lý, lãnh đạo liên quan, làm các vị “động lòng” và ra quyết định đầu tư

ở cấp nhà nước cho PPLSTVĐM.

Kịch bản này đã và đang tiếp tục xảy ra phần đầu nhưng chưa đến

được phần sau: Đến nay vẫn không có quan chức nào động lòng.