Sử dụng dạy học nêu vấn đề trong chương trình Lịch sử lớp 4 ở Tiểu học
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 52/2021
49
SỬ DỤNG DẠY HỌC NÊU VẤN ĐỀ
TRONG CHƯƠNG TRÌNH LỊCH SỬ LỚP 4 Ở TIỂU HỌC
Lê Thúy Mai
Trường Đại học Thủ đô Hà Nội
Tóm tắt: Sử dụng dạy học nêu vấn đề trong giờ học Lịch sử là việc làm quen thuộc đối với
nhiều giáo viên, nhưng sử dụng hiệu quả phương pháp này góp phần gây hứng thú, phát
huy tính tích cực nhận thức của học sinh là vấn đề không đơn giản. Xuất phát từ yêu cầu
thực tiễn của việc nâng cao chất lượng dạy học nói chung và chương trình Lịch sử lớp 4 ở
Tiểu học nói riêng, việc sử dụng hiệu quả phương pháp dạy học nêu vấn đề trong dạy học
Lịch sử trở nên cần thiết. Bài viết xin chia sẻ một số biện pháp góp phần nâng cao hiệu quả
sử dụng phương pháp dạy học nêu vấn đề trong dạy học Lịch sử lớp 4 ở Tiểu học.
Từ khóa: Dạy học nêu vấn đề, lịch sử, lớp 4, nâng cao chất lượng dạy học, Tiểu học.
Nhận bài ngày 13.5.2021; gửi phản biện, chỉnh sửa và duyệt đăng ngày 21.7.2021
1. MỞ ĐẦU
Với tư cách là một môn khoa học, Lịch sử có vai trò quan trọng trong việc giáo dục nhân
cách học sinh. Lịch sử chính là thầy dạy của cuộc sống, là tấm gương soi của muôn đời, giúp
học sinh có ý thức giữ gìn bản sắc văn hóa và kế tục sự nghiệp cách mạng của dân tộc trong
công cuộc xây dựng và bảo vệ đất nước. Tuy nhiên, do bản chất của môn học này gắn liền
với các mốc thời gian trong quá khứ nên việc làm nó sống lại trong nhận thức cũng như để
các nhân vật, sự kiện hiện lên một cách chân thực, sinh động đối với học sinh Tiểu học là
điều không đơn giản. Bên cạnh đó, thời lượng dành cho môn học này còn ít, kết hợp với việc
dạy học theo lối “thầy đọc trò chép” cũng làm học sinh nhàm chán, không muốn học.
Việc nêu vấn đề trong tiết dạy Lịch sử là điều không mới đối với một giáo viên,
nhưng việc nâng nó lên thành một kĩ năng và gây hứng thú cho học sinh trong quá trình học
là một vấn đề không đơn giản. Thực tiễn dạy học ở Tiểu học hiện nay cho thấy, đa số giáo
viên còn gặp khó khăn trong quá trình dạy học môn Lịch sử. Nhiều giáo viên chưa nhận thức
đúng đắn về hiệu quả của việc sử dụng phương pháp dạy học nêu vấn đề, chưa nắm được
quy trình sử dụng dạy học nêu vấn đề nên chất lượng môn học này còn thấp. Về phía học
sinh, các em không thích học môn Lịch sử vì cho rằng đó là môn phụ, không quan trọng lại
có quá nhiều mốc thời gian và sự kiện khô khan, khó nhớ. Vì vậy, các em không hứng thú
50
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ HÀ NỘI
trong học tập môn này, hoặc chỉ học qua loa, đối phó. Xuất phát từ yêu cầu thực tiễn của
việc nâng cao chất lượng dạy - học nói chung và chương trình Lịch sử lớp 4 ở Tiểu học nói
riêng, việc sử dụng phương pháp dạy học nêu vấn đề trong dạy học Lịch sử trở nên cần thiết.
Bài viết xin chia sẻ một số biện pháp góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng phương pháp dạy
học nêu vấn đề trong dạy học Lịch sử lớp 4 ở Tiểu học.
2. NỘI DUNG
2.1. Khái quát chung về dạy học nêu vấn đề
Dạy học nêu vấn đề xuất phát từ thuật ngữ “Ơristic” có nghĩa là phát kiến, tìm tòi. Dạy
học nêu vấn đề còn được gọi dưới nhiều tên gọi khác như: dạy học phát hiện và giải quyết
vấn đề, dạy học giải quyết vấn đề,…
Tác giả V.Ôkôn cho rằng: “Dạy học nêu vấn đề là toàn bộ các hành động như tổ chức
các tình huống có vấn đề, biểu đạt (nêu ra) các vấn đề, chú ý giúp đỡ cho học sinh những
điều cần thiết để giải quyết vấn đề, kiểm tra các cách giải quyết đó và cuối cùng lãnh đạo
quá trình hệ thống hóa và củng cố các kiến thức đã tiếp thu được” [6, tr.103]. Phát biểu này
giúp hình dung được quá trình dạy học nêu vấn đề và thấy được yếu tố then chốt của phương
pháp dạy học này chính là tình huống có vấn đề.
Theo tác giả Lecne: “Trong quá trình học sinh giải quyết một cách sáng tạo các vấn đề
và bài toán có vấn đề trong một hệ thống nhất định thì diễn ra sự lĩnh hội sáng tạo các tri
thức và kĩ năng, sự nắm kinh nghiệm hoạt động sáng tạo mà xã hội tích lũy được, sự hình
thành nhân cách có tính tích cực công dân, có trình độ phát triển cao và có ý thức tự giác
của xã hội xã hội chủ nghĩa” [1, tr.81]. Ở đây, Lecne giải thích thêm kết quả cơ bản và mục
đích chính của dạy học nêu vấn đề, nhấn mạnh vai trò phát triển tiềm lực sáng tạo của phương
pháp dạy học này. Trong giáo trình “Phương pháp dạy học Lịch sử, tập 1”, tác giả Phan
Ngọc Liên đã khẳng định: dạy học nêu vấn đề là một trong những con đường khắc phục tình
trạng nhồi nhét kiến thức, phát huy tính độc lập, tư duy nhận thức của học sinh. Tác giả cho
rằng “dạy học nêu vấn đề không phải là phương pháp dạy học cụ thể mà là nguyên tắc chỉ
đạo việc tiến hành nhiều phương pháp dạy học, được vận dụng trong tất cả các khâu của
giờ học và là một kiểu dạy học” [2, tr.261].
Như vậy, có rất nhiều cách lý giải khác nhau về dạy học nêu vấn đề. Nhưng bản chất
của phương pháp dạy học này chính là tạo nên vấn đề hay tình huống có vấn đề, sao cho tình
huống đó kích thích được thắc mắc, gây hứng thú tìm hiểu, rèn luyện tính tích cực tư duy
cho HS, cũng như điều khiển hoạt động học giúp HS ý thức được vấn đề học tập và tìm cách
giải quyết vấn đề đó.
2.2. Ý nghĩa của sử dụng dạy học nêu vấn đề trong chương trình Lịch sử lớp 4 ở Tiểu học
Một trong các phương pháp góp phần phát huy tính tích cực, chủ động, năng lực tư duy
sáng tạo của học sinh trong dạy học lịch sử ở Tiểu học là dạy học nêu vấn đề. Để phát huy
ưu điểm của phương pháp này, đòi hỏi giáo viên phải tạo được tình huống có vấn đề và
hướng dẫn học sinh giải quyết vấn đề. “Tình huống có vấn đề” là thời điểm thể hiện mâu
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 52/2021
51
thuẫn trong nhận thức của học sinh để nhận ra điều mình chưa biết, mà chưa giải quyết được.
Tình huống này buộc học sinh phải quyết tâm tìm hiểu, chứ không khoanh tay khuất phục.
Song, không phải điều không biết nào được đặt ra cũng tạo được tình huống có vấn đề, mà
chỉ khi nào những điều học sinh nhận thấy không thể không biết, không thể không tìm hiểu
để nhận thức đúng, sâu sắc vấn đề đặt ra, nhằm vào việc học tập. Việc giải quyết vấn đề là
tiến hành tìm hiểu, làm sáng tỏ những điều chưa biết để biết [2; tr.187].
Khi hướng dẫn trình bày cho học sinh nắm kiến thức cơ bản, giáo viên cần chú ý đến
“nhu cầu tư duy” của học sinh. Trong trường hợp này, ở học sinh sẽ xuất hiện những thắc
mắc, những vấn đề đặt ra để giải quyết. Các nhà giáo dục gọi trường hợp này là tình huống
có vấn đề. Trong dạy học, giáo viên luôn chú trọng khêu gợi học sinh đặt vấn đề để tìm hiểu,
không dừng lại ở việc tiếp thu thụ động. Đặt câu hỏi nêu ra điều mình chưa biết là một yếu
tố quan trọng để học tập thông minh, chủ động. Vấn đề đặt ra là phải nhằm vào bản chất,
những điều quan trọng để hiểu sự kiện, chứ không phải những chi tiết vụn vặt, hình thức bên
ngoài. Giáo viên hướng dẫn học sinh giải quyết vấn đề thông qua việc khai thác sách giáo
khoa, sử dụng đồ dùng trực quan, tư liệu thành văn,… sau đó tiếp thu và củng cố kiến thức mới.
Khi đã hình thành tình huống có vấn đề thì lúc bấy giờ việc dạy học nêu vấn đề sẽ mang
lại hiệu quả cao trong việc phát triển tư duy, trí tuệ của học sinh. Do đó, việc giải quyết vấn
đề nâng lên một cách rõ rệt sức mạnh giáo dục và khả năng phát triển tư duy trong dạy học
lịch sử. Học sinh tự mình nắm kiến thức, tự mình rút ra kết luận sau khi đã suy nghĩ kỹ.
Những kết luận này là phản ánh những quan điểm riêng, có căn cứ khoa học, do các em nhận
thức được. Học sinh chỉ học tập tốt, có kết quả khi các em phát hiện ra vấn đề và tìm cách
giải quyết vấn đề [2; tr.192]. Theo N.G. Đairi, giờ học nêu vấn đề là trong giờ học đó, trên
cơ sở nghiên cứu tài liệu mới, học sinh phải tự lập giải quyết một vấn đề nào đó (hoặc nhiều
vấn đề). Những vấn đề này đã được khoa học giải quyết nhưng học sinh phải có nhiệm vụ
“khám phá” lại [3; tr.62].
Như vậy, có thể thấy, dạy học nêu vấn đề có ý nghĩa đặc biệt đối với việc hình thành
kiến thức trên cơ sở hoạt động tư duy độc lập của học sinh. Cách dạy học này giúp học sinh
tiếp thu bài học Lịch sử một cách chủ động, hào hứng. Dạy học nêu vấn đề giúp rèn luyện
tư duy phê phán, tư duy sáng tạo cho học sinh. Trong quá trình phát hiện và giải quyết vấn
đề, học sinh cần huy động vốn kiến thức và kinh nghiệm đã tích lũy, kết hợp các năng lực
của bản thân, năng lực hợp tác, làm việc nhóm với bạn bè để tìm ra cách giải quyết vấn đề
tối ưu nhất. Điều này góp phần kích thích sự tìm tòi của học sinh cũng như khả năng nhìn sự
việc dưới nhiều góc độ khác nhau. Thông qua việc giải quyết vấn đề, học sinh sẽ thu nhận
được một lượng kiến thức nhất định và những kĩ năng cần thiết để xử lí các tình huống tương
tự trong cuộc sống.
2.3. Một số biện pháp góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng dạy học nêu vấn đề trong
chương trình Lịch sử lớp 4 ở Tiểu học
Với những ý nghĩa mà phương pháp dạy học nêu vấn đề mang lại trong dạy học Lịch
sử, rất nhiều giáo viên đã sử dụng phương pháp này góp phần nâng cao hiệu quả giờ dạy.
52
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ HÀ NỘI
Tuy nhiên, thực tế trong quá trình sử dụng dạy học nếu vấn đề, giáo viên vẫn còn gặp phải
một số khó khăn như còn nhầm lẫn giữa dạy học nêu vấn đề với phương pháp hỏi đáp, hay
để sử dụng dạy học nêu vấn đề cần đầu tư rất nhiều thời gian để đưa ra được các tình huống
có vấn đề cũng như định hướng cách thức tổ chức giải quyết cho học sinh và lựa chọn phương
án giải quyết tối ưu nhất,… Trong phạm vi bài viết này, tôi xin chia sẻ một số biện pháp góp
phần nâng cao hiệu quả sử dụng phương pháp dạy học nêu vấn đề trong dạy học Lịch sử lớp
4 ở Tiểu học.
2.3.1 Kết hợp dạy học nêu vấn đề với phương pháp quan sát
Phương pháp quan sát có ưu điểm làm cho tiết học thêm sinh động, hấp dẫn, phù hợp
với đặc điểm tâm lí của học sinh Tiểu học. Thông qua phương pháp quan sát, những sự kiện
lịch sử trừu tượng trở nên sống động và gần gũi với các em hơn. Kết hợp dạy học nêu vấn
đề với phương pháp quan sát sẽ góp phần khơi gợi sự hứng thú, sự ham học hỏi và tiếp thu
kiến thức một cách chủ động từ phía học sinh.
Trong quá trình kết hợp dạy học nêu vấn đề với phương pháp quan sát, chúng ta có thể
tiến hành theo các bước sau:
Bước 1: Tổ chức cho học sinh quan sát.
Bước 2: Đặt vấn đề.
Bước 3: Tổ chức thảo luận để giải quyết vấn đề.
Bước 4: Báo cáo kết quả, kết luận.
VD: Khi dạy Bài 11: “Cuộc kháng chiến chống quân Tống xâm lược lần thứ hai (1075
– 1077)” (SGK Lịch sử và Địa lí lớp 4, tr.34 – 36):
Bước 1: Tổ chức cho học sinh quan sát
Khi cho học sinh (HS) tìm hiểu về diễn biến trận chiến trên sông Như Nguyệt, giáo viên
(GV) có thể cho HS quan sát lược đồ Trận chiến trên sông Như Nguyệt, hướng dẫn HS đọc
tên lược đồ, đọc bảng chú thích. Sau đó, GV hướng dẫn HS kết hợp đọc Sgk, quan sát lược
đồ và đặt vấn đề.
Lược đồ trận chiến trên sông Như Nguyệt
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 52/2021
Bước 2: Đặt vấn đề
53
GV nêu vấn đề: Các con hãy tưởng tượng mình là Lý Thường Kiệt và phán đoán tại sao
vị tướng này chọn sông Như Nguyệt là vị trí để xây dựng phòng tuyến?
Với vấn đề đặt ra, GV có thể thu hút sự chú ý của HS vào tiết học, tạo được không khí
hào hứng cho lớp vì kích thích trí tưởng tượng của HS khi được hóa thân thành một vị tướng
trong lịch sử. Để giải quyết vấn đề này, HS cần tập trung suy nghĩ, kết hợp quan sát, phân
tích, đánh giá về vị trí sông Như Nguyệt để đưa ra cách lí giải hợp lí nhất.
Bước 3: Tổ chức thảo luận để giải quyết vấn đề
GV tổ chức cho HS thảo luận nhóm để giải quyết vấn đề. Trong quá trình quan sát các
nhóm làm việc, nếu thấy nhiều HS cần hỗ trợ, GV có thể đưa ra câu hỏi gợi ý các nhóm: Để
tiến vào kinh thành Thăng Long, quân Tống có thể đi qua những con đường nào? Đâu là con
đường thuận lợi nhất?... Sự hỗ trợ của GV có thể giúp HS thêm định hướng tốt hơn để giải
quyết vấn đề đã đặt ra.
Bước 4: Báo cáo kết quả, kết luận
GV mời một số nhóm trình bày ý kiến. Sau đó GV nhận xét và rút ra kết luận: Đây là
khúc sông chặn tất cả mọi lối đi của quân giặc khi tiến vào thành Thăng Long. Để tiến đến
kinh thành, quân Tống bắt buộc phải đi qua đây. Sông Như Nguyệt cũng là con đường thuận
lợi nhất để tiến vào Thăng Long nên Lý Thường Kiệt đã quyết định xây dựng phòng tuyến ở đây.
2.3.2 Kết hợp dạy học nêu vấn đề với phương pháp tranh luận
Tranh luận là phương pháp giúp HS có cơ hội trình bày ý kiến, quan điểm của mình,
đồng thời biết lắng nghe ý kiến của các bạn trong lớp. Kết hợp dạy học nêu vấn đề với
phương pháp tranh luận giúp HS có thêm kĩ năng phân tích, tổng hợp, đánh giá về một vấn
đề để đưa ra được những lí lẽ thuyết phục bảo vệ cho quan điểm của mình. Điều này không
những góp phần hoàn thiện ngôn ngữ mà còn phát triển tư duy phản biện cũng như năng lực
giao tiếp của HS. Khi kết hợp dạy học nêu vấn đề với phương pháp tranh luận, có thể tiến
hành theo các bước sau:
Bước 1: Nêu vấn đề tranh luận.
Bước 2: Tổ chức cho HS tranh luận.
Bước 3: Nhận xét, kết luận vấn đề.
Ví dụ, khi dạy Bài 29: Tổng kết (SGK Lịch sử và Địa lí lớp 4, tr 65-66), GV có thể đưa
ra vấn đề để HS tranh luận: Đánh giá về nhà Nguyễn, có ý kiến cho rằng, triều đại này là
một bước lùi của Lịch sử, nhưng cũng có ý kiến cho rằng, triều đại này vừa có mặt tích cực,
vừa có mặt hạn chế. Với những kiến thức đã học, con hãy đưa ra quan điểm của mình.
Để giải quyết vấn đề này, HS cần huy động kiến thức đã học liên quan đến các triều đại
phong kiến Việt Nam. Trên cơ sở hệ thống lại những thành tựu của mỗi triều đại, HS cần có
cái nhìn so sánh, đánh giá để giải quyết vấn đề cũng như đưa ra những lập luận bảo vệ cho
quan điểm của mình.
54
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ HÀ NỘI
2.3.3 Kết hợp dạy học nêu vấn đề với trò chơi học tập
Trò chơi học tập là một hình thức tổ chức dạy học góp phần làm cho không khí lớp học
trở nên sôi nổi nhưng mang tính chất nhẹ nhàng, thoải mái, phù hợp với đặc điểm tâm lí lứa
tuổi Tiểu học “học mà chơi, chơi mà học”. Kết hợp dạy học nêu vấn đề với trò chơi học tập
giúp HS tích cực tìm hiểu tri thức và hứng thú hơn trong học tập, góp phần nâng cao hiệu
quả bài học lịch sử. Vì trò chơi học tập có thể tổ chức vào nhiều thời điểm, dưới nhiều cách
thức khác nhau trong bài học, nên khi kết hợp dạy học nêu vấn đề với hình thức này, GV có
thể linh hoạt đưa ra qui trình cho phù hợp với tiến trình bài học.
Ví dụ, khi dạy Bài 24:“Nghĩa quân Tây Sơn tiến ra Thăng Long” (SGK Lịch sử và Địa
lí lớp 4, tr.59 – 60), GV có thể kết hợp dạy học nêu vấn đề với trò chơi học tập ở cuối tiết
học vừa góp phần củng cố kiến thức, vừa đưa ra vấn đề để HS giải quyết:
Bước 1: Chuẩn bị trò chơi
- GV chuẩn bị hệ thống các câu hỏi sau:
1. Tây Sơn là vùng đất thuộc tỉnh nào?
2. Nghĩa quân Tây Sơn tiến ra Bắc vào khi nào?
3. Năm 1786, Nguyễn Huệ kéo quân ra Bắc để làm gì?
4. Từ khi phất cờ khởi nghĩa đến lúc làm chủ toàn bộ vùng đất Đàng Trong, lật đổ chúa
Trịnh, nghĩa quân Tây Sơn mất bao nhiêu năm?
5. Chúa Trịnh và bầy tôi khi được tin nghĩa quân Tây Sơn tiến ra Bắc đã có thái độ như
thế nào?
6. Sự việc nào cho thấy chúa Trịnh và bầy tôi rất chủ quan, coi thường lực lượng của
nghĩa quân?
7. Khi nghĩa quân Tây Sơn tiến vào Thăng Long, quân Trịnh đã chống đỡ như thế nào?
8. Ý nghĩa cuộc tiến quân ra Thăng Long của Nguyễn Huệ?
* Hàng chữ từ khóa: Anh hùng áo vải (12 chữ cái)
Bước 2: GV phổ biến nội dung chơi, luật chơi
+ Mỗi tổ chia làm một đội. Các tổ chơi oẳn tù xì để quyết định lượt quay sau mỗi câu
hỏi. Khi một câu hỏi được đưa ra, đội đầu tiên chọn ra 1 người để quay chiếc nón kì diệu.
+ Nếu quay vào ô mất lượt thì phải nhường lượt chơi cho đội tiếp theo.
Nếu quay vào ô bao nhiêu điểm thì được tính bấy nhiêu khi trả lời đúng câu hỏi. Ngoài
ra còn có các ô mất điểm, gấp đôi, chia đôi điểm. Nếu quay vào ô mất điểm hoặc chia đôi
điểm, dù trả lời đúng cũng sẽ bị trừ điểm.
Nếu quay vào ô phần thưởng thì sẽ được lựa chọn 1 ô để biết chữ cái ở ô đó.
+ Khi đội chơi trả lời sai hoặc trả lời câu hỏi quá chậm, quyền chơi được nhường cho
đội khác.
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 52/2021
55
+ Với mỗi câu trả lời đúng, đội đó được quyền đoán một chữ cái trong hàng chữ.
+ Các đội chơi có thể chọn đoán cả hàng chữ dù các chữ cái chưa hiện ra hết.
Bước 3: Tổ chức trò chơi
GV tổ chức cho HS chơi cho đến khi đoán được cụm từ khóa đã cho.
Bước 4: Tổng kết trò chơi, nêu vấn đề
Sau khi HS đoán được cụm từ khóa, GV nêu vấn đề: Nguyễn Huệ đã được nhân dân ta
gọi là “Anh hùng áo vải”. Theo các con, vì sao nhân dân ta gọi Nguyễn Huệ với tên gọi này?
Bước 5: Tổ chức thảo luận giải quyết đề
GV có thể cho HS thảo luận nhóm đôi để giải quyết vấn đề (chú ý giới hạn thời gian).
Bước 6: Kết luận
GV mời HS phát biểu ý kiến, sau đó nhận xét và chốt vấn đề: Nhân dân ta gọi Nguyễn
Huệ là “anh hùng áo vải” vì ông là người có xuất thân bình dân, không phải thần tử của
triểu trước mà lại lập nên nghiệp lớn, đã giúp bình định cuộc nổi loạn đang diễn ra lúc bấy
giờ và có công trong công cuộc đánh đuổi giặc ngoại xâm ra khỏi đất nước ta. Đây là một
vị anh hùng đáng kính của dân tộc.
2.3.4 Kết hợp dạy học nêu vấn đề với kĩ thuật sơ đồ tư duy
Sơ đồ tư duy (SĐTD) là một kĩ thuật dạy học hiện đại kết hợp giữa từ ngữ, hình ảnh,
đường nét, màu sắc để tóm tắt lại nội dung hoặc hệ thống mạch kiến thức. SĐTD có ưu điểm
làm nổi bật những kiến thức trọng tâm, tổng hợp kiến thức một cách ngắn gọn, khoa học,
làm điểm tựa dễ dàng cho trí nhớ. Kết hợp dạy học nêu vấn đề với kĩ thuật SĐTD vừa khơi
gợi được hứng thú của HS trong tiết học, vừa giúp các em vận dụng sáng tạo tri thức theo
cách hiểu của mình để tạo ra sản phẩm học tập, hạn chế cách học máy móc, thụ động.
Kết hợp dạy học nêu vấn đề với kĩ thuật SĐTD có thể tiến hành theo các bước sau:
Bước 1: Chuẩn bị (dẫn dắt vào vấn đề)
Bước 2: Đặt vấn đề
Bước 3: Bộc lộ quan điểm ban đầu về vấn đề
Bước 4: Xác định nội dung kiến thức liên quan và bước đầu hình thành sơ đồ tư duy
Bước 5: Trao đổi, thảo luận và hoàn thành sơ đồ tư duy
Bước 6: Giải quyết vấn đề
Bước 7: Kết luận
Ví dụ khi dạy Bài 14 “Cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Mông – Nguyên” (SGK
Lịch sử và Địa lí lớp 4, tr.40 – 42):
Bước 1: Chuẩn bị (Dẫn dắt vào vấn đề)
Mở đầu bài học, GV cho HS xem 1 đoạn video ngắn về sức mạnh của quân Mông
Cổ, sau đó mời HS phát biểu cảm nhận về sức mạnh của đội quân này (sử dụng kĩ thuật tia
56
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ HÀ NỘI
chớp, mỗi HS nêu một ý kiến)
Bước 2: Đặt vấn đề
GV đặt vấn đề: Vào thế kỉ XIII, là một đế quốc lớn mạnh, nhưng Mông Cổ vẫn tiếp tục
có ý định mở rộng bờ cõi, lăm le xâm lược Đại Việt nước ta lúc bấy giờ. Ba lần bị quân
Mông Cổ tràn vào xâm lược, vận mệnh nước ta rơi vào thế “ngàn cân treo sợi tóc”. Tuy
nhiên, quân đội nhà Trần không hề run sợ và cả ba lần đã khiến cho quân giặc thua trận,
buộc phải rút lui khỏi bờ cõi nước ta. Là một đất nước nhỏ bé, quân sĩ ít ỏi, vậy sức mạnh
đặc biệt nào đã giúp vua tôi nhà Trần chiến thắng? Nguyên nhân thắng lợi của cuộc kháng
chiến chống quân Mông – Nguyên là gì? Chúng ta cùng tìm hiểu qua bài học ngày hôm nay.
Bước 3: Bộc lộ quan điểm ban đầu về vấn đề
GV cho HS thử suy nghĩ những nguyên nhân có thể làm cho cuộc kháng chiến của ta
giành thắng lợi, sau đó mời phát biểu ý kiến.
Bước 4: Xác định nội dung kiến thức liên quan và bước đầu hình thành sơ đồ tư duy
GV xác định những nội dung kiến thức liên quan để giúp HS giải quyết được vấn đề và
trình bày trên sơ đồ tư duy:
Sơ đồ tư duy bài 14. “Cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Mông – Nguyên”
Bước 5: Trao đổi, thảo luận và hoàn thành sơ đồ tư duy
GV hướng dẫn HS từng bước hoàn thiện sơ đồ tư duy dựa trên việc thảo luận nội dung chính.
* Thái độ của vua tôi nhà Trần: Yêu cầu HS đọc Sgk đoạn “Thời nhà Trần… giết giặc
Mông Cổ” và hỏi: Trước sự xâm lăng của quân Mông Cổ, nhà Trần đã biểu thị thái độ như
thế nào? Yêu cầu HS thảo luận nhóm bốn và trả lời bằng cách hoàn thiện trên sơ đồ tư duy.
Lưu ý HS dùng những từ, cụm từ ngắn gọn nhất khi viết, chỉ diễn đạt lại ý, tránh viết cả câu.
Sau đó mời đại diện các nhóm trình bày.
* Kế sách đánh giặc:
GV giao nhiệm vụ cho HS trước khi xem video: Mỗi HS vừa xem video, vừa hoàn thiện
câu hỏi trong phiếu bài tập. Sau khi xem xong video, GV cho thời gian để các nhóm thảo
luận, thống nhất ý kiến với nhau và hoàn thiện vào sơ đồ tư duy.
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 52/2021
57
Sau khi hoàn thiện xong sơ đồ tư duy, GV tiếp tục đặt câu hỏi:
Điểm chung trong kế sách đánh giặc của nhà Trần ở cả 3 lần kháng chiến chống quân
Mông – Nguyên là gì? Vì sao cả 3 lần vua tôi nhà Trần đều thực hiện kế sách rút lui khỏi
kinh thành Thăng Long? Hãy đánh giá kế sách đánh giặc của vua tôi nhà Trần?
HS suy nghĩ và phát biểu ý kiến.
Bước 6: Giải quyết vấn đề
GV nêu lại vấn đề cần giải quyết ở đầu giờ. Mời HS dựa vào sơ đồ và những gì đã thảo
luận, suy nghĩ cách giải quyết vấn đề.
Bước 7: Kết luận
GV chốt: Những yếu tố giúp quân ta giành được thắng lợi trước đội quân Mông Cổ lớn
mạnh, đó là: Tinh thần yêu nước và quyết tâm đánh giặc ngoại xâm của vua tôi nhà Trần;
công cuộc chuẩn bị kháng chiến chu đáo và nhanh chóng; sự đoàn kết toàn dân; đội quân
tinh nhuệ, quả cảm, không chịu khuất phục trước quân thù; kế sách đối phó sáng suốt, tài
tình; vua tài, tướng giỏi. GV có thể tiếp tục phát triển thêm vấn đề: Vậy sự thắng lợi của
cuộc kháng chiến chống quân Mông – Nguyên xâm lược cả 3 lần có ý nghĩa gì đối với lịch
sử nước nhà? Kết thúc tiết học, GV yêu cầu HS về nhà trang trí sơ đồ tư duy, trong đó được
thể hiện tự do về màu sắc, hình ảnh, kiểu chữ… Như vậy, trên cơ sở sơ dồ tư duy, HS hệ
thống được kiến thức làm điểm tựa để giải quyết vấn đề, thấy được cuộc kháng chiến chống
quân Mông - Nguyên đã diễn ra thành công vang dội với tinh thần quyết liệt chống giặc của
quân và dân nhà Trần, thấy được sự khôn ngoan trong kế sách đối phó với kẻ thù của quân
ta và dễ dàng ghi nhớ một số nhân vật lịch sử tiêu biểu gắn với thời đại này như Trần Thủ
Độ, Trần Hưng Đạo, Trần Quốc Toản…
2.3.5. Kết hợp dạy học nêu vấn đề với hoạt động trải nghiệm
Thế kỉ XXI phát triển nhanh chóng đòi hỏi giáo dục đào tạo được những con người có
năng lực thích nghi với sự thay đổi của môi trường và không ngừng tiếp thu tri thức mới.
UNESCO cũng đưa ra quan điểm giáo dục hiện nay là “Học để biết, học để làm, học để
chung sống, học để tự khẳng định”. Chương trình giáo dục của Việt Nam hiện nay cũng nắm
bắt nhanh chóng quan điểm dạy học tích cực này và đưa hoạt động trải nghiệm vào chương
trình. Đây là một cách tiếp cận mới với kết quả đầu ra là năng lực thực tiễn, tiềm năng sáng
tạo, tính tích cực, chủ động và tự giác của học sinh trong học tập. Kết hợp dạy học nêu vấn
đề với hoạt động trải nghiệm sẽ góp phần thúc đẩy sự hứng thú, tích cực khám phá tri thức
của HS và khắc sâu những kiến thức đã học thông qua quá trình chuyển hóa kinh nghiệm.
Kết hợp dạy học nêu vấn đề với hoạt động trải nghiệm có thể tiến hành theo các bước sau:
Bước 1. Đặt vấn đề
Bước 2. Giới thiệu tên hoạt động trải nghiệm
Bước 3 Tổ chức các hoạt động trải nghiệm và giải quyết vấn đề.
Bước 4. Kết luận vấn đề, đánh giá hoạt động trải nghiệm.
58
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ HÀ NỘI
Ví dụ, khi dạy Bài 28: “Kinh thành Huế” (SGK Lịch sử và Địa lí lớp 4, tr.67):
Bước 1. Đặt vấn đề
GV có thể cho HS xem một đoạn video ngắn về kinh thành Huế, sau đó kết nối vào vấn
đề: “Các con ạ, kinh thành Huế là một trong những địa điểm du lịch hấp dẫn du khách khi
tới Huế. Không những vậy, Huế còn là một di tích lịch sử rất nổi tiếng. Sau khi lật đổ triều
đại Tây Sơn, nhà Nguyễn được thành lập và chọn Huế làm kinh đô. Nhà Nguyễn đã xây dựng
Huế thành một kinh thành độc đáo bên bờ sông Hương. Vào năm 1993, kinh thành Huế được
UNESCO công nhận là Di sản Văn hóa thế giới. Vậy kinh thành Huế có gì đặc biệt? Vì sao
nơi đây lại được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa thế giới? Để giải quyết vấn đề này,
chúng ta cùng tìm hiểu qua bài học hôm nay”.
Bước 2. Giới thiệu tên hoạt động trải nghiệm
Vì mục tiêu cuối tiết học hướng tới là xây dựng một buổi triển lãm về kinh thành Huế,
GV có thể đặt tên cho hoạt động trải nghiệm: Triển lãm “Kinh thành Huế - vẻ đẹp vượt thời gian”.
Bước 3. Tổ chức các hoạt động trải nghiệm và giải quyết vấn đề
- GV gợi ý cho HS giải quyết vấn đề:
Trước hết, cần tìm kiếm thông tin trên mạng các tiêu chí để được lựa chọn làm Di sản
văn hóa thế giới. Sau đó, tìm hiểu các thông tin sưu tầm được về kinh thành Huế. Từ đó suy
luận kinh thành Huế đáp ứng tiêu chí nào trong những tiêu chí trên để được chọn làm Di sản
văn hóa thế giới và đưa ra kết luận. GV có thể đưa ra một số trang web và từ khóa gợi ý để
HS tìm hiểu thông tin dưới sự hỗ trợ của phụ huynh. Lưu ý HS tìm đọc những đoạn thông
tin ngắn, không lan man để phù hợp với nhận thức lứa tuổi. GV chia lớp thành các nhóm,
mỗi nhóm khoảng 8-10 HS, có chỉ định nhóm trưởng để giao việc cụ thể cho các thành viên
trong nhóm. Mỗi nhóm sẽ bốc thăm, lựa chọn hình thức trình bày sản phẩm trong buổi triển
lãm: tập san, lịch để bàn, khung tranh triển lãm và trang trí ảnh trên bảng tin của lớp.
- Tổ chức các hoạt động trải nghiệm: Khai mạc buổi triển lãm, GV chọn 1 hoặc 2 video
đặc sắc HS sưu tầm được về kinh thành Huế cho cả lớp xem. Sau đó, GV hướng dẫn HS cử
các đại diện luân phiên nhau thuyết minh về triển lãm đến người xem, đồng thời giải thích
vì sao kinh thành Huế lại được UNESCO chọn làm Di sản Văn hóa thế giới.
Bước 4. Kết luận vấn đề, đánh giá hoạt động trải nghiệm
GV tổng kết những gì đã làm được trong hoạt động trải nghiệm, tổng kết kiến thức và
cho HS tự đánh giá kết quả hoạt động, nhóm trưởng đánh giá kết quả hoạt động của từng
thành viên. Sau đó, GV đánh giá kết quả của nhóm dựa trên sản phẩm và báo cáo của các
nhóm đã thực hiện và kết luận.
3. KẾT LUẬN
Trước sự phát triển không ngừng của khoa học công nghệ, đòi hỏi phải đổi mới mạnh
mẽ phương pháp dạy học hướng đến người học. Một trong các phương pháp đó chính là dạy
học nêu vấn đề. Sử dụng phương pháp này có nhiều ưu thế và đem lại hiệu quả cao trong
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 52/2021
59
dạy học, đặc biệt là dạy học lịch sử. Nó có thể tạo được sự hào hứng tham gia của HS và
kích thích tư duy phản biện, tiếng nói cá nhân của chính các em về một vấn đề lịch sử. Vì
vậy, việc GV sử dụng phương pháp giải quyết vấn đề hợp lý trong dạy học lịch sử sẽ có tác
dụng thiết thực, là việc làm cần thiết góp phần nâng cao hiệu quả bài học, tạo hứng thú cho
HS trong học tập bộ môn, giúp cho các em biết cách lắng nghe tích cực và tiếp nhận quan
điểm của phía khác. Tuy nhiên, để đưa lại hiệu quả cao, đòi hỏi người dạy phải căn cứ vào
đặc trưng từng loại bài, kết hợp nhuần nhuyễn các phương pháp dạy học để xây dựng các
tình huống có vấn đề có tỉ lệ hợp lý giữa cái chưa biết và cái đã biết phù hợp với khả năng
của HS. Để vận dụng dạy học giải quyết vấn đề một cách hiệu quả, phát huy tốt nhất tính
tích cực, chủ động, sáng tạo của HS, nâng cao hiệu quả bài học lịch sử cần tới sự cố gắng,
tích cực hưởng ứng từ phía cả phía nhà trường – giáo viên – học sinh.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. I.Ia.Lecne (1977), Dạy học nêu vấn đề, Nxb. Giáo dục, Hà Nội.
2. Phan Ngọc Liên (2009), Phương pháp dạy học lịch sử, tập 1, Nxb. Giáo dục, Hà Nội.
3. N. G Đairi (1980), Chuẩn bị giờ học như thế nào, Nxb. Giáo dục, Hà Nội.
4. Nguyễn Thị Thấn (2013), Giáo trình Phương pháp dạy học các môn học tự nhiên và xã hội, Nxb.
ĐH Sư phạm, Hà Nội.
5. Phạm Hồng Tung (2020), Hướng dẫn dạy học môn Lịch sử và Địa lí Tiểu học theo chương trình
giáo dục phổ thông mới, Nxb. ĐH Sư phạm, Hà Nội.
6. V.Ôkôn (1976), Những cơ sở của dạy học nêu vấn đề, Nxb. Giáo dục, Hà Nội.
7. Nghiêm Đình Vỳ, Lê Thông (2019), Dạy học phát triển năng lực môn Lịch sử và Địa lí Tiểu học,
Nxb. ĐH Sư phạm, Hà Nội.
USING PROBLEM-BASED TEACHING IN HISTORY
CURRICULUM FOR 4th GRADE IN PRIMARY SCHOOLS
Abstract: Using problem-based teaching in History class is familiar for many teachers, but
it seems not easy for them to use this method effectively to improve the excitement and
promotion of students' active awareness. Stemming from the practical requirements of
improving the quality of teaching in general and the 4th grade History curriculum in
primary schools in particular, using problem-based teaching methods effectively in
teaching History becomes necessary. This article would like to share some measures to
improve the effectiveness of using problem-based teaching methods in teaching 4th grade
History in primary schools.
Keywords: Problem-based teaching, history, grade 4, improve teaching quality, primary school.
11 trang
23380
Free
Bạn đang xem tài liệu "Sử dụng dạy học nêu vấn đề trong chương trình Lịch sử lớp 4 ở Tiểu học", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- su_dung_day_hoc_neu_van_de_trong_chuong_trinh_lich_su_lop_4.pdf
