Pháp luật về chuyển giới của Anh quốc

Pháp luật về chuyển giới của Anh Quốc

PHÁP LUẬT VỀ CHUYỂN GIỚI CỦA ANH

QUỐC

TS. Lã Khánh Tùng

(Khoa Luật ĐHQG Hà Nội)

Trong bối cảnh Việt Nam đã công nhận quyền chuyển giới

và chuẩn bị soạn thảo luật về lĩnh vực này, việc tìm hiểu kinh

nghiệm quốc tế là rất cần thiết. Luật công nhận giới tính (Gender

Recognition Act) của Anh quốc, được Nghị viện nước này thông qua

năm 2004, là một trong những đạo luật đầu tiên trên thế giới cho

phép người chuyển giới thay đổi giới tính về mặt pháp ly. Dù đến

nay nó không còn là đạo luật tiến bộ nhất, xét trên quy mô toàn cầu,

nhưng một số nội dung của nó cũng có giá trị nhất định để các quốc

gia khác tham khảo.

1. Quyền của người LGBT và lịch sử pháp luật về chuyển

giới tại Anh

Ngày nay, quyền của công dân Anh thuộc nhóm LGBT được

bảo vệ gần như tốt nhất ở châu Âu và trên thế giới. Theo một khảo

sát năm 2015 về quyền của các nhóm LGBTI, nước Anh có số điểm

cao nhất châu Âu.⁴¹Cạnh đó, nước Anh có số nghị sỹ là người thuộc

nhóm LGBTI cao nhất trên thế giới (27 người nhóm này trong cuộc

bầu cử năm 2015).

Tuy nhiên, trong những thập niên trước đây quyền của

những người chuyển giới chưa được nhận thức và bảo vệ đầy đủ.

⁴¹Chỉ số Rainbow Europe Index 2015, khảo sát được tiến hành bởi ILGA-

Europe (International Lesbian, Gay, Bisexual, Trans and Intersex

Association - Europe region), theo "Scotland tops league for gay rights",

the Guardian, 10/5/2015.

40

Kinh nghiệm một số quốc gia trên thế giới về pháp luật chuyển đổi giới tính

và bài học cho Việt Nam

Trong vụ án Corbett kiện Corbett, được xét xử vào năm 1969 và bản

án vào tháng 2/1970, một vụ ly hôn đã tạo ra tiền lệ liên quan đến địa

vị của người chuyển giới (transsexual people) ở nước Anh. Vụ việc

được xem xét khi Anh chưa công nhận sự đồng thuận hai bên là căn

cứ đủ để cho ly hôn. Arthur Corbett, nguyên đơn, muốn ly hôn vợ là

người mẫu April Ashley. Người vợ lại không muốn ly hôn và nại ra

quy định trong Luật Hôn nhân 1965 để duy trì mối quan hệ. Căn cứ

ly hôn mà người chồng đưa ra là Ashley là một người đàn ông, mặc

dù đã có sự chuyển giới. Tòa án kết luận rằng cuộc kết hôn này là vô

hiệu ngay từ đầu (void ab initio), quan hệ hôn nhân chỉ có thể giữa

một người nam và một người nữ. Để đi đến kết luận, tòa án đã xem

xét rất thận trọng các yếu tố y khoa về vấn đề chuyển giới. Tòa phán

quyết rằng không thể thay đổi giới tính (sex) và chỉ có thể thay đổi tư

cách pháp ly cho thích hợp với giới (gender) nào. Phán quyết này

được sử dụng cho đến khi Luật công nhận giới tính 2004 được thông

qua.

Năm 2002, Tòa án Nhân quyền châu Âu, trong vụ Christine

Goodwin kiện Anh quốc, đưa ra kết luận rằng “chính quyền Anh đã

phân biệt đối xử, vi phạm Điều 8 và 12 của Công ước Nhân quyền

châu Âu”. Sau phán quyết này, chính quyền Anh đã đưa ra luật mới

để tuân thủ Công ước. Dự luật được đưa ra Thượng viện vào cuối

năm 2003, được Thượng viện và Hạ viện thông qua vào năm 2004.

2. Nội dung chính của Luật công nhận giới tính

Luật công nhận giới tính 2004 có hiệu lực từ ngày 4/4/2005.

Theo Luật, người chuyển giới đã trải qua sự khác biệt lớn về giới

tính và đã trải qua can thiệp y tế (medical treatment) có thể nộp đơn

đến Cơ quan công nhận Giới tính (Gender Recognition Panel –

GRP) để xin cấp Chứng nhận Công nhận giới tính (Gender

Recognition Certificate - GRC). Chứng nhận công nhận giới tính

cho phép người chuyển giới sử dụng nó “vào mọi mục đích”. Chứng

41

Pháp luật về chuyển giới của Anh Quốc

nhận cũng là căn cứ để cung cấp lại giấy khai sinh, nếu giấy khai

sinh đó trước đây được cấp ở Anh.

Người muốn được thay đổi về giới phải cung cấp cho Cơ

quan công nhận giới tính bằng chứng về triệu chứng của việc có bất

ổn về giới và cần thuyết phục rằng sống theo lựa chọn mới suốt phần

đời còn lại. Về cơ bản đây chỉ là vấn đề thủ thục giấy tờ, không bắt

buộc người nộp đơn phải tự mình đến trình bày. Các chi tiết về can

thiệp y tế và thời điểm cần được cung cấp. Việc phẫu thuật bộ phận

sinh dục không phải là một điều bắt buộc, mặc dù nếu đã thực hiện

thì người nộp đơn cần cung cấp thông tin chi tiết. Luật quy định

người nộp đơn phải trải qua 2 năm chuyển đổi để được cung cấp

chứng nhận.

Nếu người nộp đơn xin cấp Chứng nhận công nhận giới tính

đang trong tình trạng hôn nhân hợp pháp, họ sẽ được cấp một Chứng

nhận công nhận giới tính Tạm thời. Chứng nhận này sẽ được dùng

làm căn cứ để vô hiệu hóa một cuộc hôn nhân. Sau khi hôn nhân

được vô hiệu quá, Chứng nhận đầy đủ sẽ được cấp.

Cạnh đó, Luật công nhận giới tính 2004 có các quy định về

bảo vệ thông tin và quyền riêng tư. Theo Điều 22, việc một người lợi

dụng chức vụ tiết lộ thông tin được bảo vệ cho người khác là một tội

phạm. “Thông tin được bảo vệ” được định nghĩa là thông tin liên

quan đến một người đã nộp đơn làm thủ tục nhận Chứng nhận công

nhận giới tính. Tuy nhiên, Điều 22 cũng liệt kê một số ngoại lệ để có

thể tiết lộ thông tin. Các ngoại lệ này được quy định chi tiết hơn tại

Luật (Statutory Instrument 2005 No.635). Các luật sư cũng có trách

nhiệm bảo vệ thông tin của những người chuyển giới dù học có

Chứng nhận mà họ gặp, dù là khách hàng của họ hay không.

42

Kinh nghiệm một số quốc gia trên thế giới về pháp luật chuyển đổi giới tính

và bài học cho Việt Nam

3. Pháp luật vê hôn nhân đồng giới

Mặc dù đã có luật về xác định lại giới tính, cho đến trước

năm 2013, khi Luật Kết hôn (các cặp đồng giới) (The Marriage

(Same-Sex Couples) Act), hôn nhân vẫn chỉ được phép giữa một

người nam và một người nữ. Nhiều người chuyển giới đến nay tiếp

tục trong các cuộc hôn nhân như vậy. Khi đó, một người chuyển giới

đã kết hôn muốn nhận được một Chứng nhận công nhận giới tính

phải hoặc là ly hôn hoặc là phải làm thủ tục vô hiệu hóa cuộc hôn

nhân bằng việc sử dụng một Chứng nhận tạm thời. Một thỏa thuận

chung sống (civil partnership) có thể được thiết lập nếu cặp đôi

muốn chung sống với nhau.

Tuy nhiên, theo Luật Kết hôn đồng giới, một cuộc hôn nhân

trước khi có Luật, mà một bên muốn có Chứng nhận, nay có thể

chuyển đổi thành hôn nhân đồng giới, với sự đồng y của người phối

ngẫu. Trong hoàn cảnh này, một thỏa thuận chung sống vẫn có thể là

một lựa chọn.

Kể từ khi áp dụng Luật 2013, có nhiều cặp đồng tính lựa

chọn hình thức hôn nhân này, hơn là thỏa thuận chung sống. Nếu

một bên của “hôn nhân đồng giới” muốn có một Chứng nhận, hôn

nhân này phải chuyển san hôn nhân thông thường với sự đồng thuận

của hai bên.

Các thỏa thuận chung sống đã tồn tại trước đây, nếu một bên

làm thủ tục chuyển đổi giới tính và xin cấp Chứng nhận, cặp đôi phải

chuyển sang hôn nhân, với sự đồng y của người phối ngẫu không

phải là người chuyển giới.

4. Một số hàm ý cho Việt Nam

Việt Nam đang chuẩn bị xây dựng Luật Chuyển đổi giới

43

Pháp luật về chuyển giới của Anh Quốc

tính. Một số nội dung dự kiến sẽ bao gồm: đối tượng được phép thực

hiện phẫu thuật chuyển đổi giới tính; người hành nghề, cơ sở khám

chữa bệnh được phép thực hiện chuyển đổi giới tính; quyền và nghĩa

vụ của người chuyển đổi giới tính; nghĩa vụ và trách nhiệm của

người hành nghề/cơ sở được phép thực hiện chuyển đổi giới tính;

quy trình để được tiến hành phẫu thuật chuyển đổi giới tính/được

pháp luật công nhận là người chuyển giới; quy trình thực hiện phẫu

thuật chuyển đổi giới tính đầy đủ; các thủ tục pháp ly công nhận

người chuyển đổi giới tính...

Qua kinh nghiệm lập pháp của nước Anh, một số khía cạnh

sau đây cũng cần các nhà lập pháp Việt Nam quan tâm nghiên cứu

là:

1. Tên gọi của Luật, có thể gọi là Luật Công nhận giới tính,

thay vì gọi là Luật về “chuyển giới” hoặc “chuyển đổi giới tính”.

2. Nên quy định một thời gian quá độ để theo dõi, cho dù người

chuyển giới có phẫu thuật hay không (nên là 2 năm như Luật của

Anh).

3. Cần quan tâm điều chỉnh cả những nội dung trong Luật Hôn

nhân và gia đình (và các lĩnh vực liên quan như luật về hộ tịch, về

lao động, về nghĩa vụ quân sự...) để bảo đảm quyền của người

chuyển giới.

44