Phân định giữa khiếu nại và tố cáo và những vấn đề đặt ra trong việc xây dựng luật tố cáo và giải quyết tố cáo
BÀN VỀ DỰ ÁN LUẬT
PHÂN ĐỊNH GIỮA KHIẾU NẠI VÀ TỐ CÁO
VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA TRONG VIỆC XÂY DỰNG
LUẬT TỐ CÁO VÀ GIẢI QUYẾT TỐ CÁO
ĐINH VăN MINH *
(NCLP) Quyền khiếu nại, quyền tố cao đươc quy định tại Điều 74 Hiến phap 1992 và từ trươc đến nay,
những vấn đề về khiếu nại, tố cao luôn đươc điều chỉnh trong cùng một văn bản phap luật. Đến nay, văn bản
phap luật về khiếu nại, tố cao sẽ đươc tach thành hai đạo luật: “Luật Khiếu nại và giải quyết khiếu nại” và
“Luật tố cao và giải quyết tố cao”. Theo chương trình xây dưng Luật, phap lênh năm 2010 phap luật thì Quốc
hội sẽ xem xét cho ý kiến hai đạo luật này vào kỳ họp thư 8, Quốc hội khoa XII. Tuy nhiên, viêc xây dưng Luật
về tố cao và giải quyết tố cao đang co kha nhiều vấn đề vương mắc.
rong những năm gần đây, các quy
định của pháp luật về khiếu nại,
tố cáo thường xuyên được sửa đổi,
bổ sung. Điều đó thể hiện việc cố
trong các văn bản pháp luật và rất ít khi được
“đụng” đến trong những lần sửa đổi pháp luật
về khiếu nại, tố cáo. Ngay hiện nay, khi Nhà
nước đã quyết định sẽ ban hành đạo luật riêng
về tố cáo thì không ít người băn khoăn vì chưa
hình dung đạo luật đó sẽ nhằm giải quyết vấn
đề gì và sẽ phải bao gồm những nội dung chủ
yếu nào, khi mà các quy định về vấn đề này đã
nằm rải rác trong không ít các văn bản có liên
quan. Với mục đích góp phần luận giải những
khó khăn đang đặt ra trong quá trình nghiên cứu
nhằm đổi mới cơ chế giải quyết tố cáo hiện nay,
chúng tôi xin đưa ra một cái nhìn tổng thể về sự
hình thành và phát triển của các quy định pháp
luật về tố cáo và giải quyết tố cáo, từ đó nhận
định về bản chất hay nguyên nhân của những
T
gắng hoàn thiện cơ chế luật pháp để tạo điều
kiện thuận lợi cho công dân thực hiện quyền
khiếu nại, tố cáo của mình. Tuy nhiên, sự thay
đổi thường xuyên các quy định của pháp luật
chưa phát huy hiệu quả của nó trên thực tế và
nhất là, nó thể hiện sự lúng túng của Nhà nước
trong việc định ra những cơ chế và phương thức
có hiệu quả để giải quyết vấn đề khiếu nại, tố
cáo. Nếu như những quy định liên quan đến
khiếu nại được sửa đổi liên tục và ngày càng
tỏ ra rối rắm, khó thực hiện thì các quy định
về tố cáo và giải quyết tố cáo lại tỏ ra mờ nhạt
(*) Phó Viện trưởng Viện Khoa học thanh tra.
7
2010
Số 13(174) NGHIÊN CỨU LẬP PHÁP
I
I 37
BÀN VỀ DỰ ÁN LUẬT
nhân dân từ khắp các địa phương gửi lên Chính
phủ và Chủ tịch Hồ Chí Minh…
vướng mắc đặt ra trong cơ chế giải quyết tố cáo
hiện nay và những suy nghĩ về giải pháp khắc
phục trong thời gian tới.
Đầu tháng 2 năm 1946, Ban Thanh tra đặc
biệt tiến hành thanh tra vụ tham ô của ông Chủ
tịch tỉnh X. Sau khi nghiên cứu kỹ đơn, thư
phản ảnh, tố giác của nhân dân và một số nhân
sỹ về hành vi tham ô công quỹ của ông Chủ tịch
nói trên, Ban Thanh tra đã trực tiếp đi điều tra
vụ việc tại tỉnh X…
1. Quá trình hình thành và phát triển pháp
luật về tố cáo và sự phân biệt giữa khiếu
nại và tố cáo
1.1. Quá trình hình thành pháp luật về tố
cáo
Cuối tháng 5 năm 1946, Ban thanh tra đặc
biệt nhận được nhiều đơn, thư của cán bộ, nhân
viên và một số quần chúng nhân dân ở tỉnh Y.
phản ảnh về việc cán bộ lãnh đạo tỉnh này có
những hành động cửa quyền, lợi dụng quyền
lực để ức hiếp quần chúng, trù dập những người
dưới quyền… Ban Thanh tra đặc biệt đã về điều
tra trực tiếp tại chỗ và chỉ rõ những hành động
sai trái của một số lãnh đạo trong bộ máy chính
Văn bản pháp lý đầu tiên quy định về việc
giải quyết khiếu nại, tố cáo là Sắc lệnh số 64/
SL ngày 23/11/1945 về thành lập Ban Thanh tra
đặc biệt. Bản Sắc lệnh gồm 8 điều:
“Điều thứ nhất: Chính phủ sẽ lập ngay một
Ban thanh tra đặc biệt, có uỷ nhiệm là đi giám
sát tất cả các công việc và các nhân viên của uỷ
ban nhân dân và các cơ quan của Chính phủ cần
thiết cho việc giám sát
quyền tỉnh Y…”1
Điều thứ hai: Ban thanh tra đặc biệt có toàn
quyền:
.
Những hoạt động trên đây chính là việc giải
quyết các vụ việc tố cáo hiện nay mà chúng ta
đang tiến hành. Tuy nhiên vào thời điểm đó, và
cả thời gian rất lâu sau đó, chúng ta chưa có sự
phân biệt giữa khiếu nại, tố cáo, mà với nhiều
cách gọi khác nhau, hoạt động này được nhìn
nhận chung như là việc tiếp nhận những thông
tin, phản ánh, thắc mắc của người dân về việc
làm sai trái của chính quyền hay của cán bộ,
nhân viên nhà nước và yêu cầu cơ quan có thẩm
quyền giải quyết, hoặc là để đòi lại lợi ích cho
mình (khiếu nại), hoặc là vì phát giác để xử lý
người vi phạm (tố cáo).
Ngày 13/9/1958, Thủ tướng Chính phủ có
Thông tư số 436 Quy định trách nhiệm, quyền
hạn và tổ chức của các cơ quan chính quyền
trong việc giải quyết loại thư khiếu nại, tố giác
(gọi tắt là thư khiếu tố) của nhân dân.
Thông tư này bắt đầu thể hiện sự phân biệt
về khái niệm giữa khiếu nại và tố cáo (tố giác)
nhưng trong văn bản này chưa tìm thấy chỗ nào
thể hiện có sự khác nhau giữa khiếu nại và tố
cáo (thẩm quyền, trình tự, thủ tục giải quyết),
và được gọi chung là đơn thư khiếu tố.
- Nhận các đơn khiếu nại của nhân dân…”
Như vậy, ngay trong văn bản này chỉ có khái
niệm khiếu nại, chưa hề xuất hiện khái niệm tố
cáo hoặc khái niệm tương tự (tố giác, phản ánh,
tin báo tội phạm…). Nhưng vì sao chúng tôi vẫn
khẳng định quy định này liên quan đến việc giải
quyết tố cáo? Đó là vì xuất phát từ sự phân tích
bối cảnh và mục tiêu của việc ra đời Ban thanh
tra đặc biệt lúc đó cũng như các quyền hạn trao
cho nó trong Sắc lệnh số 64 là “điều tra, hỏi
chứng… đình chức, bắt giam bất cứ nhân viên
nào… Tịch biên hoặc niêm phong những tang
vật và dùng mọi cách điều tra… Truy tố tất cả
các việc…” thì có thể thấy rằng, Ban thanh tra
được trao những quyền hạn hết sức rộng lớn
với mục đích là giám sát hoạt động của bộ máy
nhà nước lúc bấy giờ và đương nhiên là có
quyền tiếp nhận và giải quyết các phát hiện tố
giác của người dân đối với việc làm vi phạm
pháp luật của những người trong bộ máy chính
quyền. Điều này càng được khẳng định khi
chúng ta xem xét hoạt động của Ban thanh tra
đặc biệt “Nhiệm vụ của Ban Thanh tra đặc biệt
là thường xuyên nghiên cứu và giải quyết các
đơn thư khiếu nại, phản ánh của các tầng lớp
Hiến pháp năm 1959 lần đầu tiên quy định
quyền khiếu nại, tố cáo của công dân tại Điều
(1) Lịch sử Thanh tra Việt Nam 1945-2005, Thanh tra Chính phủ, Nxb.Chính trị quốc gia , Hà Nội, 2005, tr. 17.
7
2010
NGHIÊN CỨU LẬP PHÁP Số 13(174)
38 I
I
BÀN VỀ DỰ ÁN LUẬT
Tăng cường tiếp dân, giải quyết khiếu nại tố cáo của người dân từ cơ sở sẽ hạn chế các vụ khiếu kiện đông người - Ảnh: S.T
29: “Công dân nước Việt Nam dân chủ cộng
hoà có quyền khiếu nại, tố cáo với bất cứ cơ
quan nào của Nhà nước về những hành vi vi
phạm của nhân viên cơ quan nhà nước. Những
việc khiếu nại và tố cáo phải được xét và giải
quyết nhanh chóng. Người bị thiệt hại vì hành
vi phạm pháp của nhân viên cơ quan nhà nước
có quyền được bồi thường”. Như vậy, bắt đầu
từ đây, khái niệm tố cáo đã được chính thức
sử dụng trong các văn bản của Nhà nước. Tuy
nhiên, cũng chưa có sự phân định giữa khiếu
nại và tố cáo.
cầu cơ quan có trách nhiệm giải quyết (đơn đề
đạt nguyện vọng xếp vào loại đơn khiếu nại);
- Đơn tố cáo là đơn nói những hành vi sai
phạm của cán bộ, cơ quan làm sai chế độ, chính
sách, pháp luật gây thiệt hại cho lợi ích của tập
thể và của Nhà nước.
- Trường hợp đơn vừa khiếu nại vừa tố cáo
thì xem xét việc nào là chủ yếu mà xếp vào
việc đó.
4. Đơn khiếu nại chủ yếu do thủ trưởng cơ
quan trực tiếp có trách nhiệm phải giải quyết
đến nơi đến chốn.
Hiến pháp năm 1980 mở rộng đối tượng của
khiếu nại, tố cáo hơn một chút, không chỉ cơ
quan nhà nước mà cả “tổ chức xã hội, đơn vị
vũ trang nhân dân”, nhưng vào thời kỳ này, các
đối tượng này cũng không khác mấy so với cơ
quan nhà nước, nên về cơ bản, không có sự thay
đổi nhiều.
Ngày 22/5/1971, Uỷ ban Thanh tra ban
hành Thông tư số 60-UBTTr Hướng dẫn trách
nhiệm của các ngành, các cấp trong việc xét và
giải quyết đơn thư khiếu nại và tố cáo của công
dân, trong đó lần đầu tiên có sự phân biệt giữa
khiếu nại và tố cáo cũng như cách xử lý đối với
từng loại đơn.
Đơn tố cáo thì tuỳ nội dung sự việc và đối
tượng bị tố cáo mà thủ trưởng cấp trên hoặc cơ
quan chuyên môn, chịu trách nhiệm xét, giải
quyết theo chức năng đã được Nhà nước quy
định.
5. Những đơn khiếu nại của công dân về đời
sống kinh tế và chính trị; bị uy hiếp nghiêm
trọng và cấp thiết; đơn của quân nhân, gia đình
quân nhân và gia đình liệt sỹ được giải quyết
trước.
Đơn tố cáo tài sản, chính sách, chế độ nhà
nước và tập thể bị xâm phạm nghiêm trọng, phải
tập trung giải quyết để kịp thời ngăn chặn”.
Ngày 29/3/1973, Uỷ ban Thanh tra đã ban
hành hai Thông tư: Thông tư số 67-UBTTr/
XKT Hướng dẫn việc xét, giải quyết đơn khiếu
nại, tố cáo ở cấp tỉnh và thành phố trực thuộc
“… 3. Phân loại đơn để giải quyết:
- Đơn khiếu nại là để chỉ những sự việc của
đương sự khiếu vì quyền lợi bị thiệt hại, yêu
7
2010
Số 13(174) NGHIÊN CỨU LẬP PHÁP
I
I 39
BÀN VỀ DỰ ÁN LUẬT
trung ương và Thông tư số 68-UBTTr/XKT
Hướng dẫn việc xét, giải quyết đơn thư khiếu
nại, tố cáo ở cấp huyện. Tại hai Thông tư này
đều có quy định về phân loại xử lý đơn thư:
“Khi nghiên cứu cần làm rõ, phân loại như sau:
Đơn khiếu nại hay tố cáo và các loại đơn khác”.
Đặc biệt, Thông tư 68 còn đề cập rõ hơn về việc
xử lý đơn tố cáo “Không giao nguyên đơn tố
cáo cho người bị tố cáo, hoặc cơ quan, đơn vị bị
tố cáo xét, giải quyết. Người giữ đơn tố cáo để
xét, giải quyết không được để lộ tên, địa chỉ của
người tố cáo. Đơn tố cáo nặc danh, nếu nói rõ
sự việc cũng phải xét, giải quyết chu đáo, phải
giao đơn cho Trưởng, Phó ngành, Chủ tịch, Phó
Chủ tịch Uỷ ban hành chính xã, Trưởng, Phó
ban Kiểm soát hợp tác xã…”.
Ngày 27/11/1981, Nhà nước ta đã ban hành
Pháp lệnh quy định việc xét và giải quyết các
khiếu nại, tố cáo của công dân. Đây là văn bản
pháp lý cao nhất từ trước đến nay quy định về
vấn đề này, trong đó quy định trình tự, thủ tục,
xác định thẩm quyền và trách nhiệm giải quyết
đơn thư khiếu nại, tố cáo của công dân. Tiếp đó,
Hội đồng Bộ trưởng ban hành Nghị định số 58
ngày 29/3/1982 quy định về việc thi hành Pháp
lệnh kể trên. Nhìn một cách tổng quát thì Pháp
lệnh này đã có nhiều quy định cụ thể hơn, nhưng
vẫn chưa đưa ra định nghĩa về hai khái niệm
khiếu nại và tố cáo. Sự phân biệt chủ yếu vẫn là
về thẩm quyền giải quyết đối với từng loại đơn.
Pháp lệnh Khiếu nại, tố cáo của công dân
năm 1991 (thay thế cho Pháp lệnh năm 1981)
đã đánh dấu một sự thay đổi căn bản trong việc
phân định giữa khiếu nại và tố cáo. Ngay tại
Điều 1 của Pháp lệnh đã chia thành hai khoản
khác nhau, khoản một là về khiếu nại, khoản 2
là về tố cáo. Đồng thời cũng quy định phạm vi
điều chỉnh khiếu nại chỉ bao gồm đối tượng là
cơ quan hành chính nhà nước, còn “Quyền khiếu
nại của công dân đối với quyết định của cơ quan
tiến hành tố tụng hình sự, dân sự, trọng tài kinh
tế do pháp luật tố tụng hình sự, dân sự, trọng tài
kinh tế quy định”. Pháp lệnh quy định khiếu nại,
tố cáo thành hai vấn đề khá độc lập với nhau:
Chương II Khiếu nại và việc giải quyết khiếu nại,
Chương III Tố cáo và việc giải quyết tố cáo.
Hiến pháp năm 1992, trên cơ sở tiếp thu
những quy định của Pháp lệnh năm 1991 đã quy
định “Công dân có quyền khiếu nại, quyền tố
cáo…” và như vậy, sự phân biệt giữa khiếu nại
và tố cáo đã được khẳng định.
Luật Khiếu nại, tố cáo năm 1998 (sau đó
đã được sửa đổi, bổ sung vào các năm 2004 và
2005) đã tiếp tục thể hiện tinh thần này và cho
đến nay, chúng ta đang xây dựng hai đạo luật
riêng biệt: Luật Khiếu nại và giải quyết khiếu
nại; Luật Tố cáo và giải quyết tố cáo.
1.2. Khái niệm tố cáo và sự phân biệt giữa
khiếu nại và tố cáo theo quy định của pháp
luật hiện hành
Tố cáo theo nghĩa chung nhất là “vạch rõ tội
lỗi của kẻ khác trước cơ quan pháp luật hoặc
trước dư luận’’. Đây là một quyền chính trị cơ
bản của công dân, nó ngày càng được quy định
rõ ràng, cụ thể và chặt chẽ. Khoản 2, Điều 2
Luật Khiếu nại, tố cáo ghi: “Tố cáo là việc công
dân theo thủ tục do Luật này quy định báo cho
cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền biết về
hành vi vi phạm pháp luật của bất cứ cơ quan,
tổ chức, cá nhân nào gây thiệt hại hoặc đe dọa
gây thiệt hại lợi ích của Nhà nước, quyền, lợi
ích hợp pháp của công dân, cơ quan, tổ chức”.
Từ đó cho thấy, mặc dù khiếu nại và tố cáo cùng
được ghi nhận là một quyền, được quy định ở
cùng một văn bản, thậm chí cùng một điều luật,
nhưng giữa chúng có những khác biệt về cả nội
dung lẫn cách thức giải quyết. Cụ thể:
- Thứ nhất, theo quy định tại Điều 2 Luật
Khiếu nại, tố cáo thì chủ thể của khiếu nại là cơ
quan Nhà nước, tổ chức và công dân, còn chủ
thể của tố cáo chỉ là công dân.
- Thứ hai, đối tượng của khiếu nại là quyết
định hành chính, hành vi hành chính hoặc quyết
định kỷ luật đối với cán bộ, công chức. Còn tố
cáo có đối tượng rộng hơn rất nhiều, đó là “hành
vi vi phạm pháp luật của bất cứ cơ quan, tổ chức,
cá nhân nào gây thiệt hại hoặc đe doạ gây thiệt
hại tới lợi ích Nhà nước, quyền và lợi ích hợp
pháp của công dân, cơ quan, tổ chức’’.
- Thứ ba, mục đích của khiếu nại hướng tới
bảo vệ và khôi phục quyền và lợi ích hợp pháp
của người khiếu nại, còn mục đích của tố cáo
7
2010
NGHIÊN CỨU LẬP PHÁP Số 13(174)
40 I
I
BÀN VỀ DỰ ÁN LUẬT
không chỉ nhằm bảo vệ và khôi phục quyền và
lợi ích hợp pháp của người tố cáo, mà còn hướng
tới lợi ích của Nhà nước và xã hội.
Như vậy, cùng lúc chúng ta có nhiều cơ chế
trong khi đối tượng xử lý có rất nhiều nguy cơ
trùng nhau (đều có thể là cán bộ, công chức là
đảng viên) cho nên việc trùng chéo giữa các
yếu tố của cơ chế, sự kém hiệu quả trong công
tác giải quyết là tất yếu và đây chính là điều mà
chúng ta cần phải nghiên cứu để có những giải
pháp triệt để.
2.1. Về cơ chế giải quyết tố cáo chung
Những quy định của Luật Khiếu nại, tố cáo
về vấn đề này được coi như văn bản “gốc” để
xác định cách thức giải quyết mọi tố cáo. Chính
vì tính chất chung như vậy cho nên Luật chỉ có
thể đưa ra những quy định chung nhất về tiếp
nhận và xử lý đơn thư tố cáo và xác định thẩm
quyền theo những nguyên tắc nhất định:
“ …Điều 59
Tố cáo hành vi vi phạm pháp luật mà người
bị tố cáo thuộc thẩm quyền quản lý của cơ
quan, tổ chức nào thì cơ quan, tổ chức đó có
trách nhiệm giải quyết.
Tố cáo hành vi vi phạm quy định về nhiệm
vụ, công vụ của người thuộc cơ quan, tổ chức
nào thì người đứng đầu cơ quan, tổ chức đó có
trách nhiệm giải quyết.
- Thứ tư, cách thức thực hiện của khiếu nại
là việc người khiếu nại “đề nghị’’người có thẩm
quyền giải quyết khiếu nại “xem xét lại’’ các
quyết định hành chính, hành vi hành chính...
trong khi đó, cách thức thực hiện tố cáo là việc
người tố cáo “báo’’ cho người có thẩm quyền
giải quyết tố cáo “biết’’về hành vi vi phạm pháp
luật.
- Thứ năm, giải quyết khiếu nại là việc xác
minh, kết luận và ra quyết định giải quyết của
người giải quyết khiếu nại. Trong khi đó, giải
quyết tố cáo là việc người giải quyết tố cáo xác
minh, kết luận về nội dung tố cáo. Từ đó áp
dụng biện pháp xử lý cho thích hợp với tính chất
và mức độ sai phạm của hành vi chứ không ra
quyết định giải quyết tố cáo.
2. Cơ chế giải quyết tố cáo hiện nay và
những vấn đề đang đặt ra
Cơ chế giải quyết tố cáo là phương thức tiếp
nhận và giải quyết các tố cáo của các cơ quan
nhà nước. Nó bao gồm các quy định những vấn
đề về thẩm quyền và trách nhiệm; về trình tự
và thủ tục; về mối quan hệ giữa các cơ quan, tổ
chức… trong một chu trình giải quyết một vụ
việc tố cáo.
Tố cáo hành vi vi phạm quy định về nhiệm
vụ, công vụ của người đứng đầu cơ quan, tổ
chức nào thì người đứng đầu cơ quan, tổ chức
cấp trên trực tiếp của cơ quan, tổ chức đó có
trách nhiệm giải quyết.
Về mặt pháp luật, hiện nay chúng ta đang tồn
tại cùng lúc:
Điều 60
- Cơ chế giải quyết tố cáo chung được quy
định trong pháp luật về khiếu nại và tố cáo, nhất
là trong Luật Khiếu nại, tố cáo và các văn bản
hướng dẫn thi hành;
Tố cáo hành vi vi phạm pháp luật mà nội
dung liên quan đến chức năng quản lý nhà nước
của cơ quan nào thì cơ quan đó có trách nhiệm
giải quyết.
- Cơ chế giải quyết tố giác và tin báo tội
phạm trong pháp luật về tố tụng hình sự, chủ
yếu là trong Bộ luật Tố tụng hình sự;
- Cơ chế giải quyết tố cáo tham nhũng theo
quy định của pháp luật về phòng, chống tham
nhũng, nhất là trong Luật Phòng, chống tham
nhũng năm 2005.
Ngoài ra, không thể không nhắc đến cơ chế
giải quyết tố cáo đối với cán bộ, công chức là
đảng viên theo các quy định của Đảng về vấn
đề này.
Tố cáo hành vi phạm tội do các cơ quan tiến
hành tố tụng giải quyết theo quy định của pháp
luật tố tụng hình sự”...
Có thể nói rằng, phần quy định về tố cáo là
rất nghèo nàn và những người tham gia soạn
thảo cũng chẳng thể làm được gì hơn. Các cuộc
thảo luận khi thông qua cũng vậy, ngoại trừ
một vấn đề luôn nóng bỏng, đó là thái độ và
cách xử lý đối với đơn thư tố cáo nặc danh.
Luật Khiếu nại, tố cáo năm 1998 đã qua hai lần
sửa đổi vào các năm 2004 và 2005 nhưng cả
7
2010
Số 13(174) NGHIÊN CỨU LẬP PHÁP
I
I 41
BÀN VỀ DỰ ÁN LUẬT
hai lần, nội dung sửa đổi đều chỉ liên quan đến
phần khiếu nại, còn phần tố cáo thì không được
“đụng” đến, đơn giản vì chẳng thể quy định
gì hơn những cái đã có, đó là những nguyên
tắc về thẩm quyền. Quy định về thẩm quyền
và trách nhiệm của các tổ chức thanh tra trong
Luật cũng trở nên lạc lõng, vì thực tế, thanh tra
chỉ giúp thủ trưởng xem xét các tố cáo thuộc
phạm vi thẩm quyền của thủ trưởng cơ quan
hành chính, vả lại khi luật quy định mọi loại tố
cáo thì tại sao lại quy định trách nhiệm xem xét
cho một loại tố cáo mà thôi? Điều này ai cũng
thấy nhưng rồi cũng đành “lờ” đi mỗi khi sửa
đổi, bổ sung Luật. Điều này càng rõ ràng hơn
khi chúng ta có những quy định về tố cáo trong
Luật phòng, chống tham nhũng và các văn bản
hướng dẫn thi hành.
136 “Những tố cáo về hành vi tham nhũng mà
người tố cáo mạo tên, nội dung tố cáo không rõ
ràng, thiếu căn cứ, những tố cáo đã được cấp
có thẩm quyền giải quyết nay tố cáo lại nhưng
không có bằng chứng mới thì không được xem
xét, giải quyết”.
Quy định này được chép lại y nguyên tại
Khoản 3 Điều 41 của Nghị định 120. Tuy nhiên
tại Điều 43 Khoản 4 lại có quy định “4. Đối với
những tố cáo không rõ họ, tên, địa chỉ người tố
cáo nhưng nội dung tố cáo rõ ràng, bằng chứng
cụ thể, có cơ sở để thẩm tra, xác minh thì các cơ
quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền nghiên
cứu, tham khảo thông tin được cung cấp để
phục vụ công tác phòng, chống tham nhũng”.
Quy định này thể hiện sự thay đổi về thái độ
và nhận thức đối với đơn thư tố cáo nặc danh và
điều đáng lưu ý là nó phù hợp với tinh thần của
Công ước của Liên hợp quốc về chống tham
nhũng.
2.2. Về cơ chế giải quyết tố cáo trong Luật
Phòng, chống tham nhũng và các văn bản
hướng dẫn thi hành
Trong Luật Phòng, chống tham nhũng,
những quy định về tố cáo và giải quyết tố cáo
- như là một trong những giải pháp nhằm phát
huy vai trò của công dân trong việc nâng cao
hiệu quả phát hiện tham nhũng - gồm 4 điều, từ
điều 64 đến điều 67: Điều 64. Tố cáo hành vi
tham nhũng và trách nhiệm của người tố cáo;
Điều 65. Trách nhiệm tiếp nhận và giải quyết
tố cáo; Điều 66. Trách nhiệm phối hợp của cơ
quan, tổ chức, đơn vị, cá nhân; Điều 67. Khen
thưởng người tố cáo.
Những quy định này hoàn toàn không có gì
khác so với quy định của Luật Khiếu nại, tố
cáo. Những quy định trong Nghị định số 120
hướng dẫn thi hành Luật Phòng, chống tham
nhũng cũng chỉ cụ thể hoá các hình thức tố
cáo để tạo thuận lợi cho người tố cáo chứ cũng
không đưa ra những quy định về việc phân
định thẩm quyền giải quyết tố cáo. Một điểm
duy nhất hiện nay có sự không thống nhất ngay
trong Nghị định 120 và không thống nhất với
quy định của Nghị định 136 hướng dẫn thi hành
Luật khiếu nại, tố cáo là vấn đề xử lý đơn thư tố
cáo nặc danh. Tinh thần chung của Luật Khiếu
nại, tố cáo là không xem xét đơn thư tố cáo nặc
danh và điều này được thể hiện trong Nghị định
Tuy nhiên, dù giải thích thế nào đi chăng
nữa, thì rõ ràng đã có sự mâu thuẫn giữa hai
văn bản luật đối với việc xử lý đơn thư tố cáo
nặc danh.
2.3. Về cơ chế giải quyết tố cáo trong pháp
luật về tố tụng hình sự
Trong Bộ luật Hình sự có quy định về tố
giác và tin báo về tội phạm. Điều 101 quy định:
“Công dân có thể tố giác tội phạm với cơ quan
Điều tra, Viện kiểm sát, Toà án hoặc với cơ
quan, tổ chức khác. Cơ quan, tổ chức khi phát
hiện hoặc nhận được tố giác của công dân phải
báo tin ngay về tội phạm cho cơ quan điều tra
bằng văn bản”.
Thực ra, giữa tố giác, tin báo về tội phạm
với tố cáo chỉ khác nhau ở một điểm: tố cáo thì
đối tượng là mọi hành vi vi phạm pháp luật, còn
tố giác và tin báo về tội phạm thì đối tượng chỉ
bao gồm tội phạm, hành vi vi phạm pháp luật
có tính nguy hiểm cao và được quy định trong
Bộ luật Hình sự. Nhưng phân biệt hành vi vi
phạm đến mức nào là tội phạm là vấn đề cực
kỳ khó khăn, nhất là đối với người dân đi tố
cáo hay tố giác. Với quy định như hiện nay, khi
phát hiện một hành vi vi phạm pháp luật, người
dân hoàn toàn có thể thực hiện việc tố cáo theo
7
2010
NGHIÊN CỨU LẬP PHÁP Số 13(174)
42 I
I
BÀN VỀ DỰ ÁN LUẬT
quy định của Luật Khiếu nại, tố cáo mà cũng có
thể tố giác theo quy định của Bộ luật Tố tụng
hình sự mà giữa hai văn bản này lại có nhiều
điểm không thống nhất. Đây có thể coi là một
trong những nguyên nhân gây ra sự chồng chéo
trong hoạt động của các cơ quan thanh tra, điều
tra, viện kiểm sát, giữa cơ quan quản lý và cơ
quan tiến hành tố tụng.
Nhiều nội dung tố cáo cho thấy, khó có thể
xác định được thẩm quyền giải quyết đối với
các tố cáo đó. Trong khi đó, Luật Khiếu nại, tố
cáo không phân biệt đến cấp nào bị tố cáo thì
thuộc thẩm quyền của cơ quan Đảng.
3. Một số suy nghĩ về hoàn thiện cơ chế giải
quyết tố cáo và việc xây dựng luật tố cáo và
giải quyết tố cáo
2.4. Giải quyêt tố cáo đối với đảng viên
Về nguyên tắc, đảng viên bị tố cáo khi vi
phạm Điều lệ Đảng và thuộc thẩm quyền giải
quyết của uỷ ban kiểm tra hoặc các cấp uỷ đảng.
Tuy nhiên, ở nước ta, đa số cán bộ, công chức
lại là đảng viên và theo quy định thì vi phạm
pháp luật cũng là vi phạm Điều lệ Đảng. Như
vậy, sai phạm của một đảng viên hoàn toàn có
thể bị tố cáo đến các cơ quan nhà nước (cơ quan
quản lý) hoặc tố giác với cơ quan tiến hành tố
tụng và cũng đồng thời có thể bị tố cáo đến cơ
quan kiểm tra của Đảng. Điều này lại làm phát
sinh thêm sự chồng chéo về thẩm quyền giữa
cơ quan nhà nước và cơ quan Đảng trong việc
giải quyết tố cáo đối với cán bộ, công chức là
đảng viên. Để xử lý vấn đề này, một số văn bản
đã được quy định, chẳng hạn như Quy định
số 52/QĐ/TW ngày 05/5/1999 của Ban Chấp
hành Trung ương Đảng về giải quyết tố cáo
đối với đảng viên thuộc diện Trung ương quản
lý, tiếp đó là Quy chế số 79 QC/KTTW ngày
09/5/2000 của Uỷ ban kiểm tra Trung ương về
phối hợp giải quyết tố cáo đối với đảng viên
thuộc diện Trung ương quản lý. Tuy nhiên, trên
thực tế, người tố cáo không thể biết được đâu
là cơ quan có thẩm quyền giải quyết vụ việc mà
mình muốn tố cáo, nên các cơ quan luôn phải
chuyển đi chuyển lại đơn tố cáo.
Những bất cập của cơ chế giải quyết tố cáo
hiện nay đang dẫn đến tình trạng chồng chéo,
trùng lặp trong hoạt động của các cơ quan nhà
nước khi xử lý các loại đơn thư này. Nhu cầu
nghiên cứu sửa đổi quy định liên quan đến việc
tiếp nhận và xử lý các vụ việc tố cáo là tất yếu.
Việc tách khiếu nại, tố cáo ra thành hai vấn đề
để xử lý cho phù hợp là một quyết định, theo
chúng tôi, là cần thiết. Tuy nhiên, có nên xây
dựng một đạo luật riêng về tố cáo hay không thì
lại là việc phải cân nhắc. Hãy thử hình dung các
khả năng xảy ra tố cáo và từ đó “định vị” được
các loại tố cáo để xác định cơ quan có thẩm
quyền giải quyết. Để làm được điều này, theo
chúng tôi, có ba vấn đề cần giải quyết:
- Phân định giữa tố cáo hành vi vi phạm của
cán bộ, công chức khi thực hiện công vụ với
hành vi vi phạm pháp luật của bất kỳ cá nhân
nào với tư cách công dân;
- Phân định giữa tố cáo tội phạm và tố cáo
hành vi vi phạm pháp luật khác chưa đến mức
độ tội phạm;
- Phân định giữa tố cáo hành vi vi phạm
pháp luật của cán bộ, công chức và hành vi vi
phạm của công chức, cán bộ đó với tư cách là
một đảng viên đã vi phạm Điều lệ Đảng.
Tất nhiên đây sẽ là một vấn đề cực kỳ phức
tạp và phương án giải quyết nào cũng sẽ có
những điểm hạn chế, mâu thuẫn. Xin nêu ra đây
mốt số giải pháp bước đầu:
Trước hết, điều quan trọng nhất là xác định
đối tượng bị tố cáo và tính chất hành vi bị tố
cáo. Theo chúng tôi nên chia làm hai loại:
Loại thứ nhất: đối tượng tố cáo là công dân
bình thường và hành vi vi phạm của họ không
liên quan đến nhân thân, nghề nghiệp của họ.
Chẳng hạn hành vi đánh bạc, đua xe máy hay
Chẳng hạn, từ tháng 6/1999 đến tháng
5/2008, Thanh tra Chính phủ đã tiếp nhận 337
đơn tố cáo liên quan đến cán bộ thuộc diện
Trung ương quản lý, đã chuyển đến Ủy ban
Kiểm tra Trung ương xem xét giải quyết. Cũng
trong thời gian này, Uỷ ban Kiểm tra Trung
ương đã chủ trì giải quyết 851 đơn thư tố cáo,
trong số đó có những tố cáo vi phạm nguyên tắc
tổ chức sinh hoạt đảng và vi phạm chính sách,
pháp luật và phẩm chất, lối sống.
7
2010
Số 13(174) NGHIÊN CỨU LẬP PHÁP
I
I 43
BÀN VỀ DỰ ÁN LUẬT
buôn lậu… có thể xảy ra với bất kỳ ai. Đối với
đối tượng và loại hành vi này thì cơ quan có
thẩm quyền giải quyết tố cáo là cơ quan quản
lý nhà nước về lĩnh vực đó (chẳng hạn cơ quan
giải quyết chuyện đánh bạc là cảnh sát, giải
quyết tố cáo buôn lậu là cơ quan thuế…), nếu
những hành vi này đến mức độ tội phạm thì cơ
quan tố tụng hình sự có thẩm quyền giải quyết.
Giữa hai loại cơ quan này có mối quan hệ qua
lại để xử lý vụ việc tuỳ theo tính chất và mức
độ nguy hiểm của nó. Nếu cơ quan quản lý thấy
đến mức độ tội phạm thì chuyển cơ quan điều
tra và ngược lại, nếu cơ quan điều tra nhận được
tố cáo nhưng xét thấy hành vi đó chưa đến mức
độ tội phạm thì gửi sang cơ quan quản lý để xử
lý bằng các biện pháp hành chính.
quan thanh tra nhà nước và cơ quan kiểm tra
kỷ luật của Đảng. Chúng ta nên nhớ rằng, Đảng
thống nhất lãnh đạo công tác cán bộ (Điều 4
Pháp lệnh Cán bộ, công chức và nguyên tắc
đầu tiên về quản lý cán bộ, công chức là “Bảo
đảm sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam”
(Điều 5 Luật Cán bộ, công chức có hiệu lực từ
01/01/2010). Giải quyết tố cáo chắc chắn sẽ dẫn
đến việc xử lý cán bộ (nếu tố cáo đó là đúng).
Trong việc xử lý cán bộ thì ý kiến của cơ
quan đảng có tính chất quyết định, vì vậy, công
tác giải quyết các tố cáo của các tổ chức thanh
tra nhà nước phải phối hợp chặt chẽ với các
cơ quan kiểm tra của Đảng (theo chúng tôi, tốt
nhất là cơ quan kiểm tra và kỷ luật của Đảng).
Phương thức kết hợp có thể như sau:
Loại thứ hai: đối tượng bị tố cáo là cán bộ,
công chức và hành vi bị tố cáo liên quan đến
việc thực thi nhiệm vụ, công vụ. Đây là vấn đề
phức tạp nhất. Theo chúng tôi chỉ có một cách
khả dĩ có thể tránh được sự phức tạp chồng
chéo khi giải quyết loại tố cáo này là giao cho
cơ quan thanh tra nhà nước, bởi vì về bản chất,
cơ quan thanh tra chính là cơ quan giám sát
việc thực thi nhiệm vụ, công vụ của đội ngũ cán
bộ, công chức (Điều 1 của Sắc lệnh số 64 ngày
23/11/1945 đã thể hiện rõ điều này và đây chính
là tư tưởng của Hồ Chí Minh về công tác thanh
tra). Phương án này sẽ dễ dàng thực hiện với sự
đổi mới toàn diện tổ chức và hoạt động của các
cơ quan thanh tra nhà nước theo hướng, thanh
tra sẽ thực hiện chức năng giám sát hành chính,
việc giải quyết khiếu nại hành chính sẽ giao cho
cơ quan chuyên trách (cơ quan tài phán hành
chính như hiện nay đang nghiên cứu xây dựng),
việc thanh tra các doanh nghiệp, đơn vị, tổ chức
ngoài nhà nước (thường được gọi là thanh tra
kinh tế - xã hội) sẽ do các bộ, ngành đảm nhiệm
theo chức năng, nhiệm vụ quyền hạn của bộ,
ngành đó trên các lĩnh vực mà họ được phân
công phụ trách, bởi vì bất cứ lĩnh vực nào cũng
đều đã có một bộ chịu trách nhiệm quản lý mà
công tác thanh tra, kiểm tra là một khâu trong
công tác quản lý của bộ ngành đó.
- Đối với cán bộ, công chức là đảng viên bình
thường thì cơ quan thanh tra tiến hành xem xét,
xác minh tố cáo về những vi phạm pháp luật
của người này, sau đó kiến nghị cơ quan nhà
nước có thẩm quyền xử lý kỷ luật (nếu đến mức
độ hình sự thì chuyển cho cơ quan tố tụng hình
sự), đồng thời báo cáo cơ quan kiểm tra, kỷ luật
đảng để xử lý về mặt Đảng.
- Đối với cán bộ công chức là đảng viên
thuộc diện cấp uỷ cấp trên quản lý thì có thể cơ
quan kiểm tra kỷ luật của Đảng chủ trì phối hợp
với cơ quan thanh tra nhà nước xem xét giải
quyết tố cáo đó. Hoặc có thể trong quá trình
xem xét giải quyết tố cáo một đảng viên giữ vị
trí lãnh đạo, quản lý trong cơ quan nhà nước, cơ
quan kiểm tra kỷ luật của Đảng có thể yêu cầu
cơ quan thanh tra tiến hành xem xét làm rõ một
hoặc một số vấn đề liên quan đến trách nhiệm
của người bị tố cáo, sau đó báo cáo kết quả cho
cơ quan kiểm tra kỷ luật của Đảng để cơ quan
này quyết định xử lý đối với cán bộ, đảng viên
đó. Cơ quan kiểm tra, kỷ luật của Đảng sau khi
đã có kết luận và xử lý về mặt Đảng sẽ yêu cầu
cơ quan nhà nước xử lý theo pháp luật đối với
người bị tố cáo.
Để thực hiện sự phối hợp này thì phương
án kết hợp giữa cơ quan thanh tra nhà nước và
cơ quan kiểm tra, kỷ luật của Đảng theo mô
hình “một nhà hai cửa” của Trung Quốc sẽ là
tối ưu.
Tiếp đó nếu cán bộ, công chức đó là đảng
viên thì phải giải quyết mối quan hệ giữa cơ
7
2010
NGHIÊN CỨU LẬP PHÁP Số 13(174)
44 I
I
8 trang
11960
Bạn đang xem tài liệu "Phân định giữa khiếu nại và tố cáo và những vấn đề đặt ra trong việc xây dựng luật tố cáo và giải quyết tố cáo", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- phan_dinh_giua_khieu_nai_va_to_cao_va_nhung_van_de_dat_ra_tr.pdf
