Tài liệu Những điểm mới cơ bản của bộ luật dân sự năm 2015
LỜI CẢM ƠN
Ban biên soạn trân trọng cám ơn sự hỗ trợ của Dự án JICA- Nhật
Bản để hoàn thành và công bố cuốn tài liệu.
Ban biên soạn trân trọng cám ơn PGS.TS Đỗ Văn Đại- Giảng viên
Trường Đại học Luật TP. HCM; PGS.TS Bùi Đăng Hiếu - Giảng viên
Trường Đại học Luật Hà Nội; TS Nguyễn Minh Tuấn - Giảng viên
Trường Đại học Luật Hà Nội và ThS. Nguyễn Văn Mạnh - Vụ Pháp
luật, Văn phòng Chính phủ đã tham gia ý kiến hoàn thiện cuốn tài liệu.
VI. GIAO DỊCH DÂN SỰ.......................................................................................81
VII. ĐẠI DIỆN .........................................................................................................93
VIII. THỜI HIỆU ..................................................................................................103
MỤC LỤC
IX. QUY ĐỊNH CHUNG VỀ XÁC LẬP, THỰC HIỆN QUYỀN SỞ HỮU,
QUYỀN KHÁC ĐỐI VỚI TÀI SẢN....................................................................107
NHỮNG NGƯỜI THAM GIA..................................................................................9
LỜI CẢM ƠN...........................................................................................................11
MỤC LỤC.................................................................................................................12
DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT.........................................................................15
X. CHIẾM HỮU ....................................................................................................115
XI. HÌNH THỨC SỞ HỮU...................................................................................121
XII. QUYỀN KHÁC ĐỐI VỚI TÀI SẢN............................................................125
XIII. QUY ĐỊNH CHUNG VỀ NGHĨA VỤ ........................................................143
XIV. BẢO ĐẢM THỰC HIỆN NGHĨA VỤ ........................................................147
XV. TRÁCH NHIỆM DÂN SỰ.............................................................................171
XVI. GIAO KẾT HỢP ĐỒNG..............................................................................175
XVII. THỰC HIỆN HỢP ĐỒNG .........................................................................181
XVIII. VỀ CÁC THỜI ĐIỂM LIÊN QUAN ĐẾN HỢP ĐỒNG .......................189
XIX. CHẤM DỨT HỢP ĐỒNG ...........................................................................193
XX. MỘT SỐ HỢP ĐỒNG THÔNG DỤNG.......................................................197
XXI. TRÁCH NHIỆM BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI NGOÀI HỢP ĐỒNG ....209
XXII. THỪA KẾ ....................................................................................................221
XXIII. PHÁP LUẬT ÁP DỤNG ĐỐI VỚI QHDSYTNN...................................231
XXIV. “ĐIỀU KHOẢN THI HÀNH” ..................................................................261
PHẦN THỨ NHẤT:
MỤC TIÊU, QUAN ĐIỂM CHỈ ĐẠO XÂY DỰNG BỘ LUẬT
DÂN SỰ VÀ TꢀNG QUAN VỀ BỘ LUẬT DÂN SỰ NĂM 2015 .......................17
I. MỤC TIÊU, QUAN ĐIỂM CHỈ ĐẠO XÂY DỰNG
BỘ LUẬT DÂN SỰ NĂM 2015..............................................................................19
II. TꢀNG QUAN VỀ BLDS NĂM 2015 ................................................................23
PHẦN THỨ HAI:
NHỮNG ĐIỂM MỚI CƠ BẢN CỦA BỘ LUẬT DÂN SỰ NĂM 2015...............37
I. PHẠM VI ĐIỀU CHỈNH CỦA BLDS................................................................39
II. NGUYÊN TẮC CƠ BẢN CỦA PHÁP LUẬT DÂN SỰ
VÀ ÁP DỤNG BỘ LUẬT DÂN SỰ........................................................................41
III. THỰC HIỆN, BẢO VỆ QUYỀN DÂN SỰ .....................................................51
IV. CHỦ THỂ CỦA QUAN HỆ PHÁP LUẬT DÂN SỰ.......................................57
V. TÀI SẢN...............................................................................................................77
DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
BLDS
Bộ luật dân sự
Bộ luật dân sự của nước Cộng hòa xã hội chủ
nghĩa Việt Nam năm 2015
BLDS năm 2015
BLDS năm 2005
BLDS năm 1995
Bộ luật dân sự của nước Cộng hòa xã hội chủ
nghĩa Việt Nam năm 2005
Bộ luật dân sự của nước Cộng hòa xã hội chủ
nghĩa Việt Nam năm 1995
BTTH
Bồi thường thiệt hại
CHXHCN
Cộng hòa xã hội chủ nghĩa
Nghị quyết số 48-NQ/TW của Bộ Chính trị về
chiến lược xây dựng và hoàn thiện hệ thống
pháp luật Việt Nam đến năm 2010, định hướng
đến năm 2020
NQ 48-NQ/TW
Nghị quyết số 49-NQ/TW của Bộ Chính trị về
Chiến lược Cải cách Tư pháp đến năm 2020
NQ 49-NQ/TW
QHDSYTNN
XHCN
Quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài
Xã hội chủ nghĩa
PHẦN THỨ NHẤT:
MỤC TIÊU, QUAN ĐIỂM CHỈ ĐẠO XÂY
DỰNG BỘ LUẬT DÂN SỰ VÀ TꢀNG QUAN
VỀ BỘ LUẬT DÂN SỰ NĂM 2015
PHẦN THỨ NHẤT: MỤC TIÊU, QUAN ĐIỂM CHỈ ĐẠO ...
I. MỤC TIÊU, QUAN ĐIỂM CHỈ ĐẠO XÂY DỰNG
BỘ LUẬT DÂN SỰ NĂM 2015
BLDS năm 2015 được ban hành trong bối cảnh yêu cầu về thể chế
hóa các nghị quyết của Đảng(1), đặc biệt Hiến pháp năm 2013 về công
nhận, tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm quyền con người, quyền công dân,
hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng XHCN; yêu cầu về
điều chỉnh những vấn đề mới phát sinh đa dạng, phong phú trong phát
triển kinh tế - xã hội và hội nhập quốc tế của đất nước; yêu cầu đổi mới
về nhận thức, tư duy pháp lý trong việc hoàn thiện cơ chế điều chỉnh
quan hệ dân sự, xây dựng nền tảng pháp lý thống nhất, đồng bộ, ổn định
cho hệ thống pháp luật dân sự Việt Nam; yêu cầu về thực hiện, bảo vệ
tốt hơn quyền dân sự về nhân thân, tài sản của cá nhân, pháp nhân, tạo
cơ sở pháp lý đầy đủ và thuận lợi hơn cho việc khai thác, sử dụng một
cách tiết kiệm và hiệu quả các tài sản và các nguồn tài nguyên thiên
nhiên khác của đất nước(2).
1. Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ XI, Nghị quyết số 48-NQ/TW ngày 24/5/2005
của Bộ Chính trị về chiến lược xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam
đến năm 2010, định hướng đến năm 2020, Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6/2005
của Bộ Chính trị về chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020
2. Việc tổng kết, đánh giá bất cập, hạn chế trong quy định pháp luật và thi hành
pháp luật về BLDS năm 2005, pháp luật khác có liên quan đã được Chính phủ thực
hiện tại 21 Bộ, ngành, tổ chức ở Trung ương, 63/63 tỉnh, thành phố trực thuộc Trung
ương (tham khảo theo Báo cáo số 151/BC-BTP ngày 15/7/2013 của Bộ Tư pháp về
tổng kết thi hành Bộ luật dân sự năm 2005).
19
NHỮNG ĐIỂM MỚI CƠ BẢN CỦA BỘ LUẬT DÂN SỰ NĂM 2015
PHẦN THỨ NHẤT: MỤC TIÊU, QUAN ĐIỂM CHỈ ĐẠO ...
Trong bối cảnh như vậy và trên tinh thần xác định BLDS là một
đạo luật có ý nghĩa to lớn không chỉ về mặt bảo đảm quyền con người,
quyền công dân, phát triển kinh tế - xã hội mà còn cả về mặt xây dựng
pháp luật, việc xây dựng BLDS năm 2015 được Chính phủ xác định rõ
theo mục tiêu chung và bốn quan điểm chỉ đạo xuyên suốt như sau(3):
đó là: (1) Tạo cơ chế pháp lý hữu hiệu để công nhận, tôn trọng, bảo vệ
và bảo đảm quyền dân sự của cá nhân, pháp nhân, nhất là quyền, lợi ích
của bên yếu thế, bên thiện chí, ngay tình trong quan hệ dân sự; hạn chế
tối đa sự can thiệp của cơ quan công quyền vào việc xác lập, thay đổi,
chấm dứt quan hệ dân sự; (2) Tạo điều kiện thuận lợi để thúc đẩy sản
xuất kinh doanh, sử dụng có hiệu quả mọi nguồn lực xã hội, bảo đảm
sự thông thoáng, ổn định trong giao lưu dân sự, góp phần phát triển nền
kinh tế thị trường định hướng XHCN; (3) Là công cụ pháp lý hữu hiệu
để thúc đẩy sự hình thành và phát triển các thiết chế dân chủ trong xã
hội, góp phần xây dựng nhà nước pháp quyền ở nước ta.
1. Mục tiêu
Xây dựng BLDS thực sự trở thành luật chung của hệ thống pháp luật
điều chỉnh các quan hệ xã hội được hình thành trên nguyên tắc tự do,
tự nguyện, bình đẳng và tự chịu trách nhiệm giữa các bên tham gia; ghi
nhận và bảo vệ tốt hơn các quyền của cá nhân, pháp nhân trong giao
lưu dân sự; góp phần hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng
XHCN, ổn định môi trường pháp lý cho sự phát triển kinh tế - xã hội
sau khi Hiến pháp năm 2013 được ban hành.
2.3. Xây dựng BLDS thành bộ luật nền, có vị trí, vai trò là luật chung
của hệ thống pháp luật điều chỉnh các quan hệ được hình thành trên cơ
sở bình đẳng, tự do ý chí, độc lập về tài sản và tự chịu trách nhiệm; có
tính khái quát, tính dự báo và tính khả thi để một mặt, bảo đảm tính ổn
định của Bộ luật, mặt khác, đáp ứng được kịp thời sự phát triển thường
xuyên, liên tục của các quan hệ xã hội thuộc phạm vi điều chỉnh của
pháp luật dân sự.
2. Quan điểm chỉ đạo
2.1. Thể chế hóa đầy đủ, đồng thời tăng cường các biện pháp để công
nhận, tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm tốt hơn quyền con người, quyền
công dân trong các lĩnh vực của đời sống dân sự, cũng như những tư
tưởng, nguyên tắc cơ bản của nền kinh tế thị trường định hướng XHCN
về quyền sở hữu, quyền tự do kinh doanh, quyền bình đẳng giữa các
chủ thể thuộc mọi hình thức sở hữu và thành phần kinh tế đã được ghi
nhận trong trong các nghị quyết của Đảng và đặc biệt là trong Hiến
pháp năm 2013.
2.4. Bảo đảm tính kế thừa và phát triển các quy định còn phù hợp
với thực tiễn của pháp luật dân sự, cũng như các giá trị văn hóa, tập
quán, truyền thống đạo đức tốt đẹp của Việt Nam; có sự tham khảo kinh
nghiệm xây dựng BLDS của một số nước, nhất là các nước có truyền
thống pháp luật tương đồng với Việt Nam.
2.2. Sửa đổi, bổ sung các quy định còn bất cập, hạn chế trong thực
tiễn thi hành để bảo đảm BLDS thực sự phát huy được ba vai trò cơ bản,
3. Tờ trình Quốc hội số 390/TTr-CP ngày 12/10/2014 của Chính phủ về dự án Bộ luật
dân sự (sửa đổi).
20
21
PHẦN THỨ NHẤT: MỤC TIÊU, QUAN ĐIỂM CHỈ ĐẠO ...
II. TꢀNG QUAN VỀ BLDS NĂM 2015
1. Bố cục của BLDS năm 2015
BLDS năm 2015 có 689 điều, được bố cục thành 6 phần, 27 chương,
trong đó so với BLDS năm 2005, Bộ luật giữ nguyên 81 điều, kế thừa
và sửa đổi 573 điều, bổ sung 70 điều, bãi bỏ 123 điều, bao gồm:
Phần thứ nhất “Quy định chung” (Điều 1 - Điều 157), quy định
chung về nguyên tắc cơ bản của pháp luật dân sự, áp dụng BLDS, xác
lập, thực hiện và bảo vệ quyền dân sự, địa vị pháp lý của chủ thể, tài
sản, giao dịch dân sự, đại diện, thời hạn, thời hiệu. Phần này được kết
cấu thành 10 chương:
Chương I: Những quy định chung
Chương II: Xác lập, thực hiện và bảo vệ quyền dân sự
Chương III: Cá nhân
Chương IV: Pháp nhân
Chương V: Nhà nước CHXHCN Việt Nam, cơ quan nhà nước ở
trung ương, ở địa phương trong quan hệ dân sự
Chương VI: Hộ gia đình, tổ hợp tác và tổ chức khác không có tư cách
pháp nhân trong quan hệ dân sự
Chương VII: Tài sản
23
NHỮNG ĐIỂM MỚI CƠ BẢN CỦA BỘ LUẬT DÂN SỰ NĂM 2015
PHẦN THỨ NHẤT: MỤC TIÊU, QUAN ĐIỂM CHỈ ĐẠO ...
Chương VIII: Giao dịch dân sự
Chương IX: Đại diện
lợi về tài sản không có căn cứ pháp luật
Chương XX: Trách nhiệm BTTH ngoài hợp đồng
Chương X: Thời hạn và thời hiệu
Phần thứ tư “Thừa kế” (Điều 609 - Điều 662), quy định chung về
quyền để lại tài sản cho người khác bằng việc lập di chúc để định đoạt
tài sản của mình hoặc cho người thừa kế theo pháp luật, quyền hưởng di
sản của cá nhân, chủ thể không phải là cá nhân theo di chúc hoặc theo
pháp luật. Phần này được kết cấu thành 4 chương:
Phần thứ hai “Quyền sở hữu và quyền khác đối với tài sản”
(Điều 158 - Điều 273), quy định chung về xác lập, thực hiện, bảo vệ và
giới hạn quyền của chủ thể trực tiếp nắm giữ, chi phối tài sản của mình
hoặc tài sản thuộc quyền sở hữu của chủ thể khác, chế độ pháp lý về
chiếm hữu, quyền sở hữu, quyền khác đối với tài sản. Phần này được
kết cấu thành 4 chương:
Chương XXI: Quy định chung
Chương XXII: Thừa kế theo di chúc
Chương XXIII: Thừa kế theo pháp luật
Chương XXIV: Thanh toán và phân chia di sản.
Chương XI: Quy định chung
Chương XII: Chiếm hữu
Chương XIII: Quyền sở hữu
Chương XIV: Quyền khác đối với tài sản
Phần thứ năm “Pháp luật áp dụng đối với QHDSYTNN” (Điều
663 - Điều 687), quy định chung về áp dụng pháp luật đối với quan hệ
dân sự có ít nhất một trong các bên tham gia là cá nhân, pháp nhân nước
ngoài; các bên tham gia đều là công dân Việt Nam, pháp nhân Việt Nam
nhưng việc xác lập, thay đổi, thực hiện hoặc chấm dứt quan hệ dân sự
xảy ra tại nước ngoài; các bên tham gia đều là công dân Việt Nam, pháp
nhân Việt Nam nhưng đối tượng của quan hệ dân sự đó ở nước ngoài.
Phần này được kết cấu thành 3 chương:
Phần thứ ba “Nghĩa vụ và hợp đồng” (Điều 274 - Điều 608), quy
định chung về quyền yêu cầu của một hoặc nhiều chủ thể đối với chủ
thể khác về việc chuyển giao vật, chuyển giao quyền, trả tiền hoặc giấy
tờ có giá, thực hiện công việc hoặc không được thực hiện công việc nhất
định vì lợi ích của một hoặc nhiều chủ thể khác. Phần này được kết cấu
thành 6 chương:
Chương XXV: Quy định chung
Chương XV: Quy định chung
Chương XXVI: Pháp luật áp dụng đối với cá nhân, pháp nhân
Chương XVI: Một số hợp đồng thông dụng
Chương XVII: Hứa thưởng, thi có giải
Chương XXVII: Pháp luật áp dụng đối với quan hệ tài sản, quan hệ
nhân thân.
Chương XVIII: Thực hiện công việc không có ủy quyền
Chương XIX: Nghĩa vụ hoàn trả do chiếm hữu, sử dụng tài sản, được
Phần thứ sáu “Điều khoản thi hành” (Điều 688 và Điều 689), quy
định về hiệu lực thi hành và áp dụng pháp luật đối với những quan hệ
24
25
NHỮNG ĐIỂM MỚI CƠ BẢN CỦA BỘ LUẬT DÂN SỰ NĂM 2015
PHẦN THỨ NHẤT: MỤC TIÊU, QUAN ĐIỂM CHỈ ĐẠO ...
dân sự xác lập trước ngày BLDS năm 2015 có hiệu lực.
và kết cấu thành các chương về quy định chung, pháp luật áp dụng đối
với cá nhân, pháp nhân, pháp luật áp dụng đối với quan hệ tài sản, quan
hệ nhân thân;
Bố cục của BLDS năm 2015 như trên về cơ bản có sự kế thừa, không
tạo xáo trộn lớn về kết cấu so với BLDS năm 1995 và BLDS năm
2005(4). Tuy nhiên, để bảo đảm hiệu quả mục tiêu xây dựng BLDS năm
2015, tính đồng bộ, thống nhất trong nội dung các chế định của Bộ luật,
trong quy định giữa các luật có liên quan và trong nhận thức, xây dựng
và áp dụng pháp luật, BLDS năm 2015 đã được sửa đổi về kết cấu phần,
chương, mục như sau:
(2) Đối với những nội dung cụ thể đã được quy định trong các luật
khác có liên quan mang tính đặc thù hoặc đòi hỏi cần sự linh hoạt trong
điều chỉnh pháp luật thì BLDS mới cũng không quy định lại. Trong đó,
Bộ luật đã lược bỏ các quy định trong BLDS năm 2005 về hợp đồng
về nhà ở, hợp đồng kinh doanh bảo hiểm trong mục về các hợp đồng
thông dụng. Những nội dung pháp lý này hoặc được quy định chung
trong các chế định có liên quan về tài sản, quyền sở hữu, quyền khác
đối với tài sản, hợp đồng, thừa kế, quyền nhân thân trong BLDS hoặc
được quy định cụ thể trong Luật nhà ở, Luật kinh doanh bảo hiểm và
các luật khác có liên quan đối với những quy định có tính đặc thù, có
tính biến động cao trong thực tiễn giao lưu dân sự. Để đáp ứng nhu cầu
điều chỉnh các chế định pháp lý độc lập, Bộ luật bổ sung một số chương
như: Chương II “Xác lập, thực hiện và bảo vệ quyền dân sự”, Chương
V “Nhà nước CHXHCN Việt Nam, cơ quan nhà nước ở trung ương, ở
địa phương trong quan hệ dân sự”, Chương VII “Tài sản” (quy định về
tài sản ở Phần Tài sản và quyền sở hữu của BLDS năm 2005), Chương
XII “Chiếm hữu”, Chương XIV “Quyền khác đối với tài sản”, Chương
XVII “Hứa thưởng, thi có giải”; sửa đổi, bổ sung hoặc bãi bỏ một số
chương, như Chương II ”Những nguyên tắc cơ bản” của BLDS năm
2005 được sửa đổi thành một điều “Các nguyên tắc cơ bản của pháp luật
dân sự” (Điều 3); Chương VIII “Thời hạn”, Chương IX “Thời hiệu” của
BLDS năm 2005 được quy định chung thành một chương (Chương X
“Thời hạn và thời hiệu”)...
(1) Về kết cấu, Bộ luật không kết cấu “Quy định về chuyển quyền sử
dụng đất”, “Quyền sở hữu trí tuệ và chuyển giao công nghệ” thành các
phần độc lập trong Bộ luật. Những nội dung liên quan được giải quyết
theo hướng, việc điều chỉnh pháp luật đối với quyền sử dụng đất, quyền
sở hữu trí tuệ và chuyển giao công nghệ trong các quan hệ dân sự được
áp dụng theo các quy định chung về tài sản, giao dịch dân sự, sở hữu,
hợp đồng...; những nội dung cụ thể, đặc thù hoặc những nội dung cần
có sự điều chỉnh linh hoạt về chính sách pháp lý được quy định tại Luật
đất đai, Luật sở hữu trí tuệ, Luật chuyển giao công nghệ và luật khác
có liên quan.
Bên cạnh đó, Bộ luật sửa đổi phần “Tài sản và quyền sở hữu” thành
“Quyền sở hữu và quyền khác đối với tài sản” cùng với việc bổ sung các
chương riêng về chiếm hữu, quyền khác đối với tài sản (quyền đối với
bất động sản liền kề, quyền hưởng dụng và quyền bề mặt); đổi tên phần
“QHDSYTNN” thành phần “Pháp luật áp dụng đối với QHDSYTNN”
4. So với Bộ luật dân sự các nước, BLDS năm 2015 (kể cả BLDS năm 1995 và
BLDS năm 2005) cơ bản được kết cấu thành các phần, chương theo hướng khái quát
lý luận đã được áp dụng trong Bộ luật dân sự của nhiều nước trên thế giới. Tuy nhiên,
khác với nhiều bộ luật dân sự của các nước này, Bộ luật dân sự của Việt Nam không
có phần “Gia đình” (do đã có luật riêng về hôn nhân và gia đình ban hành vào các năm
1959, 1986, 2000 và 2014) và có phần “Pháp luật áp dụng đối với QHDSYTNN” (ở
BLDS năm 1995 và BLDS năm 2005 Phần này gọi là “QHDSYTNN”).
2. Những tiếp cận mới chủ yếu của BLDS năm 2015 so với BLDS
năm 2005
BLDS năm 2015 được xây dựng trên cơ sở kế thừa, phát huy truyền
27
26
NHỮNG ĐIỂM MỚI CƠ BẢN CỦA BỘ LUẬT DÂN SỰ NĂM 2015
PHẦN THỨ NHẤT: MỤC TIÊU, QUAN ĐIỂM CHỈ ĐẠO ...
thống pháp luật dân sự Việt Nam, thành tựu của BLDS năm 1995 và
BLDS năm 2005, đúc rút kinh nghiệm điều chỉnh các quan hệ pháp luật
dân sự qua 30 năm đất nước đổi mới toàn diện và hội nhập quốc tế, khắc
phục những tồn tại, bất cập của các quy định hiện hành. Về nội dung,
so với BLDS năm 2005, BLDS năm 2015 có nhiều tiếp cận mới, quan
trọng, mang tính đột phá cả về nhận thức và tư duy lập pháp trong việc
hoàn thiện cơ chế pháp lý điều chỉnh quan hệ dân sự trong đời sống
hàng ngày của cá nhân, pháp nhân, thể hiện qua một số phương diện cơ
bản sau đây:
với các nguyên tắc cơ bản của pháp luật dân sự quy định tại Điều 3 của
Bộ luật này; trường hợp luật khác có liên quan “không quy định hoặc
có quy định nhưng vi phạm khoản 2 Điều này thì quy định của Bộ luật
này được áp dụng”(5). Cách tiếp cận như vậy đã làm rõ hơn mối quan hệ
giữa BLDS với luật khác có liên quan, tạo cơ chế pháp lý để các cơ quan
nhà nước có thẩm quyền xây dựng, áp dụng pháp luật đồng bộ, thống
nhất, giúp người dân thuận lợi hơn trong việc áp dụng pháp luật khi
tham gia các quan hệ xã hội có liên quan, tháo gỡ sự lúng túng hoặc tùy
tiện, trong đó có hoạt động xét xử của Tòa án. Điều này còn góp phần
khắc phục và hạn chế tình trạng các luật khác có liên quan (luật chuyên
ngành) có những biểu hiện “thoát ly” khỏi BLDS.
2.1. BLDS làm rõ hơn về vị trí, vai trò của BLDS là luật chung của
hệ thống pháp luật tư
d. BLDS năm 2015 quy định chung về địa vị pháp lý và chuẩn mực
pháp lý về cách ứng xử, nội dung các quy định về địa vị pháp lý của
chủ thể trong quan hệ pháp luật dân sự, về giao dịch, đại diện, thời hiệu,
quyền sở hữu, quyền khác đối với tài sản, nghĩa vụ và hợp đồng, thừa
kế và pháp luật áp dụng đối với QHDSYTNN. Trong đó, Bộ luật quy
định thống nhất về cơ chế pháp lý có tính chuẩn mực về thực hiện, bảo
vệ quyền dân sự của cá nhân, pháp nhân theo hướng bảo đảm tự do ý
chí của cá nhân, pháp nhân trong xác lập, thực hiện quyền dân sự và
trong lựa chọn cơ chế pháp lý bảo vệ quyền dân sự khi bị xâm phạm.
Đặc biệt, để bảo vệ quyền dân sự, BLDS năm 2015 quy định rõ trách
nhiệm của các cơ quan có thẩm quyền, bên cạnh trách nhiệm của chủ
thể xâm phạm quyền dân sự của chủ thể khác thì chính chủ thể có quyền
không được lạm dụng quyền, phải áp dụng các biện pháp cần thiết mà
luật không cấm để phòng ngừa, hạn chế thiệt hại của chính mình, qua
đó bảo đảm sự công bằng, ổn định trong quan hệ dân sự.
a. BLDS năm 2015 quy định thống nhất về những dấu hiệu đặc trưng
về bản chất pháp lý của các quan hệ thuộc đối tượng điều chỉnh của hệ
thống pháp luật tư. Đó là những quan hệ giữa cá nhân, pháp nhân được
hình thành trên nguyên tắc tự do ý chí, tự nguyện, bình đẳng và tự chịu
trách nhiệm.
b. BLDS năm 2015 quy định thống nhất các nguyên tắc cơ bản thể
hiện bản chất pháp lý của quan hệ dân sự và đặc trưng của pháp luật
dân sự, đó là: (1) bình đẳng; (2) tự do, tự nguyện cam kết, thỏa thuận;
(3) thiện chí, trung thực; (4) tôn trọng lợi ích quốc gia, dân tộc, lợi ích
công cộng, quyền và lợi ích hợp pháp của người khác và (5) tự chịu
trách nhiệm dân sự.
c. Trong mối quan hệ với các luật khác có liên quan, trên cơ sở xác
định rõ phạm vi điều chỉnh và vị trí, vai trò của BLDS, BLDS năm
2015 quy định theo hướng: (1) Đối với những quan hệ xã hội không
thuộc quan hệ tư thì không thuộc phạm vi điều chỉnh của Bộ luật; (2)
Đối với các quan hệ dân sự, Bộ luật quy định các luật khác có liên quan
điều chỉnh quan hệ dân sự trong các lĩnh vực cụ thể không được trái
e. Để kịp thời công nhận, thực hiện và bảo vệ quyền dân sự của cá
5. Khoản 2, khoản 3 Điều 4 BLDS năm 2015
28
29
NHỮNG ĐIỂM MỚI CƠ BẢN CỦA BỘ LUẬT DÂN SỰ NĂM 2015
PHẦN THỨ NHẤT: MỤC TIÊU, QUAN ĐIỂM CHỈ ĐẠO ...
nhân, pháp nhân và cũng để bảo đảm sự ổn định trong quy định của
BLDS, khắc phục sự khuyết thiếu trong quy định pháp luật, BLDS năm
2015 cũng quy định rõ những công cụ pháp lý để Tòa án, cơ quan có
thẩm quyền khác áp dụng để giải quyết quan hệ dân sự cụ thể khi không
có quy định của pháp luật.
dòng họ...) thì BLDS xác định đây là những thực thể thực tế trong quan
hệ dân sự mà cá nhân, pháp nhân thông qua đó để tham gia quan hệ
dân sự. Do đó, chủ thể của các quan hệ dân sự có sự tham gia của các
thực thể thực tế này chính là các cá nhân, pháp nhân là thành viên của
thực thể thực tế đó; việc xác định quyền, nghĩa vụ dân sự, trách nhiệm
dân sự, tư cách tố tụng theo các quy định về địa vị pháp lý của cá nhân,
pháp nhân.
2.2. BLDS được xây dựng với vai trò là luật của các quan hệ thị
trường, góp phần hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng
XHCN của Việt Nam
b. Về tài sản và quyền sở hữu, Bộ luật quy định dựa trên các quan
điểm xuyên suốt là:
Để bảo đảm cho BLDS thực sự là luật của các quan hệ thị trường,
đặc biệt về chủ thể quan hệ pháp luật dân sự, tài sản và sở hữu, giao
dịch... thì BLDS năm 2015 đã được xây dựng dựa trên một chủ thuyết
nhất quán, minh bạch, ổn định và hội nhập hơn. Trong đó:
(1) Khắc phục những “điểm nghẽn” pháp lý về tài sản và sở hữu,
hoàn thiện môi trường pháp lý theo hướng ổn định, có tính dự báo cho
sự phát triển các quan hệ kinh tế - xã hội;
(2) Tôn trọng và bảo đảm hành lang pháp lý về sự đa dạng của tài
sản trong giao lưu dân sự, làm rõ hơn quyền tài sản của người dân trong
quan hệ với đất đai thuộc sở hữu toàn dân theo hướng ghi nhận tài sản
trong giao lưu dân sự bao gồm bất động sản và động sản, có thể là tài
sản hiện có, tài sản hình thành trong tương lai; quyền sử dụng đất là
quyền tài sản; việc đăng ký tài sản phải công khai; bảo đảm tài sản là
hàng hóa trong giao lưu dân sự được lưu thông không ngừng ở nhiều
hình thức, quy mô khác nhau, được khai thác lợi ích của tài sản không
chỉ bởi chủ sở hữu mà còn bởi cả người không phải là chủ sở hữu;
Về chủ thể, Bộ luật quy định về chủ thể của các quan hệ dân sự theo
nguyên tắc bảo đảm sự minh bạch về địa vị pháp lý, phù hợp với bản
chất pháp lý của quan hệ tư, thực tiễn giao lưu dân sự ở Việt Nam và
tương thích với thông lệ quốc tế, thể hiện ở các tiêu chí: (1) Tôn trọng
sự đa dạng của các thực thể trong giao lưu dân sự; (2) Chủ thể quan hệ
dân sự phải xác định được cụ thể; (3) Chủ thể khi tham gia quan hệ dân
sự phải độc lập về tài sản với chủ thể khác; (4) Chủ thể phải có năng lực
tự chịu trách nhiệm dân sự bằng tài sản của mình.
Trên cơ sở đó, BLDS năm 2015 ghi nhận chủ thể quan hệ pháp
luật dân sự bao gồm cá nhân và pháp nhân. Đối với sự tham gia của
Nhà nước CHXHCN Việt Nam, cơ quan Nhà nước ở trung ương, ở địa
phương trong quan hệ dân sự, BLDS quy định chủ thể này có địa vị
pháp lý của pháp nhân (pháp nhân đặc biệt), bình đẳng với các chủ thể
của quan hệ pháp luật dân sự, chịu trách nhiệm dân sự theo quy định
của BLDS. Đối với sự tham gia của hộ gia đình, tổ hợp tác, tổ chức khác
không có tư cách pháp nhân (doanh nghiệp tư nhân, tổ, nhóm tự quản,
(3) Tách biệt quan hệ thực tế giữa người với tài sản (chiếm hữu) và
quan hệ giữa người với người về tài sản trên cơ sở hoàn thiện chế độ
pháp lý phù hợp với bản chất pháp lý của từng loại quan hệ tài sản, vừa
tôn trọng sự hình thành, phát triển của các quan hệ này theo nguyên tắc
thị trường vừa bảo đảm ổn định các quan hệ có liên quan và trật tự xã
hội;
(4) Tạo nhiều cơ hội và sự bảo đảm về pháp lý cao hơn để chủ sở
31
30
NHỮNG ĐIỂM MỚI CƠ BẢN CỦA BỘ LUẬT DÂN SỰ NĂM 2015
PHẦN THỨ NHẤT: MỤC TIÊU, QUAN ĐIỂM CHỈ ĐẠO ...
hữu mạnh dạn, yên tâm giao tài sản của mình cho người khác đầu tư,
khai thác sử dụng; đồng thời, người không phải là chủ sở hữu cũng yên
tâm, mạnh dạn đầu tư vào tài sản thuộc sở hữu của người khác, từ đó
làm phát sinh nhiều lợi ích hơn cho chính các chủ thể liên quan, cho
nền kinh tế và cho toàn xã hội, góp phần làm giảm thiểu chi phí cho
phát triển kinh tế. Cách tiếp cận này làm cho pháp luật Việt Nam phù
hợp hơn với thông lệ quốc tế, góp phần thực hiện chủ trương chủ động,
tích cực hội nhập quốc tế của Đảng và Nhà nước ta. Trên cơ sở đó, bổ
sung quyền khác đối với tài sản, cho phép chủ thể có quyền này được
trực tiếp nắm giữ, chi phối tài sản thuộc quyền sở hữu của chủ thể khác,
bao gồm: quyền đối với bất động sản liền kề, quyền hưởng dụng, quyền
bề mặt.
thẩm quyền đại diện xác lập, thực hiện; tách bạch giữa thời điểm giao
dịch có hiệu lực với thời điểm chuyển quyền sở hữu, quyền khác đối với
tài sản và thời điểm quyền của chủ thể giao dịch có hiệu lực công khai
đối với xã hội (hiệu lực đối kháng với người thứ ba; việc áp dụng thời
hiệu theo ý chí của chủ thể giao dịch; bảo đảm sự linh hoạt, sự ổn định
của giao dịch trong giao dịch dân sự vô hiệu, nhất là giao dịch vô hiệu
liên quan đến năng lực chủ thể; việc hạn chế quyền của chủ thể giao
dịch khi có hoàn cảnh thay đổi một cách cơ bản...)
d. Về trách nhiệm dân sự. Bên cạnh quy định cụ thể chế độ pháp lý
riêng cho trách nhiệm dân sự theo hợp đồng và ngoài hợp đồng, Bộ luật
cũng đã quy định cụ thể những chuẩn mực pháp lý chung trong xác định
trách nhiệm dân sự theo hướng bảo đảm sự minh bạch, công bằng và
bảo đảm sự ổn định trong quan hệ có liên quan. Trong đó: (1) Sự thỏa
thuận của các chủ thể về trách nhiệm dân sự đều được tôn trọng nếu
tuân thủ các nguyên tắc cơ bản của pháp luật dân sự; (2) Bên bị thiệt hại
có quyền được bồi thường nếu chứng minh được thiệt hại, bên gây thiệt
hại không chứng minh được không có lỗi để được loại trừ trách nhiệm
BTTH; (3) Bên có quyền, bên cạnh việc có quyền yêu cầu bên có nghĩa
vụ vi phạm phải thực hiện trách nhiệm dân sự với mình, cũng phải áp
dụng các biện pháp cần thiết, hợp lý để thiệt hại không xảy ra hoặc hạn
chế thiệt hại cho chính mình.
c. Về giao dịch, Bộ luật quy định theo cách tiếp cận mang tính “khai
thông” về tôn trọng tự do ý chí, tự do kinh doanh trong một thị trường
phát triển lành mạnh, có tính hội nhập, bảo đảm an toàn, hạn chế rủi ro
pháp lý, bảo đảm công bằng, hợp lý trong thực hiện quyền về tự do giao
dịch, tự do kinh doanh, cũng như sự ổn định của các quan hệ xã hội có
liên quan. Trong đó, Bộ luật tập trung hoàn thiện những quy định mang
tính chất nền tảng pháp lý của giao dịch trong các quan hệ thị trường
về cả nội dung, hình thức giao dịch, đại diện, thời hạn và thời hiệu theo
hướng tạo hành lang pháp lý thông thoáng, an toàn, ít rủi ro pháp lý
hơn; người dân, doanh nghiệp được xác lập, thực hiện giao dịch theo
đúng ý chí và nhu cầu của mình trên cơ sở tôn trọng lợi ích quốc gia,
dân tộc, lợi ích công cộng, quyền và lợi ích hợp pháp của người khác,
không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội. Bên cạnh
đó, Bộ luật cũng làm rõ, minh thị hơn về mối quan hệ giữa chủ thể giao
dịch với chủ thể khác, với Nhà nước và xã hội qua việc quy định nguyên
tắc về giới hạn việc thực hiện quyền dân sự; hoàn thiện chế độ pháp lý
liên quan nhằm bảo vệ tốt hơn quyền, lợi ích hợp pháp của người thứ ba
ngay tình trong giao dịch dân sự vô hiệu, trong giao dịch do người có
2.3. BLDS bảo vệ tốt hơn quyền con người, quyền công dân đã
được hiến định trong lĩnh vực dân sự
Thể chế hóa quy định của Hiến pháp năm 2013, BLDS năm 2015
quy định quyền dân sự của cá nhân, pháp nhân chỉ có thể bị hạn chế
theo quy định của luật trong trường hợp cần thiết vì lý do quốc phòng,
an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội, đạo đức xã hội, sức khỏe của
cộng đồng; cá nhân, pháp nhân thực hiện quyền dân sự theo ý chí của
mình; việc cá nhân, pháp nhân không thực hiện quyền dân sự của mình
32
33
NHỮNG ĐIỂM MỚI CƠ BẢN CỦA BỘ LUẬT DÂN SỰ NĂM 2015
PHẦN THỨ NHẤT: MỤC TIÊU, QUAN ĐIỂM CHỈ ĐẠO ...
không phải là căn cứ làm chấm dứt quyền, trừ trường hợp luật có quy
định khác; hoàn thiện chế độ pháp lý về quyền, nghĩa vụ về nhân thân
và tài sản của các chủ thể trong quan hệ dân sự; dành sự quan tâm đáng
kể trong việc xây dựng, hoàn thiện cơ chế pháp lý để hỗ trợ cho một số
đối tượng là người yếu thế trong xã hội.
quyết. Đây thực sự là một đột phá quan trọng trong thực hiện Chiến
lược cải cách tư pháp của Đảng, Nhà nước ta, đáp ứng được nhu cầu
điều chỉnh đa dạng của quan hệ dân sự, bảo đảm được sự ổn định của hệ
thống pháp luật tư cũng như góp phần thực hiện, bảo vệ tốt hơn quyền
con người, quyền công dân trong lĩnh vực dân sự.
Mặt khác, khi giải quyết yêu cầu bảo vệ quyền dân sự, Tòa án hoặc
cơ quan có thẩm quyền khác có quyền hủy quyết định cá biệt trái pháp
luật của cơ quan, tổ chức, người có thẩm quyền.
2.4. BLDS làm rõ hơn về vai trò, trách nhiệm của Tòa án, cơ quan
có thẩm quyền khác trong các quan hệ dân sự
Liên quan đến vai trò của Tòa án trong việc bảo vệ quyền dân sự của
cá nhân, pháp nhân, BLDS năm 2005 chưa quy định cơ chế pháp lý để
giải quyết vụ việc dân sự khi các bên không có thỏa thuận, không có tập
quán và không áp dụng được tương tự pháp luật; do đó thẩm phán có
thể từ chối giải quyết vụ việc dân sự trong trường hợp này. Trong khi
đó, BLDS và pháp luật chuyên ngành dù có quy mô lớn đến đâu cũng
không thể điều chỉnh đầy đủ, cụ thể tất cả các tình huống có thể xảy ra
trong đời sống xã hội. Thực tế đó đã gây ra không ít khó khăn cho Tòa
án, đặc biệt cho người dân, doanh nghiệp trong việc giải quyết các vụ
việc dân sự.
2.5. BLDS đã hoàn thiện quy định về việc áp dụng pháp luật đối
với quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài (QHDSYTNN) phù hợp hơn
với thực tiễn và tương thích với các chuẩn mực chung của pháp luật
quốc tế
Quy định của BLDS năm 2015 về cơ bản đã tương thích với các
chuẩn mực chung của pháp luật quốc tế, tiến gần tới thực tiễn về tư pháp
quốc tế trong lĩnh vực dân sự, thương mại của các quốc gia.
Đặc biệt, so với BLDS năm 1995 và BLDS năm 2005, quyền miễn
trừ của Nhà nước, các cơ quan nhà nước từ trung ương đến địa phương
trong tham gia quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài đã được quy định
cụ thể trong BLDS năm 2015.
Để phát huy vai trò bảo vệ công lý của Tòa án theo quy định của
Hiến pháp năm 2013, khắc phục “lỗ hổng” của pháp luật trước nhu
cầu điều chỉnh đa dạng quan hệ dân sự, lần đầu tiên BLDS năm 2015
quy định Tòa án không được từ chối giải quyết vụ việc dân sự vì lý do
chưa có điều luật để áp dụng. Quy định này xác định rõ trách nhiệm của
Tòa án, trong việc giải quyết tranh chấp, góp phần bảo vệ quyền con
người, quyền công dân trong lĩnh vực dân sự. Cùng với quy định đó,
BLDS năm 2015 cũng đã ghi nhận các công cụ pháp lý đầy đủ hơn cho
Tòa án giải quyết vụ việc dân sự trong trường hợp này. Theo đó, khi
các bên không có thỏa thuận, pháp luật không có quy định và không áp
dụng được tập quán, tương tự pháp luật thì Tòa án có quyền vận dụng
các nguyên tắc cơ bản của pháp luật dân sự, án lệ, lẽ công bằng để giải
Bên cạnh đó, BLDS năm 2015 quy định về cơ chế ưu tiên thực hiện
điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên, ghi nhận cơ chế linh hoạt
trong giải quyết các QHDSYTNN theo hướng tiếp thu có chọn lọc các
nguyên tắc xác định pháp luật áp dụng đã được quốc tế thừa nhận rộng
rãi, trong đó có cơ chế cho phép chủ thể QHDSYTNN được lựa chọn
pháp luật áp dụng, quy định chi tiết các hệ thuộc quy phạm xung đột
pháp luật và thứ tự ưu tiên áp dụng các hệ thuộc này, nhất là đối với
quan hệ hợp đồng, BTTH ngoài hợp đồng.
34
35
NHỮNG ĐIỂM MỚI CƠ BẢN CỦA BỘ LUẬT DÂN SỰ NĂM 2015
Các nội dung mới này sẽ góp phần hoàn thiện khung pháp lý để thực
hiện các cam kết quốc tế của Việt Nam, bảo đảm sự hội nhập của nền
kinh tế nước ta với nền kinh tế thế giới, thúc đẩy phát triển giao lưu
dân sự giữa Việt Nam với các quốc gia khác và giữa các cá nhân, pháp
nhân liên quan, nhất là trong bối cảnh Việt Nam đã và đang là thành
viên của nhiều tổ chức quốc tế đa phương như Tổ chức Thương mại
thế giới (WTO), Diễn đàn Hợp tác kinh tế Châu Á - Thái Bình Dương
(APEC), Cộng đồng ASEAN, tham gia nhiều hiệp định thương mại,
tư pháp quốc tế song phương, các hiệp định thương mại tự do thế hệ
mới, như: Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - Liên minh châu Âu
(EVFTA), Hiệp định thương mại tự do Việt Nam - Liên minh kinh tế
Á Âu (VN-EAEU FTA), một số công ước của Hội nghị La Hay về Tư
pháp quốc tế (HccH).
PHẦN THỨ HAI:
NHỮNG ĐIỂM MỚI CƠ BẢN CỦA
BỘ LUẬT DÂN SỰ NĂM 2015
Với những tiếp cận mới, mang tính đột phá nêu trên, BLDS năm 2015
đánh dấu một mốc quan trọng trong lịch sử xây dựng và hoàn thiện pháp
luật dân sự của Việt Nam. Đây thực sự là một bước tiến lớn trong việc định
hình cách ứng xử của các cá nhân, pháp nhân trong giao lưu dân sự, bảo vệ
tốt hơn các quyền nhân thân và quyền tài sản không chỉ của hơn 94 triệu
người dân và hơn nửa triệu tổ chức kinh tế của Việt Nam mà còn cả của
người nước ngoài, doanh nghiệp nước ngoài có quan hệ dân sự, thương mại
với Việt Nam. BLDS năm 2015 về cơ bản đã tương thích với thông lệ quốc
tế, tạo môi trường pháp lý thuận lợi để Việt Nam thực hiện các cam kết
quốc tế, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia cũng như của các
doanh nghiệp trong các “sân chơi” kinh tế quốc tế. Các quy định mới của
BLDS năm 2015 được kỳ vọng sẽ góp phần tạo đột phá trong huy động,
phân bổ và sử dụng có hiệu quả các nguồn lực phát triển. Qua đó, nếu được
thi hành nghiêm chỉnh, BLDS năm 2015 sẽ thực sự góp phần quan trọng
vào sự phát triển nhanh, bền vững của đất nước theo thể chế kinh tế thị
trường định hướng XHCN và hội nhập quốc tế sâu rộng như tinh thần của
Nghị quyết Đại hội XII của Đảng đã đề ra./.
36
PHẦN THỨ HAI: NHỮNG ĐIỂM MỚI CƠ BẢN CỦA BỘ LUẬT ...
I. PHẠM VI ĐIỀU CHỈNH CỦA BLDS
BLDS năm 2015 xác định phạm vi điều chỉnh của BLDS là quy định
địa vị pháp lý, chuẩn mực pháp lý về cách ứng xử, quyền, nghĩa vụ về
nhân thân và tài sản của chủ thể trong các quan hệ dân sự. Để phù hợp
hơn với vị trí, vai trò là luật chung, nền tảng pháp lý của pháp luật điều
chỉnh các quan hệ dân sự, bảo đảm tính bao quát, dự báo toàn diện, đáp
ứng được kịp thời sự phát triển thường xuyên, liên tục của các quan hệ
dân sự, phạm vi điều chỉnh của BLDS năm 2015 được quy định một
cách khái quát hơn so với BLDS năm 2005. Theo đó:
- Bộ luật quy định chủ thể thuộc đối tượng điều chỉnh của BLDS nói
riêng và pháp luật dân sự nói chung bao gồm cá nhân, pháp nhân;
- Bộ luật thay vì cách quy định liệt kê theo hình thức các quan hệ
(dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh, thương mại, lao động) như
trong BLDS năm 2005 thì đã tiếp cận theo hướng làm rõ, thống nhất về
các dấu hiệu chung, cơ bản của các quan hệ dân sự (quan hệ được hình
thành trên cơ sở bình đẳng, tự do ý chí, độc lập về tài sản và tự chịu
trách nhiệm). Cách tiếp cận này vừa bảo đảm được tính bao quát, dự
báo, vừa bảo đảm thể hiện được đúng bản chất pháp lý của các quan hệ
xã hội thuộc đối tượng điều chỉnh của BLDS và pháp luật dân sự. Qua
đó, góp phần bảo đảm được sự ổn định trong quy định của BLDS, khắc
phục được cách nhận thức không đúng là tất cả quan hệ hôn nhân và gia
đình, kinh doanh, thương mại, lao động đều thuộc phạm vi điều chỉnh
của BLDS và pháp luật dân sự trong khi về bản chất pháp lý nhiều nội
39
NHỮNG ĐIỂM MỚI CƠ BẢN CỦA BỘ LUẬT DÂN SỰ NĂM 2015
PHẦN THỨ HAI: NHỮNG ĐIỂM MỚI CƠ BẢN CỦA BỘ LUẬT ...
dung trong các quan hệ này thuộc về quan hệ giữa Nhà nước và công
dân(6).
- Về nội dung, BLDS năm 2015 đã có những điều khoản chung có
tính định hướng và chi phối hoạt động xây dựng, áp dụng pháp luật
dân sự nhằm bảo đảm tính đồng bộ, hệ thống, không mâu thuẫn, chồng
chéo của hệ thống pháp luật dân sự, nhất là những điều khoản chung về
áp dụng pháp luật dân sự, xác lập, thực hiện, bảo vệ quyền dân sự, địa
vị pháp lý của cá nhân, pháp nhân, tài sản, giao dịch dân sự, đại diện,
thời hạn và thời hiệu; nguyên tắc về xác lập, thực hiện, bảo vệ, hạn chế
quyền sở hữu và quyền khác đối với tài sản; đối tượng nghĩa vụ, bảo
đảm thực hiện nghĩa vụ, trách nhiệm dân sự... BLDS năm 2015 quy
định cụ thể những quan hệ dân sự truyền thống, có tính ổn định cao,
như: tài sản, giao dịch dân sự, đại diện, thời hiệu, quyền sở hữu, quy
định chung về hợp đồng, hợp đồng mua bán, tặng cho, vay, thuê, mượn,
hợp đồng hợp tác, hợp đồng dịch vụ, BTTH ngoài hợp đồng, thừa kế...
Qua đó, góp phần thực hiện một trong những quan điểm chỉ đạo quan
trọng trong việc sửa đổi, bổ sung BLDS lần này là xây dựng BLDS
thành bộ luật nền, có vị trí, vai trò là luật chung của hệ thống pháp luật
dân sự, có tính khái quát, tính dự báo và tính khả thi để đáp ứng được
kịp thời sự phát triển thường xuyên, liên tục của các quan hệ xã hội vốn
rất năng động thuộc phạm vi điều chỉnh của pháp luật dân sự, đồng thời
bảo đảm được tính ổn định của Bộ luật này.
II. NGUYÊN TẮC CƠ BẢN
CỦA PHÁP LUẬT DÂN SỰ
VÀ ÁP DỤNG BỘ LUẬT DÂN SỰ
1. Về nguyên tắc cơ bản của pháp luật dân sự
Như đã đề cập ở Phần thứ nhất, trên cơ sở xác định quan hệ dân sự
là những quan hệ được hình thành trên cơ sở bình đẳng, tự do ý chí, độc
lập về tài sản và tự chịu trách nhiệm, Điều 3 BLDS năm 2015 ghi nhận
05 nguyên tắc cơ bản của pháp luật dân sự bao gồm:
(1) Nguyên tắc bình đẳng: mọi cá nhân, pháp nhân đều bình đẳng,
không được lấy bất kỳ lý do nào để phân biệt đối xử; được pháp luật bảo
hộ như nhau về các quyền nhân thân và tài sản;
(2) Nguyên tắc tự do ý chí: cá nhân, pháp nhân xác lập, thực hiện,
chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự của mình trên cơ sở tự do, tự nguyện
cam kết, thỏa thuận. Mọi cam kết, thỏa thuận không vi phạm điều cấm
của luật, không trái đạo đức xã hội có hiệu lực thực hiện đối với các bên
và phải được chủ thể khác tôn trọng;
(3) Nguyên tắc thiện chí, trung thực: cá nhân, pháp nhân phải xác
lập, thực hiện, chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự của mình một cách
thiện chí, trung thực;
6. Ví dụ: Nội dung về đăng ký kết hôn, khai sinh, giám hộ... trong quan hệ hôn
nhân và gia đình; nội dung về đăng ký chủ thể kinh doanh, kiểm soát của cơ quan
quản lý nhà nước với tổ chức, hoạt động của chủ thể kinh doanh... trong quan hệ kinh
doanh, thương mại...;
(4) Nguyên tắc tôn trọng quyền, lợi ích hợp pháp khác không thuộc
của mình: Việc xác lập, thực hiện, chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự
40
41
NHỮNG ĐIỂM MỚI CƠ BẢN CỦA BỘ LUẬT DÂN SỰ NĂM 2015
PHẦN THỨ HAI: NHỮNG ĐIỂM MỚI CƠ BẢN CỦA BỘ LUẬT ...
không được xâm phạm đến lợi ích quốc gia, dân tộc, lợi ích công cộng,
quyền và lợi ích hợp pháp của người khác;
trọng đạo đức, truyền thống tốt đẹp thể hiện chính sách của Nhà nước
đối với nhóm xã hội, vùng, miền nhất định; BLDS năm 2015 quy định
vấn đề này một cách hợp lý hơn ở điều khoản về “chính sách của Nhà
nước đối với quan hệ dân sự” (Điều 7). Bên cạnh đó, những quy định
về quyền nhân thân của cá nhân, giám hộ, đại diện, thừa kế... cũng có
sự cân nhắc, ghi nhận về khía cạnh đạo đức, truyền thống tốt đẹp của
dân tộc.
(5) Nguyên tắc tự chịu trách nhiệm dân sự: Cá nhân, pháp nhân phải
tự chịu trách nhiệm về việc không thực hiện hoặc thực hiện không đúng
nghĩa vụ dân sự.
So với BLDS năm 2005, nội dung về các nguyên tắc cơ bản của
BLDS năm 2015 được quy định khái quát, tập trung trong một điều luật
(Điều 3) thay vì một chương với nhiều điều luật (từ Điều 4 đến Điều 13
chương II BLDS năm 2005), đồng thời, trong từng nguyên tắc cụ thể,
nội dung của nguyên tắc cũng được sửa đổi toàn diện, thống nhất hơn,
trong đó có một số sửa đổi lớn như sau:
Quy định như trên là dựa trên cơ sở tiếp cận sau đây:
Một là, thể chế hóa Nghị quyết số 48-NQ/TW ngày 24/5/2005 của
Bộ Chính trị về Chiến lược xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật
Việt Nam năm 2010, định hướng đến năm 2020 và cụ thể hóa nội dung,
tinh thần của Hiến pháp năm 2013(8) về công nhận, tôn trọng, bảo vệ,
bảo đảm quyền con người, quyền công dân cũng như những tư tưởng,
nguyên tắc cơ bản của nền kinh tế thị trường định hướng XHCN về
quyền sở hữu, quyền tự do kinh doanh, quyền bình đẳng giữa các chủ
thể không phân biệt hình thức sở hữu và thành phần kinh tế;
- BLDS năm 2005 quy định “tuân thủ pháp luật” là một trong những
nguyên tắc cơ bản (Điều 11). Tuy nhiên, đây không phải là nguyên tắc
đặc trưng của quan hệ pháp luật dân sự mà là nguyên tắc chung của
Nhà nước pháp quyền. Do đó, BLDS năm 2015 không ghi nhận lại quy
định mang tính chung chung này mà thay vào đó quy định cụ thể về
các trường hợp chủ thể bị giới hạn quyền dân sự hoặc phải tuân thủ quy
định của pháp luật trong BLDS hoặc luật khác có liên quan;
Hai là, bảo đảm nhất quán bản chất pháp lý, những nguyên lý, tư
tưởng chỉ đạo có tính xuyên suốt, ổn định cho hệ thống pháp luật điều
chỉnh các quan hệ dân sự và phù hợp với thông lệ quốc tế. Qua đó, góp
phần hình thành nền tảng pháp lý cho chuẩn mực pháp lý về cách ứng
xử của cá nhân, pháp nhân, cơ quan có thẩm quyền trong đời sống dân
sự;
- BLDS năm 2015 cũng không quy định “tôn trọng đạo đức, truyền
thống tốt đẹp”, “hòa giải”... là những nguyên tắc cơ bản của pháp luật
dân sự. Nguyên tắc hòa giải không tiếp tục được ghi nhận trong BLDS
năm 2015 bởi vì về bản chất hòa giải thuộc nội dung của các nguyên
tắc bình đẳng, tự do, tự nguyện cam kết, thỏa thuận và thiện chí, trung
thực(7). Nguyên tắc tôn trọng đạo đức, truyền thống tốt đẹp cũng không
được tiếp tục ghi nhận trong BLDS năm 2015 bởi vì đây không phải là
nguyên tắc chung cho tất cả các quan hệ dân sự, nội dung của vấn đề tôn
Ba là, bảo đảm là công cụ pháp lý để Tòa án vận dụng giải quyết
các vụ việc dân sự khi chưa có quy định của pháp luật, góp phần giữ ổn
định các quan hệ dân sự, quy định của BLDS, đáp ứng được yêu cầu
điều chỉnh các quan hệ dân sự đa dạng, linh hoạt, tôn trọng sự đa dạng
7. Bộ luật tố tụng dân sự năm 2015 cũng đã bổ sung quy định về việc Tòa án công
nhận kết quả hòa giải ngoài tòa án.
8. Các Điều 13, 14, 15, 16, 32, 33, 51...Hiến pháp năm 2013
42
43
NHỮNG ĐIỂM MỚI CƠ BẢN CỦA BỘ LUẬT DÂN SỰ NĂM 2015
PHẦN THỨ HAI: NHỮNG ĐIỂM MỚI CƠ BẢN CỦA BỘ LUẬT ...
của thực tế cuộc sống, kịp thời thực hiện, bảo vệ được quyền con người,
quyền công dân trong lĩnh vực dân sự.
luật dân sự hoặc những luật này không có quy định thì quy định
của BLDS được áp dụng (Điều 4). Theo đó, các nguyên tắc cơ bản
của pháp luật dân sự đã được điều chỉnh tập trung, thống nhất trong
BLDS, các luật khác có liên quan không nhất thiết phải quy định lại
các nguyên tắc này, trường hợp cần ghi nhận thì phải bảo đảm không
trái với các nguyên tắc cơ bản của BLDS. Bên cạnh đó, để bảo đảm
phù hợp với mục tiêu điều chỉnh các quan hệ dân sự đặc thù trong
một số quy định cụ thể, BLDS dẫn chiếu theo quy định của luật khác
có liên quan. Trong trường hợp luật khác có liên quan không quy
định hoặc có quy định nhưng vi phạm nguyên tắc cơ bản của pháp
luật dân sự thì quy định của BLDS được áp dụng.
Cách tiếp cận của BLDS năm 2015 về các nguyên tắc cơ bản của
pháp luật dân sự như trên không chỉ có ý nghĩa về mặt học thuật mà còn
có tác dụng lớn trong thực tiễn, tạo chuẩn mực pháp lý chung, thống
nhất cho cách ứng xử của cá nhân, pháp nhân trong giao lưu dân sự và
đảm bảo tính minh bạch của pháp luật; qua đó hạn chế tối đa việc lạm
dụng, lẩn tránh pháp luật, nhất là trong hợp đồng có yếu tố nước ngoài
hay trong việc công nhận và cho thi hành phán quyết trọng tài tại Việt
Nam.(9)
2. Về áp dụng BLDS
Cách tiếp cận này có ý nghĩa quan trọng về bảo đảm sự đồng bộ,
thống nhất trong nhận thức, xây dựng và áp dụng pháp luật, nhất là
trong bối cảnh, bên cạnh BLDS, hệ thống pháp luật dân sự của nước ta
đã và đang ngày càng có nhiều luật khác có liên quan điều chỉnh quan
hệ dân sự trong những lĩnh vực kinh tế - xã hội cụ thể, như: Bộ luật
hàng hải năm 2015, Bộ luật lao động năm 2012, Luật hàng không dân
dụng năm 2006 (sửa đổi, bổ sung năm 2014), Luật doanh nghiệp năm
2014, Luật đầu tư năm 2014 (sửa đổi, bổ sung năm 2016), Luật đất đai
năm 2013, Luật nhà ở năm 2014, Luật kinh doanh bất động sản năm
2014, Luật đấu thầu năm 2013, Luật hôn nhân và gia đình năm 2014,
Luật sở hữu trí tuệ năm 2005 (sửa đổi, bổ sung năm 2009), Luật chuyển
giao công nghệ năm 2006(10), Luật kinh doanh bảo hiểm 2010, Luật giao
dịch điện tử năm 2005, Luật trách nhiệm bồi thường của Nhà nước năm
2009(11)...
Để bảo đảm vị trí, vai trò của BLDS trong xây dựng nền tảng
pháp lý ổn định, thống nhất cho hệ thống pháp luật dân sự, đồng thời
để bảo đảm tính linh hoạt, chuyên biệt trong điều chỉnh các quan hệ
dân sự thuộc các lĩnh vực kinh tế - xã hội cụ thể, BLDS năm 2015
quy định BLDS là luật chung điều chỉnh các quan hệ dân sự, đồng
thời làm rõ hơn về mối quan hệ giữa BLDS với các luật khác có
liên quan (luật có quy phạm pháp luật điều chỉnh quan hệ dân sự cụ
thể) theo hướng: Luật khác có liên quan điều chỉnh quan hệ dân sự
trong các lĩnh vực cụ thể không được trái với các nguyên tắc cơ bản
của pháp luật dân sự được quy định trong BLDS, trường hợp quy
định của luật khác có liên quan vi phạm nguyên tắc cơ bản của pháp
9. Trong thực tiễn những năm qua, nhiều phán quyết của trọng tài nước ngoài
không được Tòa án Việt Nam công nhận và cho thi hành tại Việt Nam vì lý do “vi
phạm các nguyên tắc cơ bản của pháp luật Việt Nam”, trong đó có các nguyên tắc cơ
bản quy định tại các BLDS trước đây. Hệ lụy của nó là, trong hầu hết các hợp đồng
thương mại, đầu tư, thậm chí bảo lãnh của Chính phủ Việt Nam với nước ngoài, đối
tác đều đưa ra điều kiện lấy pháp luật nước ngoài, chứ không phải pháp luật Việt Nam,
làm luật áp dụng. Cách tiếp cận như trên của BLDS năm 2015 sẽ góp phần tránh được
tình trạng này.
10. Luật chuyển giao công nghệ năm 2006 đã được thay thế bởi Luật chuyển giao
công nghệ năm 2017 (có hiệu lực từ ngày 01/7/2018).
11. Luật trách nhiệm bồi thường của Nhà nước năm 2009 đã được thay thế bởi
Luật trách nhiệm bồi thường của Nhà nước năm 2017 (có hiệu lực từ ngày 01/7/2017).
44
45
NHỮNG ĐIỂM MỚI CƠ BẢN CỦA BỘ LUẬT DÂN SỰ NĂM 2015
PHẦN THỨ HAI: NHỮNG ĐIỂM MỚI CƠ BẢN CỦA BỘ LUẬT ...
Bên cạnh đó, mặc dù hệ thống pháp luật dân sự ngày càng hoàn thiện
nhưng trong bối cảnh phát triển nền kinh tế vận hành theo quy luật thị
trường và hội nhập quốc tế, các quan hệ nhân thân và quan hệ tài sản
trong giao lưu dân sự hoặc ngày càng phát sinh mới hoặc ngày càng đa
dạng về nội dung, phức tạp về tính chất quan hệ nên có thể dẫn tới có
những “khoảng trống pháp lý”. Trong trường hợp này, Nhà nước cần
phải tạo ra những căn cứ, công cụ pháp lý để cơ quan có thẩm quyền
giải quyết những vấn đề còn có “khoảng trống pháp lý”, kịp thời tôn
trọng, thực hiện và bảo vệ quyền con người, quyền công dân về dân sự,
bảo đảm được sự ổn định của quan hệ dân sự và các quan hệ xã hội khác
có liên quan.
quốc tế, BLDS năm 2015 quy định cụ thể hơn về việc áp dụng tập quán,
áp dụng tương tự pháp luật. Trong đó:
3.1 Về áp dụng tập quán
BLDS đã chính thức ghi nhận khái niệm tập quán tại khoản 1 Điều 5,
theo đó tập quán là quy tắc xử sự có nội dung rõ ràng để xác định quyền,
nghĩa vụ của cá nhân, pháp nhân trong quan hệ dân sự cụ thể, được hình
thành và lặp đi lặp lại nhiều lần trong một thời gian dài, được thừa nhận
và áp dụng rộng rãi trong một vùng, miền, dân tộc, cộng đồng dân cư
hoặc trong một lĩnh vực dân sự. Khoản 2 Điều 5, Điều 6 BLDS năm
2015 tiếp tục ghi nhận vị trí của tập quán là nguồn luật bổ sung có vị
trí đầu tiên trong trường hợp pháp luật không quy định, sau đó mới đến
các nguồn khác như quy định của pháp luật điều chỉnh quan hệ dân sự
tương tự, nguyên tắc cơ bản của pháp luật, án lệ, lẽ công bằng.
Trong bối cảnh như vậy, BLDS với vị trí, vai trò là bộ luật nền, luật
chung của hệ thống pháp luật dân sự thì cần phải bảo đảm thực hiện ba
chức năng cơ bản:
Theo quy định tại khoản 2 Điều 5 BLDS năm 2015, tập quán được
áp dụng khi đảm bảo các điều kiện sau:
(1) Quy định những vấn đề cơ bản nhất, chung nhất có liên quan đến
tất cả các lĩnh vực thuộc đời sống dân sự;
(1) Tập quán được áp dụng khi ”các bên không có thoả thuận” về
(2) Định hướng cho việc xây dựng các văn bản quy phạm pháp luật
điều chỉnh các quan hệ dân sự đặc thù;
quyền, nghĩa vụ của các bên và các vấn đề khác có liên quan.
(2) Tập quán được áp dụng trong trường hợp “pháp luật không quy
định” để điều chỉnh quan hệ cụ thể đó.
(3) Khi các luật khác có liên quan không có quy định về một quan hệ
dân sự cụ thể thì BLDS phải có đủ quy định để tạo căn cứ pháp lý hoặc
công cụ pháp lý để điều chỉnh.
(3) Tập quán không được trái với những nguyên tắc cơ bản của pháp
luật dân sự(12).
3. Về áp dụng tập quán, áp dụng quy định của pháp luật điều
chỉnh quan hệ dân sự tương tự
Như vậy, trong trường hợp các bên trong hợp đồng có thỏa thuận về
việc quyền và nghĩa vụ được xác định theo tập quán (chẳng hạn như tập
Để bảo đảm tính khả thi trong quy định của BLDS và luật khác có
liên quan, tạo cơ chế pháp lý đầy đủ hơn trong giải quyết vụ việc dân
sự, trên cơ sở kế thừa quy định của BLDS năm 1995, BLDS năm 2005,
quy định của Luật thương mại, Luật hôn nhân và gia đình... và thông lệ
12. Trong quan hệ hôn nhân và gia đình, việc áp dụng tập quán còn không được
vi phạm điều cấm của Luật hôn nhân và gia đình (khoản 1 Điều 7 Luật Hôn nhân và
gia đình năm 2014).
46
47
NHỮNG ĐIỂM MỚI CƠ BẢN CỦA BỘ LUẬT DÂN SỰ NĂM 2015
PHẦN THỨ HAI: NHỮNG ĐIỂM MỚI CƠ BẢN CỦA BỘ LUẬT ...
quán thương mại quốc tế (Incoterm)(13), các quy tắc và thực hành thống
nhất về tín dụng chứng từ (UCP600)(14)...) thì các tập quán này sẽ được
áp dụng. Các bên cũng hoàn toàn có quyền thỏa thuận các nội dung về
quyền và nghĩa vụ của mình miễn là các thỏa thuận đó không vi phạm
nguyên tắc cơ bản của pháp luật dân sự, không vi phạm điều cấm. Trong
trường hợp các bên không có thỏa thuận, pháp luật cũng không có quy
định cụ thể và có tập quán điều chỉnh về quan hệ cụ thể của các bên thì
tập quán sẽ được áp dụng.
là nguồn luật bổ trợ, được áp dụng khi không có pháp luật quy định
cần lưu ý trong một số ít trường hợp ngoại lệ, vị trí của tập quán có thể
có điểm khác biệt, chẳng hạn như một số trường hợp có tập quán điều
chỉnh mối quan hệ nhất định thì hệ quả pháp lý có thể khác với các
trường hợp thông thường, cụ thể là trường hợp xác định bên có nghĩa
vụ sửa chữa tài sản thuê (khoản 1 Điều 477 BLDS) , về thời hạn xác
lập quyền sở hữu đối với gia súc bị thất lại (khoản 1 Điều 231 BLDS),
xác định nghĩa vụ BTTH do súc vật thả rông gây ra (khoản 4 Điều 603
BLDS)
Đồng bộ với quy định của BLDS, khoản 1 Điều 45 Bộ luật tố tụng
dân sự năm 2015 cũng quy định về áp dụng tập quán, theo đó “Tòa án
áp dụng tập quán để giải quyết vụ việc dân sự trong trường hợp các
bên không có thỏa thuận và pháp luật không quy định. Tập quán không
được trái với các nguyên tắc cơ bản của pháp luật dân sự quy định tại
Điều 3 của BLDS. Khi yêu cầu Tòa án giải quyết vụ việc dân sự, đương
sự có quyền viện dẫn tập quán để yêu cầu Tòa án xem xét áp dụng. Tòa
án có trách nhiệm xác định giá trị áp dụng của tập quán bảo đảm đúng
quy định tại Điều 5 của BLDS. Trường hợp các đương sự viện dẫn các
tập quán khác nhau thì tập quán có giá trị áp dụng là tập quán được
thừa nhận tại nơi phát sinh vụ việc dân sự”.
Bộ luật cũng đã ghi nhận về thói quen trong một số quan hệ dân sự
như thói quen trong chấp nhận đề nghị giao kết hợp đồng (khoản 2 Điều
393).
3.2. Về áp dụng quy định của pháp luật điều chỉnh quan hệ dân
sự tương tự
Áp dụng quy định của pháp luật điều chỉnh quan hệ tương tự được
hiểu là việc dùng những quy phạm pháp luật đang có hiệu lực điều
chỉnh những quan hệ tương tự như quan hệ cần xử lý để điều chỉnh
quan hệ cần xử lý đó. Áp dụng quy định của pháp luật điều chỉnh quan
hệ tương tự là biện pháp hữu hiệu nhằm khắc phục những khoảng trống
của pháp luật, hoàn thiện và bổ sung hệ thống pháp luật thực định.
Ngoài quy định có tính nguyên tắc chung, BLDS năm 2015 còn có
các quy định dẫn chiếu cho phép áp dụng tập quán trong một số quan
hệ, tình huống cụ thể như là một phần của việc áp dụng điều luật (tập
quán phụ thuộc điều luật)(15). Bên cạnh việc xác định vị trí của tập quán
BLDS năm 2015 quy định việc áp dụng công cụ pháp lý này theo
hai cách tiếp cận: (1) Trường hợp không có quy định pháp luật trực tiếp
điều chỉnh, các bên không có thỏa thuận và cũng không có tập quán
được áp dụng thì áp dụng quy phạm pháp luật cụ thể điều chỉnh quan
hệ dân sự tương tự để giải quyết vụ việc dân sự (nghĩa hẹp của tương
tự pháp luật); (2) Trường hợp không có quy phạm pháp luật cụ thể điều
chỉnh quan hệ dân sự tương tự thì có thể áp dụng các nguyên tắc cơ bản
của pháp luật dân sự án lệ, lẽ công bằng để giải quyết (Điều 6).
13. Incoterms là viết tắt của International Commerce Terms - Các tập quán thương
mại quốc tế.
14. Bộ quy tắc này được Ủy ban kỹ thuật và Tập quán Ngân hàng thuộc Phòng
Thương mại Quốc tế (ICC) tập hợp và công bố.
15. Cụ thể xem các điều 26, 29, 121, 175, 208, 211, 231, 262, 404, 432, 433, 452,
471, 477, 481, 603, 658, 666... BLDS năm 2015.
48
49
Tải về để xem bản đầy đủ
130 trang
14161
Free
Bạn đang xem 20 trang mẫu của tài liệu "Tài liệu Những điểm mới cơ bản của bộ luật dân sự năm 2015", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- tai_lieu_nhung_diem_moi_co_ban_cua_bo_luat_dan_su_nam_2015.pdf
