Một số hạn chế và kiến nghị hoàn thiện pháp luật về tội rửa tiền trong luật hình sự Việt Nam hiện nay

Download

TAÏP CHÍ KHOA HOÏC CAÛNH SAÙT NHAÂN DAÂN // PHAÙP LUAÄT

MOÄT SOÁ HAÏN CHEÁ VAØ KIEÁN NGHÒ HOAØN THIEÄN PHAÙP LUAÄT

VEÀ TOÄI RÖÛA TIEÀN TRONG LUAÄT HÌNH SÖÏ VIEÄT NAM HIEÄN NAY

ượng úy, CN. Nguyễn Hoàng Yên *

Trung úy, CN. Nguyễn Trần ùy Linh **

Tóm tắt nội dung: Hội nhập quốc tế đã mang lại những lợi ích nhất định cho đất

nước, nhưng cũng không ít thách thức đối với Việt Nam. Một trong các thách thức đó là việc

gia tăng tội phạm mang tính quốc tế, trong đó có tội phạm rửa tiền. Các đối tượng phạm tội

rửa tiền có xu hướng tấn công vào các quốc gia có nền kinh tế đang phát triển do sử dụng chủ

yếu tiền mặt cũng như hệ thống pháp luật quản lý xã hội còn hạn chế.

*****

gày 29/6/2009, Quốc hội đã thông lại chưa quy định rõ ràng, tạo ra nhiều cách hiểu

qua Luật sửa đổi, bổ sung một số khác nhau, dẫn đến sự không thống nhất trong

điều của Bộ luật Hình sự 1999, quá trình áp dụng pháp luật. Các cơ quan áp

chính thức quy định tội danh Rửa tiền tại Điều dụng pháp luật ở Việt Nam cho rằng, xuất phát

251 Bộ luật Hình sự trên cơ sở sửa đổi tội danh từ những từ ngữ nêu trong điều luật, ở Việt Nam

Hợp pháp hóa tiền, tài sản do phạm tội mà có. hiện nay không xử lý hình sự đối với chủ thể thực

Việc sửa đổi, bổ sung lần này nhằm bao quát hiện hành vi rửa tiền khi chính chủ thể này cũng

các hành vi rửa tiền được đề cập trong các Công thực hiện tội phạm nguồn. Điều này có thể hiểu

ước quốc tế, tạo cơ sở pháp lý để đấu tranh có rằng, nếu một người thực hiện hành vi mua bán

hiệu quả đối với tội phạm rửa tiền ở nước ta, trái phép chất ma túy theo Điều 194 BLHS hiện

đồng thời góp phần thuận lợi cho hợp tác quốc hành, sau khi có được những khoản tiền bất hợp

tế trong đấu tranh phòng, chống rửa tiền¹. Tuy pháp từ việc mua bán trái phép chất ma túy thì

nhiên, sau một thời gian áp dụng thì cho đến tiến hành mua bất động sản để che giấu nguồn

nay vẫn chưa có một hành vi rửa tiền nào bị xét gốc bất hợp pháp của các khoản tiền này, người

xử, mặc dù trên thực tiễn vẫn xuất hiện hành vi đó chỉ bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội mua

có dấu hiệu của tội danh này. Vấn đề này xuất bán trái phép chất ma túy theo Điều 194 BLHS.

phát từ nhiều nguyên nhân, trong đó có nguyên

nhân từ vấn đề lập pháp:

ứ hai, về đối tượng tác động: Đối

tượng tác động của tội rửa tiền là tiền, tài sản do

ứ nhất, quy định về chủ thể của tội phạm tội mà có. Theo khoản 3, Điều 1, Thông

phạm rửa tiền như đã lập luận ở trên có bao gồm tư liên tịch số 09/2011/TTLT-BCA-BQP-BTP-

tội phạm nguồn hay không? Có nghĩa là, chủ thể NHNNVN-VKSNDTC-TANDTC của Bộ Công

thực hiện tội phạm nguồn, sau khi có được tiền, an - Bộ Quốc phòng - Bộ Tư pháp - Ngân hàng

tài sản bất hợp pháp từ hành vi phạm tội đó, lại Nhà nước Việt Nam - Viện Kiểm sát nhân dân tối

tiếp tục thực hiện hành vi rửa tiền theo quy định cao - Tòa án nhân dân tối cao ngày 30/11/2011:

tại Điều 251 nhằm che giấu nguồn gốc bất hợp “Tài sản bao gồm: vật, tiền, giấy tờ có giá và

pháp của các khoản tiền tài sản đó thì có phải các quyền tài sản; bất động sản, động sản,

chịu trách nhiệm hình sự về hành vi rửa tiền hay ---------------------------------------------------------------

* Trợ giảng, Bộ môn Pháp luật,

Trường Cao đẳng Cảnh sát nhân dân II.

** Cán bộ, Phòng PV19,

không? Vấn đề này, pháp luật hình sự Việt Nam

1 Chính phủ, Tờ trình số 155/TTr-CP ngày 09 tháng 10

năm 2008 về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều

của Bộ luật hình sự năm 1999.

Công an Thành phố Hồ Chí Minh.

SOÁ 10 // THAÙNG 7 NAÊM 2015

PHAÙP LUAÄT // TAÏP CHÍ KHOA HOÏC CAÛNH SAÙT NHAÂN DAÂN

hoa lợi, lợi tức, vật chính, vật phụ, vật chia giữa tội phạm nguồn và tài sản rửa tiền đã diễn

được, vật không chia được, vật tiêu hao, vật ra theo chu trình nào, tức tài sản có được cần

không tiêu hao, vật cùng loại, vật đặc định, tẩy rửa phải phát sinh từ tội phạm đã thực hiện.

vật đồng bộ và quyền tài sản”. Như vậy, điều

- Hai là, hướng ngược lại của quá trình

luật quy định đối tượng tác động của tội rửa tiền nêu trên, tức là phát hiện được hành vi “tẩy

không đòi hỏi yếu tố định lượng, có nghĩa là trắng” đồng tiền, rồi xem xét đến tội phạm

Điều 251 BLHS hiện hành không quy định trong nguồn nào đã được thực hiện, tức tài sản cần

cấu thành cơ bản định lượng tài sản nên chỉ cần tẩy rửa đó có nguồn gốc từ đâu. Việc xác định tài

đối tượng tác động là tài sản do phạm tội mà có sản có từ đâu chính là việc chứng minh tội phạm

chứ không cần định lượng tài sản là bao nhiêu nguồn đã được thực hiện như thế nào hay không

đã có dấu hiệu của tội phạm. Theo quan điểm cần xác định tội phạm nguồn đã xảy ra mà chỉ

tác giả, quy định như vậy sẽ tạo thuận lợi về mặt cần xem xét đó là tài sản bất chính.

pháp lý trong việc truy cứu trách nhiệm hình sự

Cả hai quá trình điều tra đều có những

đối với hành vi rửa tiền. Nhưng một vấn đề thực ưu điểm và những hạn chế nhất định, cho nên

tế là sẽ gây khó khăn trong hoạt động điều tra vì phải tùy trường hợp mà áp dụng để không bỏ lọt

chúng ta không đủ lực lượng để tiến hành tất cả tội phạm.

các hoạt động điều tra khi lượng tiền, tài sản bị

ứ tư, vấn đề áp dụng pháp luật để

rửa quá ít. Cũng chính vì vậy tạo tâm lý không phân biệt giữa tội rửa tiền và tội chứa chấp hoặc

tập trung vào những đối tượng cụ thể trong quá tiêu thụ tài sản do người khác phạm tội mà có.

trình điều tra, làm giảm hiệu quả đấu tranh chống Theo quy định của Công ước Palermo 2000,

tội phạm.

hành vi chứa chấp hoặc tiêu thụ tài sản do người

ứ ba, đó là vấn đề xác định phạm khác phạm tội mà có cũng là hành vi rửa tiền.

vi của tội phạm nguồn. Tội phạm nguồn là tội Tuy nhiên, theo Luật Hình sự Việt Nam hiện

phạm được thực hiện trước đó để thu về một nay thì đây là hai tội danh riêng biệt có cùng đối

khoản lợi nhuận nhất định, đã được Công ước tượng tác động là tiền tài sản do phạm tội mà

Palermo 2000 đề cập đến ở biên độ rộng nhất có. Theo Thông tư liên tịch số 09/2011/TTLT-

của các hành vi vi phạm nguồn. Pháp luật Việt BCA-BQP-BTP-NHNNVN-VKSNDTC-TANDTC

Nam không giới hạn phạm vi của tội phạm của Bộ Công an - Bộ Quốc phòng - Bộ Tư pháp

nguồn, điều này đáp ứng được các yêu cầu đặt - Ngân hàng Nhà nước Việt Nam - Viện Kiểm

ra của pháp luật quốc tế. Tuy nhiên, việc quy sát nhân dân tối cao - Tòa án nhân dân tối cao

định phạm vi quá rộng như vậy sẽ gây khó khăn ngày 30/11/2011 giải thích hành vi tiêu thụ tài

cho quá trình điều tra loại tội phạm này. Khi sản do người khác phạm tội mà có bao gồm:

chứng minh tội phạm nguồn, thường liên quan mua, bán, thuê, cho thuê, trao đổi, cầm cố, thế

đến việc chứng minh tài sản cần tẩy rửa có từ chấp, đặt cọc, ký gửi, cho, tặng, nhận tài sản

đâu. Thông thường có thể chứng minh bằng hai hoặc giúp cho việc thực hiện các hành vi đó.

cách thức sau²:

Trong đó, hoạt động mua, bán, thuê, cho thuê…

- Một là, chứng minh tội phạm nguồn đã là những hoạt động có phát sinh lợi nhuận, cũng

xảy ra, sau đó lần theo dấu vết của đồng tiền để có thể xem là hoạt động kinh doanh. Theo quy

coi hành vi rửa tiền tiếp theo xảy ra hay không. định tại điểm b, khoản 1, Điều 251 BLHS về tội

Việc xác định được tội phạm rửa tiền phải đáp rửa tiền: “Sử dụng tiền, tài sản biết rõ là do

ứng được hai yêu cầu, đó là phải chứng minh phạm tội mà có vào việc tiến hành các hoạt

được rằng có tội phạm đã thực hiện trước đó và động kinh doanh hoặc hoạt động khác”. Có

yêu cầu thứ hai chính là mối quan hệ nhân quả nghĩa là sử dụng tiền, tài sản biết rõ là do phạm

tội mà có vào việc tiến hành các hoạt động kinh

doanh hoặc hoạt động khác là việc dùng tiền, tài

2 Nhà Pháp luật Việt – Pháp, Hội thảo pháp luật về đấu

tranh phòng chống tội hợp pháp hóa tiền, tài sản do

phạm tội mà có (ngày 12, 13, 14 năm 2000), trang 14.

SOÁ 10 // THAÙNG 7 NAÊM 2015

TAÏP CHÍ KHOA HOÏC CAÛNH SAÙT NHAÂN DAÂN // PHAÙP LUAÄT

sản đó vào các hoạt động kinh doanh, dịch vụ, nguy hại khác. Số lượng tiền, tài sản có được từ

thành lập công ty, xây dựng trường học, bệnh các hoạt động phạm tội về cướp, tham nhũng,

viện, mua tài sản dưới các hình thức khác nhau lừa đảo, buôn lậu, ma túy… ngày càng khổng

hoặc sử dụng dưới danh nghĩa tài trợ, từ thiện, lồ. Nếu số tiền này thâm nhập vào hệ thống

viện trợ nhân đạo. Theo khoản 16, Điều 4, Luật tài chính, đầu tư vào kinh doanh “ảo” hay được

doanh nghiệp 2014 quy định: “Kinh doanh là sử dụng để hỗ trợ cho những hành vi phạm

việc thực hiện liên tục một, một số hoặc tất cả tội mới, nhất là việc tài trợ cho khủng bố thì rõ

các công đoạn của quá trình, đầu tư, từ sản ràng hành vi này là cực kì nguy hiểm cho xã hội,

xuất đến tiêu thụ sản phẩm hoặc cung ứng xâm hại đến khách thể riêng biệt là sự ổn định

dịch vụ trên thị trường nhằm mục đích sinh của hệ thống tài chính, an ninh quốc gia nên

lợi”. Theo tác giả, quy định giữa hai điều luật nó hoàn toàn tách biệt và độc lập so với tội

vẫn chưa rõ ràng, còn chồng lấn về hoạt động phạm nguồn. Theo quan niệm của một số nước,

kinh doanh dẫn đến khó việc áp dụng chính xác. liệu quy định về hình phạt ở tội phạm nguồn có

Từ những hạn chế trên, chúng tôi đưa ra bao quát được cả hình phạt đối với tội rửa tiền

một số kiến nghị sau đây nhằm hoàn thiện pháp hay không? Trong trường hợp này, cả hành vi

luật hình sự đối với tội danh rửa tiền.

phạm tội nguồn và hành vi tự rửa tiền đều phải

ứ nhất, Điều 251 cần bổ sung theo chịu trách nhiệm hình sự độc lập như những

hướng coi hành vi tự rửa tiền của chủ thể tội tội danh riêng biệt⁴. Điều này sẽ làm cho tính

phạm nguồn cũng là hành vi phạm tội rửa tiền nghiêm minh của pháp luật được đảm bảo và sự

khi thỏa mãn các yếu tố cấu thành tội phạm này công bằng trong xã hội cũng sẽ được củng cố.

và người thực hiện hành vi tự rửa tiền cũng phải

chịu trách nhiệm hình sự độc lập, quan điểm này của hoạt động hợp tác quốc tế trong đấu tranh

dựa trên những cơ sở sau: chống rửa tiền. Hiện nay, với sự mở rộng giao lưu

- Xuất phát từ lợi ích quốc gia và yêu cầu

- Xuất phát từ yêu cầu của nguyên tắc hợp tác trên tất cả các lĩnh vực đã làm cho nền

công bằng về trách nhiệm hình sự ³và tính nguy kinh tế – văn hóa của nhiều quốc gia xích lại gần

hiểm của hành vi rửa tiền. Theo lí luận truyền nhau hơn nhưng cũng là cầu nối để người phạm

thống, hành vi tự rửa tiền được thực hiện là kết tội thực hiện những liên kết mang tầm quốc tế để

quả tự nhiên của việc thực hiện tội phạm nguồn hình thành nên những tổ chức tội phạm lớn hơn.

và sẽ không tách riêng để xử lý như một tội danh Bởi vậy, không phải lúc nào tội phạm nguồn và

độc lập. Giống như việc đối tượng sau khi thực tội rửa tiền cũng xảy ra và kết thúc trên lãnh

hiện hành vi chiếm đoạt tài sản đã tiến hành tiêu thổ một quốc gia. Ngay đối với một hành vi rửa

thụ, tẩu tán tài sản chiếm đoạt được để tránh tiền cũng đã được chúng thực hiện ở nhiều quốc

sự phát hiện của cơ quan có thẩm quyền. Từ gia thông qua việc chuyển gửi tiền hay các hoạt

trước đến nay khi xét xử những vụ án như vậy, động đầu tư nước ngoài hoặc xây dựng các công

chúng ta chỉ kết án người phạm tội với tội danh ty “bình phong” ở nước khác nhằm đánh lạc

ban đầu họ thực hiện chứ không truy cứu trách hướng điều tra, tránh sự phát hiện của cơ quan

nhiệm hình sự đối với hành vi tẩu tán, tiêu thụ tài thi hành pháp luật. Nếu như loại trừ người thực

sản nói trên mặc dù hành vi đó mang bản chất là hiện tội phạm nguồn ra khỏi chủ thể của tội

rửa tiền. Nhưng với sự phát triển của nền kinh tế rửa tiền, trong trường hợp điều tra làm rõ người

hiện nay cùng với sự phát triển của các tổ chức phạm tội thực hiện tội phạm nguồn ở một quốc

tội phạm, hành vi tự rửa tiền không chỉ giới hạn gia khác nhưng lại thực hiện hành vi rửa tiền ở

trong mục đích là che giấu, tiêu thụ tài sản đã nước ta và gây ra những hậu quả nguy hại cho

chiếm đoạt được mà nó còn tiềm ẩn những mối

4 Nguyễn Ngọc Minh (2011), “Nghiên cứu phạm vi của

chủ thể của tội phạm rửa tiền trong Luật Hình sự Việt

Nam”, Tạp chí dân chủ và pháp luật, Bộ Tư pháp, số 12,

trang 9 – 14.

3 Đào Trí Úc (2000), Chuyên khảo Luật hình sự Việt

Nam, quyển 1 - Những vấn đề chung, NXB Khoa học

xã hội.

SOÁ 10 // THAÙNG 7 NAÊM 2015

PHAÙP LUAÄT // TAÏP CHÍ KHOA HOÏC CAÛNH SAÙT NHAÂN DAÂN

xã hội, thì lúc đó luật của chúng ta không đủ thứ là bằng chứng về quyền sở hữu hoặc lợi

điều kiện để xử lí người phạm tội. Nếu trong hệ ích trên tài sản đó”. Cho đến nay, BLHS của

thống nội luật, chúng ta không có căn cứ để xử nước ta cũng như các văn bản hướng dẫn không

lí đối tượng phạm tội trong trường hợp này, thì định nghĩa cụ thể như thế nào là tiền, tài sản do

hiển nhiên chúng ta cũng sẽ không có tư cách phạm tội mà có. Việc quy định “tiền, tài sản”

tham gia vào quá trình chia sẻ tài sản bị tịch thu là chưa rõ ràng, gây ra nhiều cách hiểu đối với

từ đối tượng phạm tội. Điều này rõ ràng là bất lợi các văn bản luật. Điều 163 BLDS 2005 quy định

trong việc bảo vệ lợi ích quốc gia.

“tài sản bao gồm vật, tiền, giấy tờ có giá và

ứ hai, theo quy định hiện hành của các quyền tài sản”. Như vậy, tài sản đã bao

tội rửa tiền, chủ thể của tội rửa tiền phải “biết gồm tiền. Cách hiểu này có được đương nhiên

rõ tiền, tài sản do phạm tội mà có”. Như vậy áp dụng trong BLHS hay không? Nếu có thì quy

dựa vào điều luật quy định đòi hỏi cơ quan chức định “tiền, tài sản” như trong luật như vậy có

năng phải chứng minh được chủ thể thực hiện chồng chéo nhau hay không? Vì vậy, để tránh

hành vi rửa tiền “biết rõ tiền, tài sản do phạm hiểu nhầm nội hàm của khái niệm tài sản khi xử

tội mà có”. Vậy, nếu trong trường hợp cơ quan lí tội phạm cần có hướng dẫn cụ thể.

chức năng phát hiện hành vi rửa tiền trước khi

Ngoài ra, cần định lượng cho đối tượng

phát hiện tội phạm nguồn thì khó có cơ sở để tác động của tội rửa tiền. Nên định lượng giá

chứng minh được nguồn tiền và tài sản đó do trị của tiền, tài sản do phạm tội mà có ở mức

phạm tội mà có cũng như chứng minh mức độ tối thiểu là 300 triệu đồng thì mới truy cứu trách

“biết rõ” của chủ thể thực hiện hành vi rửa tiền nhiệm hình sự vì nó phù hợp với các báo cáo

là như thế nào. Có nghĩa là Cơ quan điều tra giao dịch đáng ngờ được quy định trong Luật

phải chứng minh một tội phạm cụ thể được thực phòng, chống rửa tiền năm 2012 cũng như tạo

hiện trước đó mới có cơ sở chứng minh tội phạm thuận lợi cho các cơ quan chức năng tập trung

rửa tiền. Điều này là hết sức khó khăn khi các lực lượng vào những vụ án cụ thể. Tất nhiên, giá

dòng tiền, tài sản do phạm tội mà có có thể đã trị định lượng này có thể thay đổi theo thời gian,

qua rất nhiều giai đoạn trung gian trước khi bị cơ tùy điều kiện kinh tế - xã hội.

quan chức năng phát hiện. Vậy, cần có hướng

ứ tư, kiến nghị quy định rõ mục đích

dẫn cụ thể đối với vấn đề chứng minh tiền, tài che giấu tiền, tài sản do phạm tội mà có tại

sản do phạm tội mà có trong trường hợp này. điểm b, khoản 1, Điều 251. Cần sửa đổi điểm

Hơn nữa, giữa “biết” và “biết rõ” khác nhau về b, khoản 1, Điều 251 có nội dung như sau: “Sử

nội hàm như thế nào? Trong trường hợp này, dụng tiền, tài sản biết là do phạm tội mà có

chỉ cần “biết tiền, tài sản có nguồn gốc bất vào việc tiến hành các hoạt động kinh doanh

hợp pháp” mà vẫn thực hiện hành vi rửa tiền hoặc hoạt động khác nhằm che giấu nguồn

nhằm che giấu nguồn gốc bất hợp pháp của các gốc bất hợp pháp của tiền, tài sản đó;”. Quy

khoản tiền, tài sản bất hợp pháp đó thì truy cứu định nhằm làm rõ mục đích của chủ thể khi thực

trách nhiệm hình sự về tội rửa tiền.

hiện các hoạt động kinh doanh hoặc các hoạt

ứ ba, về đối tượng tác động của tội rửa động khác phải có mục đích là nhằm che giấu

tiền. Theo quy định tại Điều 251 BLHS thì đối nguồn gốc bất hợp pháp của các khoản tiền,

tượng tác động của tội rửa tiền bao gồm “tiền, tài sản do phạm tội mà có để tránh nhầm lẫn

tài sản do phạm tội mà có”, có nghĩa là tài với hành vi tiêu thụ tài sản do người khác phạm

sản không bao gồm tiền. Bên cạnh đó, Điều 2, tội mà có. Như vậy, khi Cơ quan điều tra chứng

điểm d của Công ước đã quy định rõ khái niệm minh hành vi rửa tiền theo quy định tại điểm b,

tài sản: “tài sản có nghĩa là mọi loại của cải, khoản 1, Điều 251 BLHS hiện hành buộc phải

cụ thể hay không cụ thể, dịch chuyển được chứng minh mục đích của người thực hiện hành

hay không dịch chuyển được, hữu hình hay vi là che giấu nguồn gốc bất hợp pháp các khoản

vô hình và các giấy tờ pháp lý hoặc những tiền, tài sản do phạm tội mà có./.

SOÁ 10 // THAÙNG 7 NAÊM 2015

4 trang Thùy Anh 7420 Free

Download

Bạn đang xem tài liệu "Một số hạn chế và kiến nghị hoàn thiện pháp luật về tội rửa tiền trong luật hình sự Việt Nam hiện nay", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên

File đính kèm:

mot_so_han_che_va_kien_nghi_hoan_thien_phap_luat_ve_toi_rua.pdf