Minh bạch trong quản lý ngân sách tại các nước và Việt Nam
NGHIÊN CỨU - TRAO ĐỔI
MINH BẠCH TRONG QUẢN LÝ NGÂN SÁCH
TẠI CÁC NƯỚC VÀ VIỆT NAM
NGUYỄN THỊ THU, VŨ THỊ TÂM
Chỉ số cạnh tranh và hiệu quả hành chính công (PAPI) cấp tỉnh công bố trong thời gian gần đây cho
thấy, việc tiếp cận, nhận biết các vấn đề ngân sách ở cấp địa phương còn yếu, mức độ minh bạch của
ngân sách xã còn thấp. Thực trạng này có một phần nguyên nhân là do các quy định về minh bạch ngân
sách chưa được hướng dẫn đầy đủ; còn thiếu các sáng kiến, các cơ chế nhằm thúc đẩy quá trình minh
bạch ngân sách. Khảo sát quy định về minh bạch ngân sách trong các đạo luật của các nước; nhận diện
những tồn tại, hạn chế trong triển khai quy định về minh bạch ngân sách nhà nước ở Việt Nam, bài viết
đề xuất giải pháp góp phần tăng cường minh bạch trong quản lý ngân sách nhà nước.
Từ khóa: Ngân sách nhà nước, công khai, minh bạch, giám sát, trách nhiệm giải trình, hiệu quả quản lý ngân sách
bạch nghĩa là trong sáng, rõ ràng, theo đó, minh bạch
TRANSPARENCY IN STATE BUDGET MANAGEMENT
OF COUNTRIES AND ISSUES FOR VIETNAM
ngân sách không những phải công khai, mà còn phải
là rõ ràng, không khuất tất, không rắc rối, giúp cho
các bên quan tâm tới ngân sách đều có thể hiểu được.
Thực tế, minh bạch ngân sách có ý nghĩa rộng hơn
công khai, vì những thông tin được công khai phải
đáp ứng những yêu cầu khác để đảm bảo sự minh
bạch như: Thông tin phải dễ hiểu, dễ tiếp cận, cung
cấp kịp thời và dễ dàng sử dụng cho công chúng.
Khảo cứu quy định về minh bạch ngân sách trong
các đạo luật của các nước cho thấy, tính minh bạch
còn được thể hiện trong các nguyên tắc quản lý nhà
nước, các quy định chính sách đã được chuẩn hóa,
gắn với chu trình quản lý ngân sách, cũng như gắn
với vai trò, trách nhiệm của các bên liên quan, trong
đó có vai trò của xã hội dân sự và của người dân.
Phân tích các nguyên tắc và mệnh đề thúc đẩy
thực hành minh bạch trong pháp luật về ngân sách
tại các nước cho thấy, nhiều quốc gia đưa ra yêu
cầu rõ ràng về các thông tin, tài liệu phải công khai,
phương thức và thời điểm công khai và các quy định
về minh bạch gắn với quy trình ngân sách. Một số
luật đưa ra quy định: Để hạn chế sự lạm quyền của
các cơ quan có thẩm quyền và các cơ chế để người
dân có thể yêu cầu được tiếp cận thông tin ngân sách
từ các cơ quan Chính phủ. Chẳng hạn như: Đạo luật
về công khai các hoạt động Chính phủ của Phần Lan
cho phép người dân có quyền tham dự các phiên họp
toàn thể của Nghị viện, cũng như các cuộc họp của
Nguyen Thi Thu, Vu Thi Tam
The recent published provincial public
administration performance index (PAPI)
showed that the accessing and recognizing
state budget issues at provincial level were
low. This practice is partly caused by the
lack of regulations on budget transparency;
initiatives and mechanism to promote the
budget transparency. By conducting survey on
regulations regarding budget transparency in
laws and acts from countries; recognizing the
limitations and backwards in implementing
regulations on budget transparency in Vietnam,
the paper recommends solutions to improve
Keywords: State budget, publicity, transparency, supervision,
accountability, state budget management performance
Ngày nhận bài: 9/1/2020
Ngày hoàn thiện biên tập: 31/1/2020
Ngày duyệt đăng: 7/2/2020
Về minh bạch trong quản lý ngân sách
tại các nước và Việt Nam
Theo Ủy ban châu Âu, minh bạch ngân sách là Hội đồng địa phương bàn về các vấn đề ngân sách.
việc công khai đầy đủ thông tin tài khóa liên quan Luật Ngân sách của Croatia, Ecuador và
kịp thời và có hệ thống. Theo Từ điển tiếng Việt, minh Honduras cũng nhấn mạnh quyền của người dân
44
TÀI CHÍNH - Tháng 02/2020
trong việc kiến nghị và tiếp cận thông tin về ngân nhằm tăng tính minh bạch ngân sách. Đặc biệt, đối
sách và nhiệm vụ của Chính phủ trong việc xây với quy trình ngân sách ở địa phương còn thiếu cơ
dựng các cơ chế tham gia. Bộ luật về ổn định tài chế để các chuyên gia, các cơ quan, tổ chức dựa vào
khóa của Anh nhấn mạnh, nhiệm vụ của Chính phủ cộng đồng tham gia thảo luật, góp ý trong quy trình
trong việc phát hành và phổ biến rộng rãi các thông ra quyết định ngân sách.
tin liên quan đến ngân sách để người dân có thể biết
và nghiên cứu triển khai.
Thứ hai, thực tế hiện nay, các quy định về minh
bạch ngân sách chưa đi kèm với các chế tài và cơ chế
Tại Việt Nam, từ năm 2006, Tổ chức Đối tác giải trình. Các mục minh bạch thông tin trên Cổng
Ngân sách quốc tế cùng các chương trình cải cách thông tin điện tử của các địa phương cũng thiếu tài
tài chính công của Chính phủ đã tiến hành đánh liệu hướng dẫn triển khai các nội dung này.
giá về công khai, minh bạch ngân sách. Nghiên cứu
Thứ ba, hướng dẫn triển khai quy định về minh
này khuyến nghị một khuôn khổ pháp quy về quản bạch ngân sách còn chưa đầy đủ. Mặc dù, các quy
lý tài khóa, độ tin cậy và minh bạch của chính sách định về công khai, minh bạch ngân sách đối với
tài khóa, minh bạch trong quản lý và báo cáo chi đơn vị dự toán ngân sách, tổ chức được phân bổ và
tiêu, quản lý thu, quản lý viện trợ, trách nhiệm giải hỗ trợ NSNN đã được Chính phủ và Bộ Tài chính
trình và báo cáo ngân sách. Từ cơ sở các khuyến ban hành đầy đủ, nhưng còn thiếu hướng dẫn về
nghị, Luật Ngân sách nhà nước (NSNN) năm 2015 công khai ngân sách của cơ quan Đảng, các chương
đã bổ sung các nội dung làm rõ tính minh bạch trình, dự án đầu tư cơ bản. Đây là lỗ hổng lớn, tạo
ngân sách, trong đó, Điều 8 của Luật NSNN năm ra rào cản đối với công tác giám sát các chương
2015 quy định: NSNN được quản lý thống nhất theo trình, dự án đầu tư công của các cơ quan hữu quan
nguyên tắc tập trung dân chủ, công khai, minh bạch và người dân, gây khó khăn cho công tác đánh giá
có phân công, phân cấp quản lý, gắn quyền hạn chi tiêu công.
và trách nhiệm của cơ quan quản lý nhà nước các
cấp. Phân tích Luật NSNN năm 2015 và các văn bản
hướng dẫn cho thấy, tính minh bạch trong quản lý
ngân sách đã được quy định chặt chẽ hơn, gắn với
trách nhiệm của các cấp quản lý. Các nội dung về
loại tài liệu ngân sách, thời gian, hình thức và trách
nhiệm công khai thông tin ngân sách của các cấp
ngân sách, các cơ chế như cơ chế giám sát, kiểm soát
quá trình phân bổ và sử dụng ngân sách cũng được
quy định khá cụ thể.
Tại Việt Nam, từ năm 2006, Tổ chức Đối tác
Ngân sách quốc tế cùng các chương trình cải
cách tài chính công của Chính phủ đã tiến hành
đánh giá về công khai, minh bạch ngân sách.
Nghiên cứu này khuyến nghị một khuôn khổ
pháp quy về quản lý tài khóa, độ tin cậy và
minh bạch của chính sách tài khóa, minh bạch
trong quản lý và báo cáo chi tiêu, quản lý thu,
quản lý viện trợ, trách nhiệm giải trình...
Một số tồn tại, hạn chế trong triển khai quy định
về minh bạch ngân sách ở Việt Nam
Thứ tư, thiếu các chế tài và cơ chế theo dõi giám
sát minh bạch ngân sách.
Trên cơ sở so sánh các quy định về minh bạch
Thứ năm, công tác tổ chức thực hiện các quy định
ngân sách ở Việt nam và quốc tế thấy rằng, triển khai về minh bạch ngân sách còn hạn chế, chưa đầy đủ và
quy định về minh bạch ngân sách ở Việt nam còn có thiếu tính đồng bộ.
một số tồn tại, hạn chế sau:
Thứ sáu, năng lực tổ chức giám sát, thực hiện quy
Thứ nhất, trong quy trình quản lý ngân sách, Quốc định về dân chủ cơ sở và thúc đẩy trách nhiệm giải
hội và HĐND có vai trò quan trọng trong việc thẩm trình của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam ở các cấp còn
tra các báo cáo và đề xuất các chính sách liên quan. hạn chế. Vai trò giám sát của Mặt trận Tổ quốc Việt
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, quá trình thẩm tra Nam đối với các hoạt động đầu tư công, với các quy
ngân sách, các báo cáo thẩm tra đóng vai trò như là định công khai ngân sách cũng như thực hiện kiến
phương tiện để dẫn dắt quá trình thảo luận và đưa ra nghị của Kiểm toán Nhà nước đã được quy định rõ
các chính sách quan trọng, tăng cường các hoạt động trong Luật Đầu tư công sửa đổi và Luật NSNN năm
tham vấn ý kiến công chúng và giải trình trách nhiệm 2015, tuy nhiên, nhiều chuyên gia cho rằng, khả năng
của Chính phủ. Tuy nhiên, thực tế ở Việt Nam quy giám sát của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam còn hạn chế.
trình thẩm tra và đưa ra các chính sách ngân sách Nguyên nhân sâu xa của tình trạng này chính là sự
còn hạn chế. Hầu hết quá trình thẩm tra được thực bất cập trong thể chế quản lý cơ chế - bản chất công
hiện trong thời gian ngắn, do đó, thiếu các hoạt động tác giám sát của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam còn thiếu
tham vấn, khảo sát thực địa cũng như các sáng kiến tính độc lập.
45
NGHIÊN CỨU - TRAO ĐỔI
Giải pháp tăng cường minh bạch
trong quản lý ngân sách ở Việt Nam
chính công, cần thúc đẩy và tạo các cơ chế mở nhằm
tăng cường các không gian công cộng, khuyến khích
Để tăng cường triển khai quy định minh bạch các chuyên gia, nhà nghiên cứu tham gia trao đổi,
ngân sách, các cấp quản lý và các cơ quan liên quan thảo luận trong thời gian chuẩn bị và thảo luận kế
cần thực hiện đồng bộ một số giải pháp sau:
hoạch ngân sách cũng như chất vấn tại các buổi điều
Một là, hoàn thiện hệ thống các quy định pháp trần công khai về quyết toán, đánh giá hiệu quả chi
lý liên quan trực tiếp đến minh bạch ngân sách, bao tiêu ngân sách. Ngoài ra, nâng cao chất lượng thông
gồm các quy định về công khai ngân sách của cơ tin của báo cáo ngân sách dành cho công dân để tạo
quan Đảng, các chương trình, dự án đầu tư cơ bản; điều kiện không chỉ cho những người làm trong lĩnh
trách nhiệm giải trình và các chế tài đối với các đơn vực tài chính - ngân sách mà những người dân quan
vị không thực hiện công khai ngân sách.
tâm có thể tham gia thảo luận, đóng góp ý kiến.
Hai là, hoàn thiện các quy định pháp luật liên quan
Năm là, thường xuyên giáo dục, nâng cao ý thức
đến trách nhiệm và phương thức kiểm tra, giám sát của cán bộ, công chức về công khai, minh bạch, liêm
minh bạch ngân sách, đảm bảo các cơ chế, chính sách chính và tăng cường trách nhiệm giải trình của mỗi
về giám sát cộng đồng và dân chủ cơ sở được ban cấp chính quyền trong quản lý NSNN. Đặc biệt, cần
hành rõ ràng, đầy đủ, dễ hiểu và dễ thực hiện. Thực có quy định cụ thể hơn về quy trình, phương thức xác
tiễn quá trình tổ chức thực hiện giám sát ngân sách định rõ định mức, thứ tự ưu tiên ngân sách và một
cho thấy, cần thiết phải đổi mới cơ chế quản lý, thay số vấn đề ngân sách chọn lọc, kiên quyết loại bỏ các
đổi phương thức tổ chức các hoạt động của các cơ khoản chi bất hợp lý, quy định rõ trách nhiệm báo cáo
quan thuộc Mặt trận Tổ quốc, đồng thời tăng cường đánh giá hiệu quả của các khoản thu - chi trọng yếu
phân bổ nguồn lực đầu tư từ ngân sách, thúc đẩy các trong báo cáo quyết toán NSNN của các cấp; đồng
hoạt động giám sát, phản biện của người dân và các thời, tăng cường công tác kiểm tra, thanh tra ở những
tổ chức xã hội dựa vào cộng đồng.
lĩnh vực thường xảy ra sai phạm (đầu tư xây dựng cơ
Mặt trận Tổ quốc cần tăng cường xây dựng mạng bản) nhằm thực hiện nghiêm kỷ luật tài khóa.
lưới, phối hợp với các chuyên gia và những người am
Tài liệu tham khảo:
hiểu, có kinh nghiệm trong từng lĩnh vực tài chính-
ngân sách để tổ chức các nghiên cứu đánh giá độc 1. Luật Ngân sách nhà nước năm 2015;
lập về minh bạch ngân sách với các hình thức mới 2. Luật Tiếp cận thông tin 2018 (có hiệu lực từ 1/7/2018);
như: Công khai tổ chức các diễn đàn, các buổi thảo 3. Pháp lệnh Dân chủ cơ sở, sửa đổi năm 2007;
luận chuẩn bị kế hoạch, ngân sách; Tăng cường các 4. Nghị định số 31/2017/NĐ-CP về quy chế lập, thẩm tra, quyết định kế hoạch
hình thức đối thoại, tiếp xúc và trả lời các thắc mắc
của người dân và thực hiện kiểm toán xã hội các công
trình, dự án đầu tư công.
tài chính 05 năm địa phương, kế hoạch đầu tư công trung hạn 05 năm địa
phương, kế hoạch tài chính – ngân sách nhà nước 03 năm địa phương, dự
toán và phân bổ ngân sách địa phương, phê chuẩn quyết toán ngân sách địa
phương hằng năm;
Ba là, tăng cường cải cách thủ tục hành chính nhằm
thúc đẩy tính minh bạch và trách nhiệm giải trình về 5. Nghị định số 31/2017/NĐ-CP về quy chế lập, thẩm tra, quyết định kế hoạch tài
tài chính ở các cấp quản lý ngân sách. Các quy định,
mẫu văn bản hướng dẫn cần thống nhất đảm bảo
đơn giản rõ ràng. Đồng thời, ứng dụng công nghệ
chính 05 năm địa phương, kế hoạch đầu tư công trung hạn 05 năm địa phương,
kế hoạch tài chính – ngân sách nhà nước 03 năm địa phương, dự toán và phân bổ
ngân sách địa phương, phê chuẩn quyết toán ngân sách địa phương hằng năm;
thông tin vào quá trình theo dõi, giám sát các báo 6. Thông tư số 90/2018/TT-BTC sửa đổi, bổ sung Thông tư số 61/2017/TT-BTC
cáo, số liệu nhằm tạo ra cơ chế học hỏi, chia sẻ thông
tin tăng cường tính hiệu quả của việc kiểm tra, giám
hướng dẫn công khai ngân sách với đơn vị dự toán ngân sách ban hành ngày
28/9/2018;
sát, phát hiện và ngăn ngừa kịp thời các hành vi thiếu 7. Thông tư số 61/2017/TT-BTC hướng dẫn công khai ngân sách với đơn vị dự
minh bạch trong quản lý tài chính. Ngoài ra, cần quy toán ngân sách và tổ chức được ngân sách hỗ trợ;
định rõ về công tác đánh giá và trách nhiệm giải trình 8. Báo cáo đánh giá minh bạch tài khóa của Việt Nam: Phân tích phản hồi của
các số liệu công khai của các bên liên quan; đưa ra các
quy định về việc kiểm tra, thanh tra, xử lý kết quả khi
các bên liên quan về thông tin ngân sách nhà nước được công khai của Ngân
hàng Thế giới năm, 2014;
vi phạm đối với các đối tượng có liên quan trong việc 9. Việt Nam, Chi tiêu công và trách nhiệm giải trình – PEFA, 2013.
thực hiện chế độ công khai ngân sách.
Bốn là, tăng cường hoạt động chất vấn, thảo luận,
tham vấn công chúng và hình thành cơ chế phản
hồi, trao đổi, chia sẻ thông tin khi xây dựng dự toán
và phân bổ ngân sách. Để tăng hiệu quả quản lý tài
Thông tin tác giả:
Nguyễn Thị Thu, Vũ Thị Tâm
Giảng viên Khoa chính sách công, Học viện Chính sách và Phát triển
Email: nguyenthithu78@gmail.com
46
3 trang
14240
Free
Bạn đang xem tài liệu "Minh bạch trong quản lý ngân sách tại các nước và Việt Nam", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- minh_bach_trong_quan_ly_ngan_sach_tai_cac_nuoc_va_viet_nam.pdf
