Hoàn thiện pháp luật về thực hiện dân chủ ở xã, phường, thị trấn
1
CHUYÊN MỤC
TRIẾT HỌC - CHÍNH TRỊ HỌC - XÃ HỘI HỌC
HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ THỰC HIỆN
DÂN CHỦ Ở XÃ, PHƯỜNG, THỊ TRẤN
TRẦN BÁ HÙNG*
Để đảm bảo xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do
nhân dân và vì nhân dân, nhà nước Việt Nam đã xây dựng và từng bước hoàn
thiện hệ thống pháp luật về các quyền công dân. Việc xây dựng và hoàn thiện
pháp luật về dân chủ ở xã, phường, thị trấn sẽ tạo ra cơ sở pháp lý để người
dân có thể thực hiện các quyền dân chủ của mình, đồng thời cũng là cơ sở để
Nhà nước đảm bảo thực hiện các quyền của người dân. Bài viết tìm hiểu thực
trạng pháp luật về dân chủ ở xã, phường, thị trấn hiện nay và đề xuất các hướng
hoàn thiện các quy định pháp luật hiện hành về lĩnh vực này.
Từ khóa: pháp luật, dân chủ cơ sở, chính quyền cấp xã
Nhận bài ngày: 15/8/2020; đưa vào biên tập: 20/8/2020; phản biện: 3/9/2020; duyệt
đăng: 24/9/2020
1. KHÁI QUÁT CHUNG VỀ DÂN CHỦ Công nguyên. Theo tiếng Hy Lạp cổ
Ở XÃ, PHƯỜNG, THỊ TRẤN VÀ PHÁP
LUẬT VỀ DÂN CHỦ Ở XÃ, PHƯỜNG,
THỊ TRẤN
dân chủ là do từ “demos” là nhân dân và
“kuatos” là quyền lực hay chính quyền
hợp thành. “Demoskratia” - dân chủ –
có nghĩa là quyền lực thuộc về nhân
dân (Nguyễn Minh Tuấn, 2007). Đây là
thuật ngữ thời sơ khai trong xây dựng
nhà nước cổ đại, nêu vai trò, trách
nhiệm của người dân đối với đất nước.
Dân chủ còn được hiểu là hình thức tổ
chức thiết chế chính trị của xã hội dựa
trên việc thừa nhận nhân dân là nguồn
gốc của quyền lực, thừa nhận nguyên
tắc bình đẳng, tự do và quyền con
1.1. Khái lược về dân chủ và dân
chủ ở xã, phường, thị trấn
Khái niệm dân chủ được tiếp cận dưới
nhiều góc độ khác nhau, khái niệm
này xuất hiện từ thời Hy Lạp cổ đại
vào khoảng thế kỷ thứ VII-VI trước
* Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân
văn, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí
Minh.
2
TRẦN BÁ HÙNG – HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ THỰC HIỆNꢀ
người (Hoàng Minh Nghĩa, 2003: 106).
chủ nghĩa, thể hiện được bản chất tất
cả quyền lực nhà nước vì nhân dân.
Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác -
Lênin thì dân chủ là một hiện tượng
lịch sử gắn liền với xã hội có giai cấp
và được biến đổi dưới nhiều hình thức
khác nhau trong điều kiện tương ứng
của các hình thái kinh tế - xã hội (C.
Mác và Ph. Ăng ghen, 1976: 51).
1.2. Pháp luật về dân chủ ở xã,
phường, thị trấn
Pháp luật về dân chủ ở xã, phường,
thị trấn là hệ thống các quy tắc xử sự
chung do cơ quan nhà nước có thẩm
quyền ban hành nhằm tạo cơ sở pháp
lý cho việc thực hiện dân chủ ở xã,
phường, thị trấn. Pháp luật về dân chủ
ở xã, phường, thị trấn cũng được hiểu
là một hệ thống các chuẩn mực, yêu
cầu các cơ quan, đơn vị, tổ chức phải
thực hiện các chức năng, nhiệm vụ
của mình có liên quan đến quyền, lợi
ích người dân ở xã, phường, thị trấn.
Đối với Việt Nam, để đảm bảo xây
dựng nhà nước pháp quyền xã hội
chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân
và vì nhân dân, chính quyền các cấp
cần tạo điều kiện để người dân có thể
thực hiện các quyền dân chủ, đặc biệt
là tại chính quyền cơ sở(1), bởi “Cấp
xã là cấp gần dân nhất” (Hồ Chí Minh,
1995: 371). Chính quyền xã, phường,
thị trấn có vị trí, vai trò đặc biệt quan
trọng trong hệ thống chính trị, đồng
thời đây là cấp gần dân nhất, cụ thể
hóa các chủ trương, đường lối của
Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà
nước đến với người dân.
Pháp luật về dân chủ ở xã, phường,
thị trấn tập trung vào những vấn đề
chính như:
- Nguyên tắc thực hiện dân chủ;
- Các hành vi cấm;
- Quyền và nghĩa vụ của người dân
trong thực hiện dân chủ ở xã, phường,
thị trấn;
Dân chủ ở xã, phường, thị trấn là một
nội dung của dân chủ ở cơ sở. Dân
chủ ở xã, phường, thị trấn có thể
được hiểu là việc phát huy và đảm
bảo các quyền của nhân dân, đảm
bảo thực hiện tốt các quyền và lợi ích
hợp pháp của nhân dân là những biểu
hiện bảo đảm cho người dân làm chủ
trực tiếp ở địa bàn cấp xã nơi người
dân sống và làm việc.
- Quyền và nghĩa vụ của các cơ quan
nhà nước, các cán bộ, công chức
trong việc đảm bảo thực hiện dân chủ
xã, phường, thị trấn;
- Nội dung thực hiện dân chủ ở xã,
phường, thị trấn bao gồm dân biết,
dân bàn, dân làm, dân kiểm tra;
- Hình thức thực hiện dân chủ ở xã,
phường, thị trấn.
Dân chủ ở xã, phường, thị trấn có vai
trò quan trọng trong xây dựng nhà
nước dân chủ, đảm bảo các quyền và
lợi ích của người dân (Trần Bá Hùng,
2020: 69). Đây là nền tảng trong xây
dựng nhà nước pháp quyền xã hội
2. THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ
DÂN CHỦ Ở XÃ PHƯỜNG, THỊ TRẤN
HIỆN NAY
2.1. Quá trình hình thành và phát
triển của pháp luật về dân chủ ở xã,
3
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 10 (266) 2020
phường, thị trấn
vụ Quốc hội về việc ban hành Quy
chế thực hiện dân chủ. “Trên cơ sở
Nghị quyết này, Ủy ban Thường vụ
Quốc hội, Chính phủ và các cơ quan
nhà nước khác cũng triển khai hàng
loạt các văn bản hướng dẫn thi hành
đối với từng loại hình cơ sở, trong đó
có pháp luật về dân chủ ở xã, phường,
thị trấn” (Nguyễn Thị Minh Châu,
2018).
Hiện nay mặc dù Việt Nam chưa có
ngành luật riêng quy định về dân chủ
cơ sở nhưng vấn đề dân chủ ở xã,
phường, thị trấn được đề cập ở rất
nhiều văn bản pháp luật khác nhau.
Pháp luật về dân chủ ở xã, phường,
thị trấn được thay đổi và hoàn thiện
qua thời gian.
Qua các bản Hiến pháp thì thuật ngữ
dân chủ xã, phường, thị trấn không
được đề cập trực tiếp mà được đề
cập thông qua các quyền của người
dân nói chung. Hiến pháp năm 1946
khẳng định “Nước Việt Nam là một
nước dân chủ cộng hòa. Tất cả quyền
bính trong nước là của toàn thể nhân
dân Việt Nam, không phân biệt nòi
giống, gái trai, giàu nghèo, giai cấp,
tôn giáo”. Kế thừa và phát huy tư
tưởng ấy, Hiến pháp 1959, 1980,
1992 (sửa đổi, bổ sung năm 2001) và
Hiến pháp 2013 đều tiếp tục khẳng
định điều này. Khoản 1, Điều 2, Hiến
pháp 2013 khẳng định “Nhà nước
Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam
là nhà nước pháp quyền xã hội chủ
nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì
nhân dân”. Nhà nước có trách nhiệm
tôn trọng và đảm bảo các quyền dân
chủ của nhân dân từ kinh tế, chính trị,
văn hóa, xã hộiꢀ Trong các quyền đó
có quyền dân chủ ở xã, phường, thị
trấn.
Ngày 11/5/1998 Chính phủ đã ban
hành Nghị định số 29/1998/NĐ-CP về
Quy chế thực hiện dân chủ ở xã,
phường, thị trấn. Đồng thời, Thủ
tướng Chính phủ đã ban hành Chỉ thị
số 22/1998/CT-TTg ngày 15/5/1998
về việc triển khai quy chế dân chủ ở
xã, phường, thị trấn. Ngày 06/7/1998,
Ban Tổ chức - Cán bộ Chính phủ(2) đã
ban hành Thông tư số 03/1998/TT-
TCCP về hướng dẫn áp dụng Quy
chế thực hiện dân chủ ở xã, phường
và thị trấn.
Sau một thời gian áp dụng, để hoàn
thiện các quy định về thực hiện dân
chủ ở xã, phường, thị trấn, Chính phủ
đã ban hành Nghị định số 79/2003/
NĐ-CP ngày 07/7/2003 về Quy chế
thực hiện dân chủ ở xã, thay thế Nghị
định số 29/1998/CP ngày 11/5/1998.
Sau đó, Bộ Nội vụ đã ban hành Thông
tư số 12/2004/TT-BNV ngày 20/2/2004
về hướng dẫn thực hiện quy chế dân
chủ ở xã, phường, thị trấn.
Một trong những văn bản pháp lý đầu
tiên đề cập đến vấn đề dân chủ nói
chung và dân chủ cơ sở nói riêng là
Nghị quyết số 45/1998/NQ-UBTVQH10
ngày 26/02/1998 của Ủy ban Thường
Với việc cần phải “nâng tầm” các quy
định về dân chủ ở xã, phường, thị trấn
thì ngày 20/4/2007, Ủy ban Thường
vụ Quốc hội đã ban hành Pháp lệnh
số 34/2007/PL-UBTVQH11 thực hiện
4
TRẦN BÁ HÙNG – HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ THỰC HIỆNꢀ
dân chủ ở xã, phường, thị trấn. Để cụ ích hợp pháp của người dân. Ngày
thể hóa nội dung của Pháp lệnh, nay với sự phát triển mạnh mẽ của xu
Chính phủ đã phối hợp với Ủy ban hướng dân chủ hóa các lĩnh vực của
Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt đời sống kinh tế - xã hội thì vấn đề
Nam ban hành Nghị quyết liên tịch số dân chủ cơ sở càng được quan tâm
9/2008/NQLT-CP-UBTWMTTQVN ngày từ phía người dân và chính quyền các
17/4/2008 về hướng dẫn thi hành các cấp. Tuy nhiên, hiện nay chúng ta chỉ
điều 11, 14, 16, 22, 26 của Pháp lệnh mới dừng lại ở pháp lệnh mà chưa có
thực hiện dân chủ ở xã, phường, thị luật về thực hiện dân chủ cơ sở. Vì
trấn.
vậy tính chất pháp lý của pháp luật về
dân chủ cơ sở chưa cao. Điều này tạo
ra nhiều khó khăn trong thực hiện dân
chủ ở xã, phường, thị trấn.
Như vậy, hiện nay văn bản quy phạm
pháp luật trực tiếp điều chỉnh về dân
chủ ở xã, phường, thị trấn là Pháp
lệnh số 34/2007/PL-UBTVQH11 về
thực hiện dân chủ ở xã, phường, thị
trấn (gọi chung là Pháp lệnh 34). Việc
ban hành Pháp lệnh thực hiện dân
chủ ở xã, phường, thị trấn đã đánh
dấu một bước phát triển mới trong
việc phát huy dân chủ xã hội chủ
nghĩa cũng như xây dựng nhà nước
pháp quyền xã hội chủ nghĩa của
nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân
trong bối cảnh phát triển nền kinh tế
thị trường định hướng xã hội chủ
nghĩa hiện nay.
Vấn đề dân chủ ở xã, phường, thị trấn
là vấn đề quan trọng, tuy nhiên toàn
bộ Pháp lệnh 34 chỉ có 28 điều, do đó
chưa thể khẳng định được tầm quan
trọng của dân chủ cơ sở. Trong khi đó
dân chủ cơ sở đã được khẳng định
trong các bản hiến pháp, nhất là Hiến
pháp 2013. Vì vậy, cần thiết phải
được luật hóa, chứ không chỉ dừng lại
ở việc quy định trong pháp lệnh.
Hầu hết các pháp lệnh sau một thời
gian ban hành thì được nâng cấp
thành luật để nâng cao giá trị pháp lý
của vấn đề điều chỉnh như Pháp lệnh
Cán bộ công chức năm 1998, sửa đổi,
bổ sung năm 2002 và năm 2003 được
nâng cấp thành Luật Cán bộ công
chức năm 2008, sửa đổi bổ sung năm
2019; Pháp lệnh Xử lý vi phạm hành
chính năm 2002, sửa đổi, bổ sung
năm 2007 và 2008 được nâng cấp
thành Luật Xử lý vi phạm hành chính
năm 2012; Pháp lệnh Giải quyết khiếu
nại tố cáo năm 1991 được nâng cấp
thành Luật Khiếu nại, tố cáo năm
1998 (nay là Luật Khiếu nại năm 2011
2.2. Đánh giá thực trạng pháp luật
về dân chủ ở xã, phường, thị trấn
Thực tiễn thực hiện các quy định pháp
luật về dân chủ ở xã, phường, thị trấn
trong thời gian qua đã đặt ra một số
vấn đề cơ bản sau đây:
Thứ nhất, pháp luật về dân chủ ở
xã, phường, thị trấn hiện nay chưa
tương xứng với vị trí, vai trò của
dân chủ cơ sở
Dân chủ cơ sở có vai trò quan trọng
đối với việc đảm bảo các quyền và lợi
5
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 10 (266) 2020
và Luật Tố cáo năm 2018)... So sánh Tại Điều 9 quy định về trách nhiệm tổ
như vậy để thấy rằng đến nay đã trải chức thực hiện các nội dung công
khai cũng chỉ quy định trách nhiệm
của Chủ tịch Ủy ban Nhân dân cấp xã,
Hội đồng Nhân dân và Ủy ban Nhân
dân cấp xã mà không quy định trách
nhiệm kiểm tra, giám sát cũng như
đảm bảo thực hiện của cấp tỉnh và
cấp huyện.
qua 13 năm thi hành, Pháp lệnh 34
cần được nâng cấp thành luật để
tương xứng với vai trò của vấn đề dân
chủ cơ sở.
Thứ hai, pháp luật về dân chủ xã
phường, thị trấn hiện nay còn quy
định chung chung, chưa cụ thể
Hai là, các nội dung quy định về việc
dân bàn, biểu quyết và quyết định còn
khá ít.
Mặc dù Pháp lệnh 34 đã quy định
nhiều nội dung liên quan đến thực
hiện dân chủ ở xã, phường, thị trấn
tuy nhiên còn khiêm tốn, chưa đáp
ứng được yêu cầu của người dân.
Nhiều nội dung chưa được đề cập
một cách cụ thể và chi tiết. Chẳng hạn:
Điều 10 đề cập “chủ trương và mức
đóng góp xây dựng cơ sở hạ tầng,
các công trình phúc lợi công cộng
trong phạm vi cấp xã, thôn, tổ dân phố
do nhân dân đóng góp toàn bộ hoặc
một phần kinh phí và các công việc
khác trong nội bộ cộng đồng dân cư
phù hợp với quy định của pháp luật”
(Ủy ban Thường vụ Quốc hội, 2007).
Thực tiễn ở chính quyền cấp xã có
nhiều vấn đề phát sinh có thể đưa ra
dân bàn và quyết định trực tiếp nhưng
không được đề cập như vấn đề bình
xét hộ nghèo, xét duyệt các danh hiệu
gia đình văn hóaꢀ
Một là, Pháp lệnh chưa quy định cụ
thể, rõ ràng thẩm quyền, chức năng,
cơ chế để các cấp hành chính cao
hơn như cấp tỉnh, cấp huyện trong
việc theo dõi, kiểm tra và đánh giá
việc chính quyền cấp xã triển khai
thực hiện pháp luật về dân chủ ở cấp
xã.
Cụ thể, tại Điều 3 chỉ đề cập đến trách
nhiệm của Ủy ban Nhân dân xã, Hội
đồng Nhân dân xã, các tổ chức chính
trị - xã hội ở cấp xã trong việc tổ chức
thực hiện dân chủ ở cấp xã mà không
quy định cụ thể trách nhiệm tổ chức
triển khai thực hiện cũng như cơ chế
kiểm tra, giám sát việc thực hiện dân
chủ cơ sở của cấp huyện và cấp tỉnh.
Điều này dẫn tới khó khăn trong quá
trình thực hiện quy chế dân chủ ở cơ
sở đối với những vấn đề có tính phức
tạp, cần nhiều cấp có ý kiến thông qua
mới được công khai hoặc thông tin kịp
thời để người dân biết.
Ngoài ra, Điều 13 chỉ quy định 3 vấn
đề đưa ra để dân bàn, biểu quyết:
“Hương ước, quy ước của thôn, tổ
dân phố; bầu, miễn nhiệm, bãi nhiệm
trưởng thôn, tổ trưởng tổ dân phố;
bầu, bãi nhiệm thành viên Ban Thanh
tra nhân dân, Ban Giám sát đầu tư
của cộng đồng” (Ủy ban Thường vụ
Quốc hội, 2007). Những nội dung
người dân tham gia bàn, biểu quyết
còn khá khiêm tốn và chưa thể hiện
được tính đa dạng, phong phú. Những
6
TRẦN BÁ HÙNG – HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ THỰC HIỆNꢀ
nội dung để người dân bàn, biểu cụ thể trách nhiệm cá nhân, trách
quyết chủ yếu liên quan đến các đơn
vị tự quản ở cơ sở (khu phố, tổ dân
phố, ấp, thôn bảnꢀ) mà chưa gắn với
hoạt động của chính quyền cấp xã
(các hoạt động của Hội đồng Nhân
dân và Ủy ban Nhân dân cấp xã). Các
nội dung như người dân tham gia bàn
bạc về các kế hoạch phát triển kinh tế
- xã hội, các chương trình, dự án cấp
xã chưa được quy định; trong khi đó
đây là những nội dung gắn với hoạt
động của chính quyền cấp xã cũng
như liên quan trực tiếp đến quyền và
lợi ích hợp pháp của người dân. Bên
cạnh đó, việc người dân tham gia
đánh giá hoạt động của đội ngũ cán
bộ, công chức cấp xã cũng chưa
được quy định trong Pháp lệnh.
nhiệm của người đứng đầu trong việc
tuân thủ hoặc không tuân thủ pháp
luật về lĩnh vực này. Do đó, khi có vi
phạm xảy ra thì việc xử lý còn hạn chế,
bị động. Trong toàn bộ nội dung của
Pháp lệnh 34 không đề cập đến biện
pháp xử lý đối với các cá nhân, tổ
chức không thực hiện hoặc thực hiện
không đúng nội dung của Pháp lệnh;
và cũng chưa quy định cơ chế tham
gia thực hiện cũng như tham gia giám
sát việc thực hiện các nội dung dân
chủ cơ sở của Mặt trận Tổ quốc Việt
Nam, các tổ chức thành viên ở cấp xã
và những người đứng đầu các tổ
chức này.
Thứ ba, hiện nay chưa có các văn
bản hướng dẫn chi tiết các nội
dung quy định trong Pháp lệnh 34
Ba là, Pháp lệnh chưa quy định cụ thể
trách nhiệm thực hiện dân chủ ở xã,
phường, thị trấn của cơ quan nhà
nước và cán bộ, công chức và chế tài
nếu sai phạm.
Điều 19 của Luật ban hành văn bản
quy phạm pháp luật năm 2015, sửa
đổi, bổ sung năm 2019 quy định
“Chính phủ ban hành nghị định để quy
định chi tiết điều, khoản, điểm được
giao trong luật, nghị quyết của Quốc
hội, pháp lệnh, nghị quyết của Ủy ban
Thường vụ Quốc hội, lệnh, quyết định
của Chủ tịch nước”. Đồng thời Khoản
1, Điều 24 của luật này cũng quy định
“Bộ trưởng, thủ trưởng cơ quan
ngang bộ ban hành thông tư để quy
định chi tiết điều, khoản, điểm được
giao trong luật, nghị quyết của Quốc
hội, pháp lệnh, nghị quyết của Ủy ban
Thường vụ Quốc hội, lệnh, quyết định
của Chủ tịch nước, nghị định của
Chính phủ, quyết định của Thủ tướng
Chính phủ”. Tuy nhiên đến nay, Chính
Tại Điều 3 của Pháp lệnh có quy định
trách nhiệm thực hiện dân chủ ở cấp
xã, tuy nhiên, quy định này còn chung
chung, dẫn đến việc khó xác định
trách nhiệm của các chủ thể này.
Đồng thời, Pháp lệnh 34 chưa quy
định cụ thể trách nhiệm trong việc
thực hiện các nội dung “Dân biết”,
“Dân bàn”, “Dân làm”, “Dân kiểm tra”;
các biện pháp xử lý, chế tài đối với
các cơ quan nhà nước, cán bộ, công
chức khi chưa thực hiện hoặc thực
hiện không đúng dân chủ cơ sở. Pháp
luật hiện hành về dân chủ ở xã,
phường, thị trấn cũng chưa quy định
7
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 10 (266) 2020
phủ và Bộ Nội vụ vẫn chưa ban hành Quốc hội đã bãi bỏ Điều 26 của Pháp
Nghị định và Thông tư hướng dẫn chi lệnh 34. Như vậy cần thiết phải sửa
tiết việc thực hiện Pháp lệnh 34. Việc đổi nội dung trong Pháp lệnh 34.
thiếu các văn bản hướng dẫn chi tiết
Bên cạnh đó, 11 nội dung công khai
đã gây nhiều khó khăn cho người dân
được quy định tại Điều 5 của Pháp
và chính quyền cấp xã trong quá trình
lệnh 34 như kế hoạch phát triển kinh
thực hiện các nội dung quy định trong
tế - xã hội, phương án chuyển dịch cơ
pháp lệnh.
cấu kinh tế và dự toán, quyết toán
Thứ tư, pháp luật về dân chủ ở xã,
phường, thị trấn chưa đồng bộ với
các quy định pháp luật có liên quan
khác.
ngân sách hằng năm của cấp xã;
nhiệm vụ, quyền hạn của cán bộ,
công chức cấp xã trực tiếp giải quyết
các công việc của nhân dân; việc
quản lý và sử dụng các loại quỹ,
khoản đầu tư, tài trợ theo chương
trình, dự án đối với cấp xã; các khoản
huy động nhân dân đóng gópꢀ (Ủy
ban Thường vụ Quốc hội, 2007) thì
cần phải cập nhật thêm các nội dung
công khai quy định tại Điều 17 của
Luật Tiếp cận thông tin năm 2016 như
các nội dung thông tin về dự toán
ngân sách nhà nước; báo cáo tình
hình thực hiện ngân sách nhà nước;
quyết toán ngân sách nhà nước; dự
toán, tình hình thực hiện, quyết toán
ngân sách đối với các chương trình,
dự án đầu tư xây dựng cơ bản sử
dụng vốn ngân sách nhà nước; thủ
tục ngân sách nhà nước; báo cáo
công tác định kỳ; báo cáo tài chính
năm; nội dung và kết quả trưng cầu ý
dân, tiếp thu ý kiến của nhân dân đối
với những vấn đề thuộc thẩm quyền
quyết định của cơ quan nhà nước mà
đưa ra lấy ý kiến nhân dân theo quy
định của pháp luật;ꢀ
Hiện nay Quốc hội, Ủy ban Thường
vụ Quốc hội và Chính phủ đã ban
hành nhiều văn bản quy phạm pháp
luật nhằm đảm bảo thực hiện các
quyền của công dân như Luật Khiếu
nại năm 2011, Luật Tố cáo năm 2011,
Luật Tiếp cận thông tin năm 2016,
Luật Trưng cầu dân ý năm 2015...
Các văn bản quy phạm này cũng đã
quy định về cơ chế thực hiện quyền
của người dân. Tuy nhiên, hiện nay
Pháp lệnh Dân chủ ở xã, phường, thị
trấn chưa được điều chỉnh để phù
hợp với các quy định pháp luật này.
Cụ thể, Điều 26 quy định về lấy phiếu
tín nhiệm không còn hiệu lực, do
Quốc hội đã ban hành Nghị quyết số
35/2012/QH13 ngày 21/11/2012 về việc
lấy phiếu tín nhiệm, bỏ phiếu tín
nhiệm đối với người giữ chức vụ do
Quốc hội, Hội đồng Nhân dân bầu
hoặc phê chuẩn và Nghị quyết số
516/2013/UBTVQH13 ngày 16/01/2013
hướng dẫn thi hành một số điều của
Nghị quyết số 35/2012/QH13. Tại
Khoản 2, Điều 15 của Nghị quyết số
35/2012/QH13 thì Ủy ban Thường vụ
Bên cạnh những bất cập đã nêu và
phân tích ở trên thì Pháp lệnh 34
chưa quy định cụ thể trách nhiệm của
8
TRẦN BÁ HÙNG – HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ THỰC HIỆNꢀ
người dân trong việc thực hiện dân quy chế dân chủ ở cơ sở; cụ thể hóa
quy định của Hiến pháp năm 2013 về
quyền dân chủ của nhân dân; đảm
bảo sự đồng bộ, thống nhất của hệ
thống pháp luật và giải quyết kịp thời
những hạn chế, bất cập trong thực
tiễn.
chủ cơ sở, hình thức người dân yêu
cầu cung cấp thông tin.
3. MỘT SỐ KHUYẾN NGHỊ HOÀN
THIỆN PHÁP LUẬT VỀ DÂN CHỦ Ở
XÃ, PHƯỜNG, THỊ TRẤN
Trên cơ sở những vấn đề đặt ra đối
với pháp luật về dân chủ ở xã,
phường, thị trấn trong thời gian qua,
chúng tôi đề xuất một số kiến nghị sau
đây:
Luật thực hiện dân chủ cơ sở cần làm
rõ các nội dung sau:
- Xác định phạm vi, đối tượng áp dụng;
- Giải thích các thuật ngữ liên quan
đến thực hiện dân chủ cơ sở;
Thứ nhất, sớm ban hành luật thực
hiện dân chủ ở cơ sở
- Quy định các nguyên tắc thực hiện
dân chủ cơ sở;
Dân chủ và dân chủ cơ sở là một vấn
đề được hiến định qua các bản hiến
pháp, nhất là Hiến pháp năm 2013,
do đó Quốc hội cần nghiên cứu để
“nâng cấp” Pháp lệnh số 34/2007/PL-
UBTVQH11 thành luật thực hiện dân
chủ ở cơ sở. Bộ Nội vụ cần sớm tham
mưu, đề xuất Chính phủ để trình Quốc
hội xem xét đưa việc xây dựng luật
thực hiện dân chủ ở cơ sở vào
chương trình xây dựng luật. Với việc
“nâng tầm” thành luật sẽ khẳng định
quyền dân chủ và sự tham gia của
người dân, để đảm bảo các quyền
dân chủ của người dân ở xã, phường,
thị trấn. Việc xây dựng, ban hành luật
thực hiện dân chủ ở cơ sở trong thời
gian tới là một yêu cầu cấp thiết,
khách quan và nhằm cụ thể hóa các
quy định của Hiến pháp năm 2013 về
xây dựng nhà nước pháp quyền, việc
thực hiện và đảm bảo quyền dân chủ
của người dân. Ban hành luật thực
hiện dân chủ cơ sở là một bước nhằm
- Quy định quyền và nghĩa vụ của
người dân, các cá nhân, tổ chức;
- Quy định trách nhiệm của chính
quyền cấp xã và các tổ chức chính trị
- xã hội trong thực hiện dân chủ ở xã,
phường, thị trấn;
- Quy định về trách nhiệm kiểm tra,
giám sát của chính quyền cấp huyện
và cấp tỉnh trong việc thực hiện dân
chủ ở xã, phường, thị trấn;
- Quy định về các hành vi cấm;
- Quy định các nội dung và hình thức
thực hiện dân chủ ở xã, phường, thị
trấn;
- Quy định về nội dung quản lý nhà
nước về thực hiện dân chủ ở xã,
phường, thị trấn.
Thứ hai, hoàn thiện các nội dung và
hướng dẫn chi tiết các quy định
pháp luật về dân chủ ở xã, phường,
thị trấn.
Trong thời gian tới, Chính phủ và Bộ
thể chế hóa chủ trương, đường lối Nội vụ cần có nghị định và thông tư để
của Đảng về xây dựng và thực hiện cụ thể hóa và hướng dẫn chi tiết việc
9
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 10 (266) 2020
thực hiện các nội dung thực hiện dân tin về chức năng, nhiệm vụ, quyền
chủ ở xã, phường, thị trấn. Cần có
quy định hướng dẫn thực hiện các nội
dung “Dân biết”, “Dân bàn”, “Dân làm”,
“Dân kiểm tra” trong Pháp lệnh 34.
hạn và sơ đồ tổ chức của các cơ quan,
đơn vị, bộ phận của chính quyền cấp
xã; thủ tục hành chính của cấp xã;
phân công công việc; lịch làm việc;
lịch hẹn; số điện thoại; số fax; địa chỉ
email của cán bộ, công chức giải
quyết công việc được phân công liên
quan đến nhân dân; địa chỉ, trụ sở của
cơ quan; địa điểm và người có thẩm
quyền giải quyết công việc của công
dân; thông tin mà chính quyền cấp xã
nhận được từ các cơ quan nhà nước
để thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn của
mình và thông tin có liên quan đến
việc thực hiện quyền và nghĩa vụ của
công dân; thông tin về dự toán ngân
sách nhà nước; báo cáo tình hình
thực hiện ngân sách nhà nước; quyết
toán ngân sách nhà nước; dự toán,
tình hình thực hiện, quyết toán ngân
sách đối với các chương trình, dự án
đầu tư xây dựng cơ bản sử dụng vốn
ngân sách nhà nước; báo cáo công
tác định kỳ; báo cáo tài chính năm; nội
dung và kết quả trưng cầu ý dân, tiếp
thu ý kiến của nhân dân đối với những
vấn đề thuộc thẩm quyền quyết định
của cơ quan nhà nước mà đưa ra lấy
ý kiến nhân dân theo quy định của
pháp luật.
Pháp luật về dân chủ ở xã, phường,
thị trấn cần sửa đổi, bổ sung, hoàn
thiện các nội dung sau đây:
- Cần bãi bỏ nội dung của Điều 26 để
phù hợp với quy định của Nghị quyết
số 35/2012/QH13 ngày 21/11/2012
của Quốc hội về việc lấy phiếu tín
nhiệm, bỏ phiếu tín nhiệm đối với
người giữ chức vụ do Quốc hội, Hội
đồng Nhân dân bầu hoặc phê chuẩn.
- Bổ sung thêm các nội dung dân bàn
và quyết định trực tiếp tại Điều 10 như
bình xét hộ nghèo, bình xét gia đình
văn hóa, quyết định sử dụng nguồn
kinh phí đóng góp của người dânꢀ
- Bổ sung thêm các quy định về hình
thức thực hiện dân chủ trực tiếp của
nhân dân ở xã, phường, thị trấn tại
Điều 13, như nhân dân được tham
gia bỏ phiếu tín nhiệm đối với Chủ
tịch, Phó Chủ tịch Hội đồng Nhân dân
và Chủ tịch, Phó Chủ tịch Ủy ban
Nhân dân cấp xã hay việc tham gia
đánh giá đối với cán bộ, công chức
hằng năm, tham gia đóng góp ý kiến
đối với các kế hoạch phát triển kinh
tế - xã hội, các chương trình, dự án
của chính quyền cấp xã, đóng góp
vào xây dựng và thực hiện các quyết
định hành chính của chính quyền cấp
xãꢀ
- Bổ sung các hình thức công khai
thông tin vào Chương II của Pháp
lệnh 34, như công khai thông tin thông
qua việc lấy ý kiến nhân dân, cơ chế
đối thoại, tiếp công dân của Ủy ban
Nhân dân cấp xã; đồng thời công khai
thông tin bằng các hình thức khác
thuận lợi cho công dân do cơ quan có
- Quy định bổ sung các nội dung công
khai thông tin vào Điều 5, như thông
10
TRẦN BÁ HÙNG – HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ THỰC HIỆNꢀ
trách nhiệm công khai thông tin xác Nghị định quy định về đánh giá cán bộ,
định; bổ sung các hình thức công khai công chức cần phải đưa quy định gắn
thông qua cổng thông tin điện tử gắn việc thực hiện dân chủ cơ sở với tiêu
với cách mạng công nghiệp 4.0.
chí đánh giá, phân loại cán bộ, công
chức cấp xã hằng năm.
- Bổ sung thêm quy định về trách
nhiệm của người dân trong thực hiện - Bổ sung quy định về trách nhiệm của
dân chủ cơ sở.
chính quyền cấp tỉnh, cấp huyện trong
việc theo dõi, kiểm tra và đánh giá
việc chính quyền cấp xã triển khai
thực hiện pháp luật về dân chủ. Trong
đó, cần quy định thời gian kiểm tra,
hình thức kiểm tra, tiêu chí đánh giá
và chế tài xử lý khi kiểm tra, đánh giá
việc thực hiện dân chủ ở xã, phường,
thị trấn.
- Bổ sung thêm các hành vi cấm, các
chế tài đối với chính quyền cấp xã và
cán bộ, công chức cấp xã không thực
hiện hoặc thực hiện không đúng các
quy định pháp luật về dân chủ ở xã,
phường, thị trấn.
- Bổ sung quy định trách nhiệm cá
nhân của những cán bộ lãnh đạo chủ
chốt cấp xã như Bí thư Đảng ủy, Chủ
tịch Hội đồng Nhân dân, Chủ tịch Ủy
ban Nhân dân cấp xã, người đứng
đầu các tổ chức chính trị xã hội ở cấp
xã trong tổ chức thực hiện pháp luật
về dân chủ ở cấp xã. Trong đó quy
định trách nhiệm tham gia các cuộc
họp ấp, tổ dân phố, khu phố đối với
các chức danh này; trách nhiệm tổ
chức đối thoại với người dân; trách
nhiệm lấy ý kiến người dân khi xây
dựng kế hoạch, chương trình phát
triển kinh tế - xã hội... Những nơi
Thứ ba, đảm bảo tính thống nhất
giữa pháp luật về dân chủ ở xã,
phường, thị trấn với các quy định
khác có liên quan
Đổi mới các quy định của pháp luật về
dân chủ ở xã, phường, thị trấn theo
hướng rà soát, so sánh, đối chiếu giữa
Pháp lệnh số 34/2007/PL-UBTVQH11
với Luật Khiếu nại năm 2011, Luật Tố
cáo năm 2011, Luật Tiếp cận thông tin
năm 2016, Luật Trưng cầu dân ý năm
2015... để quy định rõ những vấn đề,
nội dung hình thức tham gia; các vấn
không thực hiện hoặc thực hiện mang đề liên quan đến quyền, lợi ích của
tính hình thức, đối phó, không hiệu người dân cần được công khai, cung
quả, để xảy ra các vụ việc sai phạm... cấp thông tin kịp thời bằng các
thì những chức danh trên phải chịu
trách nhiệm cá nhân trước nhân dân
địa phương, trước pháp luật. Ngoài ra,
phương thức khác nhau để người dân
được biết, được kiểm tra, được bàn;
những vấn đề về trưng cầu dân ýꢀ
ß
CHÚ THÍCH
(1) Chính quyền cơ sở là chính quyền cấp xã bao gồm chính quyền xã, phường, thị trấn.
(2) Nay là Bộ Nội vụ.
11
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 10 (266) 2020
TÀI LIỆU TRÍCH DẪN
1. Hồ Chí Minh. 1995. Toàn tập - tập 5. Hà Nội: Nxb. Chính trị Quốc gia.
2. Hoàng Minh Nghĩa. 2003. “Dân chủ và việc thực hiện quyền dân chủ”. Tạp chí
Nghiên cứu Lập pháp, số tháng 1/2003.
3. C . Mác và Ph. Ăngghen. 1976. Tuyên ngôn Đảng cộng sản (tái bản). Hà Nội: Nxb.
Chính trị Quốc gia.
4. Nguyễn Minh Tuấn. 2007. Lịch sử nhà nước và pháp luật thế giới. Hà Nội: Nxb. Chính
trị Quốc gia.
5. Nguyễn Thị Minh Châu. 2018. “Hoàn thiện pháp luật về thực hiện dân chủ cơ sở ở
Việt Nam”. Tạp chí Tổ chức nhà nước, số tháng 12/2018.
6. Quốc hội nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam. 1946. Hiến pháp năm 1946.
Hà Nội.
7. Quốc hội nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam. 2013. Hiến pháp năm 2013.
Hà Nội.
8. Quốc hội nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam. 2015. Luật Ban hành văn bản
quy phạm pháp luật. Hà Nội.
9. Trần Bá Hùng. 2020. “Thu hút sự tham gia của người dân vào hoạt động chính quyền
cấp xã”. Tạp chí Quản lý Nhà nước, số 291 (4/2020).
10. Ủy ban Thường vụ Quốc hội. 2007. Pháp lệnh số 34/2007/PL-UBTVQH11 ngày
20/4/2007 về thực hiện dân chủ ở xã, phường, thị trấn. Hà Nội.
11 trang
7820
Free
Bạn đang xem tài liệu "Hoàn thiện pháp luật về thực hiện dân chủ ở xã, phường, thị trấn", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- hoan_thien_phap_luat_ve_thuc_hien_dan_chu_o_xa_phuong_thi_tr.pdf
