Giáo trình Luật dân sự Việt Nam (Phần 1) - Tập 1
Giáo Trình
LUẬT DÂN SỰ VIỆT NAM
(Tập 1)
Chủ biên
Ts. Nguyễn Ngọc Điện
Trưởng khoa Luật
MỤC LỤC
BÀI 1 - GIỚI THIỆU LUẬT DÂN SỰ VIỆT NAM.........................................11
MỤC 1 - ĐỐI TƯỢNG ĐIỀU CHỈNH CỦA LUẬT DÂN SỰ ...........................................11
1. Chủ thể của quan hệ pháp luật dân sự...........................................................................11
1.1. Cá nhân...................................................................................................................12
1.2. Pháp nhân................................................................................................................12
1.3. Hộ gia đình .............................................................................................................12
1.4. - Tổ hợp tác.............................................................................................................13
2. Quyền và nghĩa vụ của các chủ thể của quan hệ pháp luật dân sự................................13
2.1. Quyền có tính chất tài sản.......................................................................................13
2.1.1. Quyền đối vật...................................................................................................13
2.1.1.1. Phân loại vật..............................................................................................13
2.1.1.1.1. Động sản và bất động sản...................................................................13
2.1.1.1.2. Vật hữu hình và vật vô hình..............................................................13
2.1.1.1.3. Vật chuyển giao được và vật không chuyển giao được trong giao lưu
dân sự..................................................................................................................13
2.1.1.2. Phân loại quyền đối vật .............................................................................13
2.1.1.2.1. Quyền mà việc thực hiện tác động trực tiếp lên đối tượng ..............13
2.1.1.2.2. Quyền có đối tượng là giá trị tiền tệ của một hoặc nhiều tài sản
cụ thể..................................................................................................................13
2.1.2. Quyền đối nhân................................................................................................14
2.2. Quyền nhân thân.....................................................................................................14
3. Xác lập quyền và nghĩa vụ dân sự................................................................................14
3.1. Tạo ra hoặc chuyển giao quyền và nghĩa vụ dân sự...............................................14
3.1.1. Tạo ra quyền và nghĩa vụ dân sự ..................................................................14
3.1.2. Chuyển giao quyền và nghĩa vụ dân sự .........................................................14
3.2. Giao dịch hoặc sự kiện pháp lý...............................................................................15
3.2.1. Giao dịch..........................................................................................................15
3.2.2. Sự kiện pháp lý ................................................................................................16
4. Bảo đảm thực hiện quyền và nghĩa vụ dân sự...............................................................16
4.1.1. Khái niệm quyền khởi kiện..............................................................................17
4.1.2. Các loại quyền khởi kiện .................................................................................17
MỤC 2 - NGUỒN CỦA LUẬT DÂN SỰ ...........................................................................17
1. Luật viết.........................................................................................................................18
2. Tục lệ.............................................................................................................................19
2.1. Tục lệ phổ quát.......................................................................................................19
2.2. Tục lệ chung...........................................................................................................19
2.3. Tập quán địa phương.............................................................................................19
2.4. Tập quán nghề nghiệp............................................................................................19
2.5. Quy ước ..................................................................................................................19
3. Quan hệ giữa luật viết và tục lệ.....................................................................................20
MỤC 3 - SỰ PHÁT TRIỂN CỦA PHÁP LUẬT DÂN SỰ VIỆT NAM.............................20
1. Giai đoạn của luật cổ.....................................................................................................20
2. Giai đoạn của luật cận đại .............................................................................................21
3. Giai đoạn của luật hiện đại............................................................................................21
3.1. Từ 1945 đến những năm 1980................................................................................21
3.2. Từ những năm 1980 đến nay..............................................................................21
BÀI 2 - CHỦ THỂ CỦA QUAN HỆ PHÁP LUẬT TRONG LUẬT DÂN SỰ
................................................................................................................................23
CHƯƠNG 1 - CÁ NHÂN.......................................................................................................23
MỤC 1 - Lý lịch dân sự của cá nhân ....................................................................................23
1. Họ và tên .......................................................................................................................23
1.1. Tổng quan...............................................................................................................23
1.2. Ðặt họ và tên...........................................................................................................24
1.2.1. Quyền và nghĩa vụ được đặt họ và tên.............................................................24
1.2.2. Ðặt họ...............................................................................................................27
1.2.3. Ðặt tên..............................................................................................................28
1.2.3.1. Chọn tên ....................................................................................................28
1.2.3.2. Chọn chữ đệm ...........................................................................................29
1.3. Thay đổi họ và tên ..................................................................................................30
1.3.1. Thay đổi họ. .....................................................................................................30
1.3.2. Thay đổi tên .....................................................................................................31
1.3.3. Hệ quả của việc thay đổi họ tên.......................................................................31
2. Hộ tịch...........................................................................................................................32
2.1. Tổ chức hệ thống hộ tịch ........................................................................................32
2.2. Lập chứng thư hộ tịch.............................................................................................32
2.2.1. Những người tham gia vào việc lập chứng thư hộ tịch....................................32
2.2.2. Các quy định riêng về việc lập giấy khai sinh Khai việc sinh.........................33
2.2.3. Các quy định riêng về việc lập giấy chứng tử..................................................34
2.2.4. Các quy định riêng về việc lập giấy chứng nhận kết hôn ................................34
2.3. Thay đổi, cải chính nội dung chứng thư hộ tịch.....................................................36
2.4. Giá trị chứng minh của chứng thư hộ tịch..............................................................37
3. Nơi cư trú ......................................................................................................................38
3.1. Chức năng của nơi cư trú........................................................................................38
3.2. Xác định nơi cư trú.................................................................................................38
3.2.1. Xác định nơi cư trú dựa vào quan hệ quản lý hành chính về trật tự xã hội .....38
3.2.2. Xác định nơi cư trú dựa vào quan hệ gia đình .................................................39
3.2.3. Xác định nơi cư trú dựa vào các quan hệ nghề nghiệp ....................................39
MỤC 2 - Tư cách chủ thể quan hệ pháp luật của cá nhân ....................................................40
1. Khái niệm ......................................................................................................................40
2. Xác lập nhân thân..........................................................................................................40
2.1. Thời gian tồn tại của nhân thân ..............................................................................40
2.2. Nhân thân và năng lực............................................................................................41
3. Các trường hợp đặc thù .................................................................................................42
3.1. Vắng mặt.................................................................................................................42
3.1.1. Điều kiện..........................................................................................................42
3.1.2. Hiệu lực............................................................................................................43
3.1.2.1. Chế độ bảo vệ: Quản lý tài sản của người vắng mặt.................................43
3.1.2.2. Tường hợp người vắng mặt xuất hiện trở lại.............................................46
3.2. Mất tích...................................................................................................................46
3.2.1. Điều kiện..........................................................................................................46
3.2.2. Hiệu lực............................................................................................................47
3.2.2.1. Trường hợp người mất tích trở về.............................................................48
3.3. Tuyên bố là đã chết.................................................................................................49
3.3.1. Điều kiện và hiệu lực .......................................................................................49
3.3.2. Trường hợp người bị tuyên bố đã chết trở về ..................................................50
MỤC 3 - Tình trạng không có năng lực hành vi...................................................................51
1. Tổng quan......................................................................................................................51
1.1. Khái niệm ...............................................................................................................51
1.2. Tính chất ngoại lệ của tình trạng không có năng lực hành vi.................................53
1.3. Lý lẽ của nguyên tắc và ngoại lệ ............................................................................54
1.3.1. Lý lẽ của nguyên tắc ........................................................................................54
1.3.2. Lý lẽ của ngoại lệ.............................................................................................54
MỤC 4 - Bảo vệ người không có năng lực hành vi ..............................................................54
1. Ðại diện cho người chưa thành niên..............................................................................55
1.1. Gíám hộ đối với người chưa thành niên .................................................................55
1.1.1. Tổ chức việc giám hộ.......................................................................................56
1.1.1.1. Người giám hộ...........................................................................................56
1.1.1.2. Giám sát việc giám hộ...............................................................................58
1.1.2. Cơ chế hoạt động giám hộ ...............................................................................59
1.1.2.1. Thân phận của người được giám hộ..........................................................59
1.1.2.2. Nghĩa vụ và quyền của người giám hộ......................................................59
1.1.2.2.1. Nghĩa vụ của người giám hộ ..............................................................59
1.1.2.2.1.1 Thực hiện các nghĩa vụ của người được giám hộ .........................60
1.1.2.2.2. Quyền của người giám hộ...................................................................61
1.1.2.2.3. Các trường hợp đặc thù ......................................................................62
1.1.2.3. Thay đổi người giám hộ ............................................................................62
1.1.2.4. Chấm dứt việc giám hộ. ............................................................................63
1.2. Ðại diện theo pháp luật cho con chưa thành niên...................................................63
1.2.1. Tổ chức việc đại diện.......................................................................................63
1.2.2. Thực hiện quyền đại diện.................................................................................64
1.2.2.1. Nguyên tắc.................................................................................................64
1.2.2.2. Các trường hợp đặc biệt ............................................................................64
1.2.3. Chấm dứt việc đại diện ....................................................................................64
2. Ðại diện cho người đã thành niên..................................................................................64
2.1. Ðại diện cho người đã thành niên mất năng lực hành vi ........................................65
2.1.1. Điều kiện giám hộ............................................................................................65
2.1.1.1. Đối với người được giám hộ .....................................................................65
2.1.1.2. Đối với người giám hộ ..............................................................................65
2.1.1.3. Điều kiện thủ tục .......................................................................................65
2.1.2. Cơ chế giám hộ ................................................................................................66
2.2. Ðại diện cho người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự.........................................66
2.2.1. Điều kiện..........................................................................................................66
2.2.2. Cơ chế đại diện.................................................................................................67
MỤC 5 - Quyền nhân thân....................................................................................................68
1. Tổng quan......................................................................................................................68
2. Tính chất của quyền nhân thân......................................................................................69
3. Các quyền nhân thân cơ bản..........................................................................................69
3.1. Quyền đối với thân thể............................................................................................69
3.1.1. Các quyền được bảo vệ....................................................................................70
3.1.2. Thực hiện các tác nghiệp y học trên thân thể...................................................71
3.1.3. Bảo vệ chống việc định đoạt trái pháp luật......................................................71
3.1.3.1. Định đoạt pháp lý. .....................................................................................71
3.1.3.2. Định đoạt vật chất .....................................................................................71
3.2. Quyền đối với sự toàn vẹn phẩm giá ......................................................................72
3.3. Quyền đối với bí mật của cuộc sống riêng tư.........................................................72
3.3.1. Thư tín..............................................................................................................72
3.3.2. Hình ảnh...........................................................................................................73
3.3.3. Tín ngưỡng, tôn giáo........................................................................................74
CHƯƠNG 2 - PHÁP NHÂN..................................................................................................74
MỤC 1 - Lịch sử của chế định pháp nhân ............................................................................75
MỤC 2 - Tính chất pháp lý của pháp nhân...........................................................................76
MỤC 3 - Phân loại pháp nhân...............................................................................................78
MỤC 4 - Chế độ pháp lý của pháp nhân...............................................................................80
1. Sự thành lập pháp nhân .................................................................................................80
2. Hoạt động của pháp nhân..............................................................................................80
2.1. Các cơ quan của pháp nhân ....................................................................................80
2.1.1. Pháp nhân công pháp .......................................................................................81
2.1.2. Pháp nhân tư pháp và pháp nhân hỗn hợp .......................................................82
2.2. Năng lực của pháp nhân .........................................................................................82
2.2.1. Năng lực pháp luật của pháp nhân...................................................................82
2.2.2. Năng lực hành vi của pháp nhân......................................................................83
2.3. Tài sản của pháp nhân ............................................................................................83
2.4. Nhân thân của pháp nhân........................................................................................84
2.5. Quyền kiện cáo .......................................................................................................85
3. Chấm dứt pháp nhân......................................................................................................85
CHƯƠNG 3 - Hộ Gia đình. Tổ hợp tác ................................................................................86
MỤC 1 - Hộ gia đình ............................................................................................................86
MỤC 2 - Tổ hợp tác..............................................................................................................87
BÀI 3 - TÀI SẢN..................................................................................................88
Nhập đề - GIỚI THIỆU CHUNG PHÁP LUẬT VỀ TÀI SẢN ..........................................88
1. Lý thuyết về sản nghiệp trong luật học phương Tây.....................................................89
1.1. Quan niệm chủ thể..................................................................................................89
1.2. Quan niệm khách thể ..............................................................................................89
2. Sự phát triển của pháp luật về tài sản trong luật Việt Nam...........................................89
2.1. Trong luật cổ và tục lệ ............................................................................................89
2.2. Luật cận đại ............................................................................................................90
2.3. Luật hiện đại ...........................................................................................................90
CHƯƠNG 1 - TÀI SẢN .........................................................................................................91
MỤC 1 - Động sản và Bất động sản .....................................................................................92
1. Tiêu chí phân biệt..........................................................................................................92
1.1. Vật ..........................................................................................................................92
1.2. Quyền......................................................................................................................92
1.3. Trường hợp đặc biệt.............................................................................................93
1.3.1. Bất động sản trở thành động sản do đặc điểm công dụng tương lai........93
1.3.2. Bất động sản trở thành động sản do công dụng.............................................94
1.3.3. Tài sản thay thế ................................................................................................94
2. Ý nghĩa của sự phân biệt...............................................................................................94
2.1. Là căn cứ để xác định thời hiệu xác lập quyền sở hữu...........................................94
2.2. Là căn cứ để xác lập thẩm quyền của TAND trong việc giải quyết các tranh
chấp về tài sản...............................................................................................................94
MỤC 2 - Phân loại thứ cấp ...................................................................................................95
1. Tài sản gốc và hoa lợi, lợi tức .......................................................................................95
2. Vật chính và vật phụ......................................................................................................95
3. Vật tiêu hao và vật không tiêu hao................................................................................96
4. Vật đặc định và vật cùng loại........................................................................................97
5. Vật sở hữu được và vật không sở hữu được..................................................................98
MỤC 3 - Các tài sản vô hình ................................................................................................98
1. Các đặc điểm của tài sản vô hình ..................................................................................98
1.1. Là kết quả của lao động sáng tạo............................................................................98
1.2. Không phải là quyền chủ nợ cũng không gắn liền với vật thể................................99
1.3. Nội dung quyền sở hữu đối với tài sản vô hình với quyền sở hữu theo luật
chung ...........................................................................................................................100
2. Các hình thức tồn tại của tài sản vô hình ....................................................................100
2.1. Quyền sở hữu tác phẩm văn chương, nghệ thuật, khoa học .................................100
2.1.1. Tác phẩm........................................................................................................100
2.1.2. Tác phẩm của nhiều tác giả, tác phẩm của tập thể, tác phẩm vô danh...........101
2.1.3. Quyền nhân thân và quyền tài sản đối với tác phẩm......................................101
2.1.3.1. Quyền nhân thân......................................................................................101
2.1.3.2. Quyền tài sản...........................................................................................102
2.2. Quyền sở hữu công nghiệp ...................................................................................102
2.2.1. Sáng chế.........................................................................................................102
2.2.2. Kiểu dáng công nghiệp ..................................................................................102
2.2.3. Nhãn hiệu.......................................................................................................103
2.2.4. Chỉ dẫn địa lý.................................................................................................103
2.3. Các yếu tố vô hình của sản nghiệp thương mại....................................................103
2.3.1. Mạng lưới tiêu thụ hàng hóa và cung ứng dịch vụ ........................................103
2.3.2. Tên thương mại..............................................................................................104
2.3.3. Biển hiệu ........................................................................................................104
MỤC 4 - Quyền sử dụng đất...............................................................................................104
1. Quyền sử dụng đất được Nhà nước giao không thu tiền sử dụng đất .........................104
2. Quyền sử dụng đất được Nhà nước giao đất có thu tiền sử dụng đất..........................105
3. Quyền sử dụng đất thuê...............................................................................................106
3.1. Hợp đồng thuê đất trả tiền hàng năm...................................................................106
3.2. Hợp đồng thuê đất trả tiền nhiều năm .................................................................108
CHƯƠNG 2 - QUYỀN SỞ HỮU.........................................................................................109
MỤC 1 - Nội dung pháp lý của quyền sở hữu....................................................................109
1. Quyền sử dụng.............................................................................................................109
2. Quyền định đoạt. .........................................................................................................110
3. Quyền chiếm hữu ........................................................................................................110
3.1. Chiếm hữu của chủ sở hữu ...................................................................................111
3.1.1. Các yếu tố của quyền chiếm hữu của chủ sở hữu..........................................111
3.1.2. Xác lập quyền chiếm hữu của chủ sở hữu .....................................................112
3.1.3. Mất quyền chiếm hữu của chủ sở hữu ...........................................................112
3.1.4. Chiếm hữu không hoàn hảo ...........................................................................113
3.1.5. Hiệu lực của quyền chiếm hữu của chủ sở hữu .............................................113
3.2. Chiếm hữu tài sản của người khác........................................................................114
MỤC 2 - Căn cứ xác lập quyền sở hữu...............................................................................114
1. Xác lập quyền sở hữu theo thời hiệu...........................................................................115
2. Xác lập quyền sở hữu theo các phương thức trực tiếp khác........................................118
2.1. Sáp nhập, trộn lẫn, chế biến..................................................................................118
2.1.1. Chế biến .........................................................................................................118
2.1.2. Sáp nhập và trộn lẫn.......................................................................................118
2.1.2.1. Sáp nhập bất động sản.............................................................................119
2.1.2.2. Sáp nhập và trộn lẫn động sản.................................................................119
2.2. Chiếm hữu theo khoản 6 Điều 170 BLDS ..........................................................119
2.2.1. Vật bị đánh rơi, bị bỏ quên ............................................................................120
2.2.2. Gia súc, gia cầm bị thất lạc............................................................................120
2.2.3. Vật bị chôn giấu.............................................................................................121
2.3. Chiếm hữu theo khoản 7 Điều 170 BLDS............................................................122
2.3.1. Chiếm hữu với tư cách chủ sở hữu ................................................................122
2.3.2. Chiếm hữu không có căn cứ pháp luật nhưng ngay tình................................122
3. Trường hợp người chuyển nhượng không có quyền sở hữu tài sản do giao dịch
chuyển nhượng vô hiệu: ..................................................................................................123
MỤC 3 - Bằng chứng về quyền sở hữu ..............................................................................124
1. Trách nhiệm của các bên tranh chấp về quyền sở hữu trong việc cung cấp chứng cứ
.........................................................................................................................................125
1.1. Đối tượng chứng minh..........................................................................................125
1.2. Phương tiện chứng minh.......................................................................................125
MỤC 4 - Các hình thức sở hữu...........................................................................................126
1. CÁC HÌNH THỨC SỞ HỮU CÓ MỘT CHỦ THỂ.................................................127
1.1. Sở hữu nhà nước...................................................................................................127
1.1.1. Chủ thể của sở hữu nhà nước ........................................................................127
1.1.2. Tài sản thuộc sỏ hữu nhà nước ......................................................................127
1.1.3. Sử dụng tài sản thuộc sở hữu nhà nước .........................................................127
1.1.4. Quản lý Nhà nước đối với tài sản thuộc sở hữu nhà nước.............................128
1.1.5. Bảo vệ sở hữu nhà nước.................................................................................128
1.2. Sở hữu tập thể.......................................................................................................128
1.3. Sở hữu của các pháp nhân không hoạt động sản xuất kinh doanh thu lợi nhuận..128
1.3.1. Tài sản............................................................................................................128
1.3.2. Thực hiện quyền sở hữu ................................................................................129
2. SỞ HỮU CHUNG.......................................................................................................129
2.1. Sở hữu chung hỗn hợp..........................................................................................129
2.2. Sở hữu của hộ gia đình, tổ hợp tác .......................................................................129
2.2.1. Chủ thể...........................................................................................................129
2.2.1.1. Thành viên của hộ gia đình .....................................................................129
2.2.1.2. Thành viên của tổ hợp tác .......................................................................130
2.2.2. Tài sản............................................................................................................130
2.2.2.1. Tài sản có của hộ gia đình, tổ hợp tác.....................................................130
2.2.2.2. Tài sản nợ của hộ gia đình, tổ hợp tác....................................................130
2.3. Sở hữu chung của cộng đồng................................................................................131
2.4. Sở hữu chung của vợ chồng..................................................................................132
2.5. Sở hữu nhà chung cư ............................................................................................132
2.5.1. Cấu tạo của căn hộ chung cư.........................................................................132
2.5.2. Quyền và nghĩa vụ của chủ sở hữu chung....................................................133
2.5.2.1. Quyền của chủ sở hữu chung ..................................................................133
2.5.2.1.1. Quyền chiếm hữu và sử dụng ...........................................................133
2.5.2.1.2. Quyền định đoạt................................................................................133
2.5.2.2. Nghĩa vụ của các chủ sở hữu chung........................................................133
2.6. Sở hữu chung theo phần .......................................................................................134
2.6.1. Thành phần cấu tạo của khối tài sản thuộc sở hữu chung theo phần.............134
2.6.1.1. Tài sản có ................................................................................................134
2.6.1.1.1. Chuyển nhượng tài sản thuộc sở hữu chung ....................................134
2.6.1.1.2. Hoa lợi, lợi tức của tài sản chung – ...............................................136
2.6.1.2. Tài sản nợ ................................................................................................137
2.6.2. Quản lý tài sản thuộc sở hữu chung theo phần ..............................................137
2.6.2.1. Các nguyên tắc do luật định ....................................................................137
2.6.2.2. Quản lý tài sản chung theo thỏa thuận ....................................................138
2.6.2.3. Quyền của chủ sở hữu chung đối với phần tài sản của mình ..................138
MỤC 5 - Các hạn chế đối với việc thực hiện quyền sở hữu ...............................................139
1. RANH GIỚI BẤT ĐỘNG SẢN..................................................................................140
1.1. Cọc mốc................................................................................................................140
1.2. Hàng rào, hào, rãnh, kênh, mương, bờ bao...........................................................140
1.3. Vách tường ngăn cách các bất động sản...............................................................141
1.3.1. Xác lập quyền sở hữu chung..........................................................................141
1.3.2. Tính chất pháp lý của quyền sở hữu chung....................................................141
1.3.3. Quyền và nghĩa vụ của chủ sở hữu chung .....................................................142
1.4. Xây dựng, trồng cây, mở lỗ thông khí, khe sáng và tầm nhìn..............................142
1.4.1. Xây dựng........................................................................................................142
1.4.2. Trồng cây .......................................................................................................142
1.4.3. Lỗ thông khí, khe sáng...................................................................................142
1.4.4. Tầm nhìn........................................................................................................142
2. QUYỀN VÀ NGHĨA VỤ LÁNG GIỀNG..................................................................143
2.1. Các quyền và nghĩa vụ láng giềng phát sinh do địa thế tự nhiên của bất động sản
hoặc do quy định của luật ............................................................................................143
2.1.1. Quyền, nghĩa vụ của láng giềng trong việc thoát nước mưa và nước thải.....143
2.1.2. Sử dụng hạn chế bất động sản liền kề............................................................143
2.1.2.1. Điều kiện xác lập quyền sử dụng hạn chế bất động sản liền kề do luật định
..............................................................................................................................144
2.1.2.2. Thực hiện quyền quyền sử dụng hạn chế bất động sản liền kề do luật định
..............................................................................................................................144
2.1.2.2.1. Lựa chọn bất động sản để xây dựng lối thông thương theo thoả
thuận hoặc bằng con đường tư pháp .................................................................144
2.1.2.2.2. Trường hợp bất động sản bị vây bọc do hệ quả của sự phân chia....144
2.1.3. Chấm dứt quyền sử dụng hạn chế bất động sản liền kề do luật định.............144
2.2. Quyền và nghĩa vụ láng giềng phát sinh do sự tác động của con người...............145
2.2.1. Các điều kiện và căn cứ xác lập quyền và nghĩa vụ láng giềng phát sinh do sự
tác động của con người. ...........................................................................................145
2.2.1.1. Điều kiện liên quan đến bất động sản......................................................145
2.2.1.2. Căn cứ xác lập.........................................................................................145
2.2.1.2.1. Do thỏa thuận...................................................................................146
2.2.1.2.2. Di chúc .............................................................................................146
2.2.1.2.3. Tách rời các bất động sản thuộc về cùng một chủ sở hữu................146
2.2.1.2.4. Thời hiệu ..........................................................................................146
2.2.2. Thực hiện quyền và nghĩa vụ láng giềng phát sinh do sự tác động của
con người.................................................................................................................146
2.2.2.1. Điều kiện thực hiện ................................................................................146
2.2.3. Chấm dứt quyền và nghĩa vụ láng giềng phát sinh do sự tác động của con
người ........................................................................................................................147
2.2.3.1. Trường hợp bất động sản phục vụ và bất động sản được phục vụ hoà
nhập thành một.....................................................................................................147
2.2.3.2. Trường hợp chủ sở hữu bất động sản được phục vụ từ chối quyền sử
dụng hệ thống phục vụ........................................................................................147
2.2.3.3. Trường hợp chủ sở hữu bất động sản được phục vụ không còn sử dụng
hệ thống phục vụ ..................................................................................................147
2.2.3.4. Trường hợp bất động sản phục vụ được Nhà nước mua lại và trở thành
tài sản công –.......................................................................................................147
2.2.4. Trách nhiệm dân sự do vi phạm quyền và nghĩa vụ láng giềng.....................147
MỤC 6 - Quyền sở hữu bề mặt...........................................................................................148
1. Xác lập quyền sở hữu bề mặt ......................................................................................148
1.1. Xác lập quyền sở hữu bề mặt theo pháp luật đất đai trong các trường hợp cụ thể
như:..............................................................................................................................149
1.1.1. Trường hợp thuê đất trả tiền thuê hàng năm- ................................................149
1.1.2. Trường hợp thuê đất trả tiền nhiều năm của tổ chức ngoại giao nước
ngoài.........................................................................................................................149
1.1.3. Trường hợp tổ chức kinh tế được Nhà nước giao đất không thu tiền sử
dụng đất và tổ chức kinh tế được Nhà nước giao đất có thu tiền sử dụng đất mà
tiền sử dụng đất đã trả có nguồn gốc từ ngân sách nhà nước ..................................150
1.2. Xác lập quyền sở hữu bề mặt theo pháp luật dân sự trong một số trường hợp
sau:...............................................................................................................................150
1.2.1. Tách quyền sở hữu tài sản gắn liền với đất và quyền sử dụng đất thành hai bất
động sản độc lập.......................................................................................................150
1.2.2. Cho thuê quyền sử dụng đất ở, đất chuyên dùng ...........................................150
1.3. Xác lập quyền sở hữu bề mặt bằng các phương thức được thừa nhận trong luật
chung ...........................................................................................................................151
2. Chế độ pháp lý của quyền sở hữu bề mặt....................................................................151
2.1. Tài sản thuộc sở hữu bề mặt .................................................................................151
2.2. Quyền sở hữu theo luật chung..............................................................................151
2.3. Quyền sử dụng hạn chế đối với đất ......................................................................152
2.4. Đăng ký quyền sở hữu..........................................................................................152
BÀI 1 - GIỚI THIỆU LUẬT DÂN SỰ VIỆT NAM
Luật và luật dân sự - Luật là tập hợp những quy tắc xử sự chung mà sự tôn trọng (đối
với những quy tắc ấy) được bảo đảm bằng các biện pháp cưỡng chế của bộ máy Nhà nước.
Luật dân sự, trong quan niệm La-tinh, là tập hợp các quy tắc xử sự chung chi phối các
mối quan hệ giữa người và người. Theo nghĩa đó, thì thoạt trông hầu như không có gì
khác biệt giữa luật dân sự và tư pháp: tư pháp cũng bao gồm các quy tắc xử sự chi phối các
mối quan hệ giữa người và người; trong khi công pháp là tập hợp các quy tắc xử sự chung
chi phối các mối quan hệ trong đó có sự tham gia của Nhà nước, cơ quan Nhà nước, hoặc
nhân viên Nhà nước thi hành công vụ (Luật hiến pháp, Luật hành chính, Luật hình sự,...).
Ở La Mã, luật dân sự (jus civile) là luật áp dụng đối với các công dân La Mã, phân biệt với luật
chung (jus gentium) áp dụng cho tất cả những ai không có tư cách công dân La Mã.
Vào thời Trung cổ, người ta gọi luật dân sự là Luật La Mã, phân biệt với luật giáo hội. Với
cách phân biệt đó, thì luật dân sự được hiểu như tất cả những quy tắc chi phối cuộc sống thế
tục của con người, kể cả các quy tắc mà trong quan niệm hiện đại, được xếp vào nhóm công
pháp..
Đến thế kỷ XV và XVI, người ta bắt đầu không chú ý đến các quy tắc của Luật La Mã liên
quan đến tổ chức bộ máy Nhà nước, và Luật La Mã (luật dân sự) dần dần chỉ còn được nhớ
đến như là tập hợp các quy tắc chi phối các quan hệ giữa người và người,... là tất cả các quy
tắc không thuộc công pháp.
Thế rồi theo thời gian, các quy tắc riêng chi phối thái độ xử sự của con người trong những
quan hệ đặc thù giữa người và người càng lúc càng phong phú và trở thành những mảng đặc
biệt của Tư pháp, tách ra khỏi luật dân sự để trở thành những ngành luật độc lập. Ta có:
luật thương mại áp dụng cho các hoạt động thương mại (hành vi thương mại), cho những
người thực hiện các hoạt động đó (thương nhân); luật nông thôn chi phối việc xây dựng và
thực hiện các quy hoạch nông nghiệp và các hợp đồng thuê đất; luật lao động điều chỉnh các
quan hệ giữa người lao động và người sử dụng lao động;...
Luật dân sự, trong quan niệm của luật Việt Nam hiện đại, là tập hợp các quy tắc quy định địa
vị pháp lý của cá nhân, pháp nhân và các chủ thể khác (hộ gia đình, tổ hợp tác), quy định
quyền và nghĩa vụ của các chủ thể trong quan hệ tài sản, quan hệ nhân thân trong giao lưu
dân sự, xây dựng chuẩn mực pháp lý cho cách ứng xử của các chủ thể khi tham gia quan hệ
dân sự (BLDS năm 1995 - BLDS - Điều 1 đoạn 2)
Ta lần lượt tìm hiểu đối tượng điều chỉnh của luật dân sự, nguồn của luật dân sự và sự tiến
triển của pháp luật dân sự trong luật Việt Nam.
MỤC 1 - ĐỐI TƯỢNG ĐIỀU CHỈNH CỦA LUẬT DÂN SỰ
Dựa vào định nghĩa của luật viết hiện hành, có thể xác định rằng luật dân sự Việt Nam giải
quyết bốn vấn đề lớn:
1 - Chủ thể của quan hệ pháp luật dân sự gồm những ai ?
2 - Các chủ thể của quan hệ pháp luật dân sự có những quyền và nghĩa vụ gì ?
3 - Các quyền và nghĩa vụ này được xác lập như thế nào ?
4 - Luật dự liệu những biện pháp gì để bảo đảm thực hiện các quyền và nghĩa vụ đó ?
1. Chủ thể của quan hệ pháp luật dân sự
Các chủ thể của quan hệ pháp luật dân sự trong luật thực định bao gồm: cá nhân, pháp nhân,
hộ gia đình và tổ hợp tác.
1.1. Cá nhân
Là con người cụ thể và đang sống. Cá nhân phải có hộ tịch rõ ràng, cho phép phân biệt
được với cá nhân khác. Mọi cá nhân không nhất thiết đều có quyền và nghĩa vụ giống nhau,
dù tất cả các cá nhân đều bình đẳng trước pháp luật. Việc xác định quyền và nghĩa vụ của
mỗi cá nhân lệ thuộc vào kết quả đánh giá năng lực pháp luật và năng lực hành vi của cá
nhân đó.
Năng lực pháp luật - Là khả năng của cá nhân được hưởng quyền hoặc đảm nhận tư
cách người có nghĩa vụ (BLDS Điều 14 khoản 1). Năng lực pháp luật của cá nhân có từ khi
cá nhân được sinh ra và mất đi khi cá nhân chết (Điều 14 khoản 3). Luật nói rằng mọi cá
nhân đều có năng lực pháp luật dân sự như nhau (Điều 14 khoản 2); song, có khi cá nhân
không thể có một quyền nào đó mà tất cả những cá nhân khác đều có thể có, như trong trường
hợp người không có quyền hưởng di sản do đã có một trong những hành vi được ghi nhận tại
BLDS Điều 643 khoản 1. Ta nói rằng cá nhân có thể mất năng lực pháp luật ngay khi còn
sống trong những trường hợp đặc biệt. Trong luật thực định Việt Nam, tình trạng mất
năng lực pháp luật chỉ tồn tại trong những trường hợp đặc biệt do luật quy định và chỉ có
hiệu lực đối với các quan hệ phát sinh trong những trường hợp đó. Nói cách khác, không có
tình trạng mất năng lực pháp luật tổng quát: người không có quyền hưởng di sản, trên
nguyên tắc, chỉ không có quyền hưởng đối với một di sản xác định, và bảo tồn khả năng có
quyền hưởng đối với các di sản khác.
Năng lực hành vi - Là khả năng của cá nhân bằng hành vi của mình xác lập, thực hiện
quyền, nghĩa vụ dân sự (BLDS Điều 17). Khác với năng lực pháp luật, năng lực hành vi chỉ
được thừa nhận cho những cá nhân có đủ các điều kiện do pháp luật quy định: người chưa
đủ sáu tuổi không có năng lực hành vi dân sự (Điều 21); người bị bệnh tâm thần hoặc mắc
các bệnh khác mà không thể nhận thức, làm chủ được hành vi của mình có thể bị tuyên bố mất
năng lực hành vi dân sự theo quyết định của toà án (Điều 22 khoản 1). Tất cả những giao
dịch của người không có hoặc mất năng lực hành vi dân sự đều chỉ có thể được xác lập
thông qua người đại diện. Ta nói rằng luật có ghi nhận tình trạng không có hoặc mất năng
lực hành vi tổng quát. Tình trạng không có năng lực hành vi tổng quát luôn có tính chất tạm
thời và sẽ chấm dứt sau một thời gian; trong khi tình trạng mất năng lực hành vi tổng quát
có thể kéo dài không thời hạn.
1.2. Pháp nhân
Là một tổ chức tồn tại vì một mục đích nào đó. Pháp nhân phải có những yếu tố lý lịch cơ
bản rõ ràng cho phép phân biệt với cá nhân các thành viên của nó và với các pháp nhân khác.
Pháp nhân có năng lực pháp luật và năng lực hành vi phù hợp với mục đích tồn tại của
mình: có những pháp nhân (như quỹ xã hội, quỹ từ thiện) không thể có những quyền và
nghĩa vụ của thương nhân; không pháp nhân nào có thể có quyền và nghĩa vụ của người
thừa kế theo pháp luật.
1.3. Hộ gia đình
Là tập hợp những người gắn bó với nhau do quan hệ huyết thống hoặc hôn nhân, có tài sản
chung và thực hiện các hoạt động kinh tế chung. Cũng như pháp nhân, hộ gia đình có năng
lực pháp luật và năng lực hành vi phù hợp với mục đích tồn tại của mình. Song nội dung
năng lực pháp luật của hộ gia đình được xác định theo những nguyên tắc gần giống với
những nguyên tắc xác định năng lực pháp luật của cá nhân; bởi vậy, hộ gia đình, trên nguyên
tắc, có khả năng có quyền và nghĩa vụ như cá nhân, trừ những quyền và nghĩa vụ mà chỉ cá
nhân mới có thể có được, như quyền thừa kế theo pháp luật, quyền kết hôn, quyền và nghĩa
vụ của cha, mẹ đối với con cái,...
1.4. - Tổ hợp tác
Là tập hợp những người có cùng một nghề nghiệp trong các lĩnh vực dịch vụ và thủ công
nghiệp và quan hệ bè bạn, thầy trò, cùng góp tài sản để thực hiện chung các hoạt động nghề
nghiệp. Tổ hợp tác cũng phải có các yếu tố lý lịch rõ ràng và có năng lực pháp luật, năng lực
hành vi phù hợp với mục đích tồn tại của mình, như pháp nhân.
2. Quyền và nghĩa vụ của các chủ thể của quan hệ pháp luật dân sự
Pháp luật dân sự Việt Nam thừa nhận cho các chủ thể hai loại quyền dân sự: quyền có
tính chất tài sản và quyền không có tính chất tài sản (còn gọi là quyền nhân thân).
2.1. Quyền có tính chất tài sản
Là những quyền định giá được bằng tiền, là quan hệ giữa các chủ thể mà có đối tượng là một
giá trị tài sản. Có những quyền được thực hiện trực tiếp trên một vật cụ thể (gọi là quyền đối
vật); có những quyền tương ứng với những nghĩa vụ mà người khác phải thực hiện (gọi là
quyền đối nhân).
2.1.1. Quyền đối vật
Các vật mà trên đó quyền đối vật được thực hiện rất đa dạng; bản thân các quyền
đối vật cũng có thể được phân thành nhiều loại.
2.1.1.1. Phân loại vật
Ta chỉ ghi nhận một vài cách phân loại tiêu biểu.
2.1.1.1.1. Động sản và bất động sản
- Bất kỳ tài sản nào cũng chỉ có thể hoặc là bất động sản hoặc là động sản. Luật phân biệt
động sản và bất động sản chủ yếu dựa vào tiêu chí vật lý: bất động sản là tài sản không di
dời được (đất, nhà ở, công trình xây dựng và nói chung, các tài sản gắn liền với đất); động
sản là tài sản di, dời được (bàn, ghế, xe máy,...). Mặt khác, có những động sản được coi là
bất động sản do có công dụng như bất động sản; có những bất động sản được coi như động
sản do chỉ có thể được chuyển giao trong giao lưu dân sự như động sản.
2.1.1.1.2. Vật hữu hình và vật vô hình
- Vật hữu hình là vật có thể nhận biết được bằng giác quan tiếp xúc: nhà, đồng hồ, xe máy,...
Vật vô hình là ý niệm của luật về những giá trị tài sản phi vật thể (quyền tác giả, các yếu tố
vô hình thuộc sản nghiệp thương mại,...).
2.1.1.1.3. Vật chuyển giao được và vật không chuyển giao được trong giao lưu dân sự
- Trên nguyên tắc, các quyền có tính chất tài sản chuyển giao được trong giao lưu dân sự.
Song, cũng có những quyền có giá trị tài sản không thể được chuyển giao, do được gắn liền
với nhân thân của người có quyền như quyền được cấp dưỡng, quyền hưởng trợ cấp mất
sức,...
2.1.1.2. Phân loại quyền đối vật
2.1.1.2.1. Quyền mà việc thực hiện tác động trực tiếp lên đối tượng
- Thuộc nhóm này có thể kể ra: quyền sở hữu, quyền sử dụng hạn chế bất động sản liền kề,
quyền sở hữu bề mặt, quyền thuê quyền sử dụng đất ở, đất chuyên dùng,...
2.1.1.2.2. Quyền có đối tượng là giá trị tiền tệ của một hoặc nhiều tài sản cụ thể
- Quyền này được xác lập nhằm bảo đảm cho việc thực hiện một nghĩa vụ tài sản. Nó có đối
tượng là tài sản của người khác và cho phép người có quyền được yêu cầu xử lý tài sản theo
quy định của pháp luật hoặc theo thoả thuận để thanh toán nghĩa vụ được bảo đảm. Ta có
quyền nhận thế chấp, nhận cầm cố tài sản là những ví dụ tiêu biểu của loại quyền này.
2.1.2. Quyền đối nhân
Là quyền của một người, được phép yêu cầu một người khác thực hiện một nghĩa vụ tài sản
đối với mình. Đó có thể là nghĩa vụ làm hoặc không làm một việc hoặc chuyển quyền sở
hữu tài sản.
2.2. Quyền nhân thân
Quyền chính trị - Trên nguyên tắc các quyền chính trị của các chủ thể của quan hệ pháp luật
thuộc phạm vi điều chỉnh của công pháp. Song, một số quyền có ý nghĩa chính trị được liệt kê
trong nhóm các quyền nhân thân theo nghĩa của pháp luật dân sự: quyền xác định dân tộc,
quyền đối với quốc tịch, quyền được bảo đảm an toàn về chỗ ở, quyền tự do tín ngưỡng, tôn
giáo, quyền tự do đi lại, cư trú.
Quyền gia đình - Gồm các quyền và nghĩa vụ phát sinh từ các quan hệ giữa những thành
viên trong gia đình: quyền bình đẳng giữa vợ và chồng, quyền được hưởng sự chăm sóc
giữa các thành viên trong gia đình,... Các quyền gia đình, trên nguyên tắc, không có tính
chất tài sản; nhưng cũng có những quyền gia đình có tính chất tài sản, như quyền của vợ,
chồng đối với tài sản chung, quyền thừa kế theo pháp luật.
Quyền nhân thân đúng nghĩa - Các quyền này rất đa dạng trong luật dân sự: các quyền
đối với thân thể (quyền được bảo đảm an toàn về tính mạng, sức khỏe, thân thể); các quyền
trong đời sống dân sự (quyền đối với họ, tên, hộ tịch, quyền kết hôn, quyền ly hôn,...); các
quyền trong quan hệ công (quyền tự do đi lại, cư trú); các quyền được tôn trọng đối với đời
tư (quyền của cá nhân đối với hình ảnh, quyền đối với bí mật đời tư); các quyền nhân thân
của người sáng tạo ra tác phẩm văn chương, nghệ thuật, khoa học; các quyền trong đời sống
kinh tế (quyền tự do kinh doanh);...
3. Xác lập quyền và nghĩa vụ dân sự
Quyền và nghĩa vụ dân sự được xác lập theo các căn cứ quy định tại Điều 13 BLDS. Nói
chung một quyền có thể được xác lập do được tạo ra hoặc được chuyển giao, do hiệu lực
của một giao dịch hoặc do hệ quả của một sự kiện pháp lý.
3.1. Tạo ra hoặc chuyển giao quyền và nghĩa vụ dân sự
3.1.1. Tạo ra quyền và nghĩa vụ dân sự
- Nói “quyền và nghĩa vụ dân sự được tạo ra”, ta hiểu rằng quyền và nghĩa vụ này xuất hiện ở
chủ thể thứ nhất.
Các quyền nhân thân, nói chung, chỉ có thể được xác lập do được tạo ra. Có những
quyền phát sinh cùng một lúc với người có quyền: được sinh ra, con người có quyền đối với
họ, tên, hộ tịch, có quyền nhận cha, mẹ. Có những quyền phát sinh sau một sự kiện: quyền
bình đẳng giữa vợ và chồng được xác lập do hôn nhân; quyền và nghĩa vụ của cha, mẹ được
xác lập do việc sinh con.
Nhưng các quyền nhân thân của tác giả được để lại cho người thừa kế. Vậy, cũng có thể có
trường hợp quyền nhân thân được xác lập bằng con đường chuyển giao.
Các quyền có tính chất tài sản cũng có thể được tạo ra: quyền đối nhân được tạo ra từ hợp
đồng hoặc từ một sự kiện pháp lý nào đó (tai nạn, ly hôn); quyền sở hữu được tạo ra bằng
cách chiếm hữu vật vô chủ, bằng việc chiếm hữu không có căn cứ pháp luật nhưng ngay
tình, liên tục, công khai trong nhiều năm; quyền sở hữu trí tuệ được tạo ra bằng hoạt động
sáng tạo.
3.1.2. Chuyển giao quyền và nghĩa vụ dân sự
- Gọi là được chuyển giao, các quyền và nghĩa vụ trước đây thuộc về một người, nay được
giao lại cho một người khác. Hầu hết các quyền được xác lập bằng con đường chuyển giao đều
là các quyền có tính chất tài sản: quyền đối nhân được chuyển giao bằng cách chuyển quyền
yêu cầu, chuyển nghĩa vụ; quyền sở hữu được chuyển giao bằng hợp đồng, thừa kế theo di
chúc hoặc theo pháp luật;...
3.2. Giao dịch hoặc sự kiện pháp lý
3.2.1. Giao dịch
Khái niệm - Giao dịch là việc bày tỏ ý chí của một hoặc nhiều người nhằm làm phát sinh,
thay đổi hoặc chấm dứt một quyền. Người bày tỏ ý chí gọi là bên giao dịch.
Trong trường hợp chỉ có một người bày tỏ ý chí, ta có giao dịch một bên. Có khi giao dịch
một bên cũng được ghi nhận trong luật Việt Nam, dù có đến hai người bày tỏ ý chí, như khi vợ
chồng cùng lập một di chúc để định đoạt tài sản chung. Song, thông thường, với sự bày tỏ ý
chí của nhiều người, ta có giao dịch nhiều bên. Giao dịch nhiều bên được xác lập, một khi
có sự gặp gỡ (sự thống nhất) ý chí của nhiều người. Bởi vậy, ta còn gọi giao dịch nhiều bên là
sự thoả thuận.
Theo động cơ kinh tế của người bày tỏ ý chí, ta có giao dịch có đền bù (mua bán, trao đổi)
hoặc không có đền bù (tặng cho, di chúc).
Theo tầm quan trọng của giao dịch, ta có giao dịch định đoạt và giao dịch quản trị. Bằng
giao dịch định đoạt, một quyền có tính chất tài sản đi ra khỏi khối tài sản của người định đoạt:
quyền này có thể biến mất (tài sản được tiêu dùng) hoặc được chuyển cho người khác (tài sản
được bán, được tặng cho). Bằng giao dịch quản trị, người giao dịch bảo quản và khai thác lợi
ích từ các quyền có tính chất tài sản của mình (giao kết hợp đồng sửa chữa, bán hoa lợi từ tài
sản gốc).
Các điều kiện để giao dịch có giá trị - Giao dịch chỉ có giá trị khi có đủ các
điều kiện quy định tại Điều 122 BLDS.
a - Điều kiện phát sinh từ yêu cầu bảo vệ trật tự xã hội và các giá trị của cộng đồng - Mục
đích và nội dung của giao dịch không vi phạm điều cấm của pháp luật, không trái đạo đức
xã hội (BLDS Điều 122 khoản 1 điểm b). Mục đích của giao dịch là lợi ích hợp pháp mà
các bên mong muốn đạt được khi xác lập giao dịch; còn nội dung của giao dịch có thể được
hiểu như đối tượng của giao dịch đó.
Điều cấm của pháp luật là những quy định của pháp luật không cho phép chủ thể thực hiện
những hành vi nhất định (BLDS Điều 128).
Đạo đức xã hội là những chuẩn mực ứng xử chung giữa người với người trong
đời sống xã hội, được cộng đồng thừa nhận và tôn trọng (BLDS Điều 128).
b - Điều kiện về hình thức - Để có giá trị giao dịch phải được xác lập dưới một hình thức
nào đó phù hợp với quy định của pháp luật; tuy nhiên, hình thức giao dịch chỉ là điều kiện
có hiệu lực của giao dịch trong trường hợp pháp luật có quy định (BLDS Điều 122 khoản 2).
Trong luật thực định Việt Nam phần lớn các giao dịch quan trọng đều phải được lập thành
văn bản (mua bán, tặng cho, cho vay, cho thuê, thế chấp, cầm cố,...). Cá biệt, có những giao
dịch không những phải được ghi nhận bằng văn bản mà còn phải bằng một văn bản có hình
thức phù hợp với các quy định cụ thể của luật viết (như di chúc): ta gọi đó là những giao
dịch trọng thức. Một khi việc lập văn bản là điều kiện để giao dịch có giá trị, thì giao dịch
được xác lập mà không có văn bản là giao dịch vô hiệu.
Mặt khác, một số giao dịch còn phải đăng ký theo quy định của pháp luật. Ý nghĩa của
việc đăng ký giao dịch được người làm luật xác định tùy theo tính chất, tầm quan trọng của
giao dịch đối với các bên giao dịch cũng như đối với người thứ ba. Có trường hợp giao dịch
có giá trị một khi được xác lập phù hợp với các quy định của luật, nhưng chỉ phát sinh
hiệu lực đối với người thứ ba kể từ ngày được đăng ký (BLDS Điều 323 khoản 3) như
trường hợp thế chấp một tài sản để bảo đảm thực hiện nhiều nghĩa vụ; có trường hợp việc
đăng ký giao dịch có tác dụng xác nhận việc chuyển quyền sở hữu tài sản giao dịch, như
trường hợp mua bán, trao đổi các tài sản thuộc loại phải đăng ký quyền sở hữu (BLDS Điều
439 khoản 2; Điều 463 khoản 4); có trường hợp hiệu lực của giao dịch chỉ phát sinh, cả đối
với hai bên giao dịch và đối với người thứ ba, kể từ thời điểm đăng ký, như trường hợp tặng
cho các tài sản phải đăng ký quyền sở hữu (BLDS Điều 466 và Điều 467 khoản 2) và trường
hợp thế chấp quyền sử dụng đất, quyền sử dụng rừng, quyền sở hữu rừng sản xuất là rừng
trồng, tàu bay, tàu biển (Nghị định 163/2006/NĐ-CP ngày 29/12/06 Điều 10 Khoản 1 Điểm c) .
c - Điều kiện về nội dung - Có thể coi quy định theo đó, giao dịch không được có mục đích
và nội dung vi phạm điều cấm của pháp luật, trái đạo đức xã hội là một trong những điều
kiện về nội dung (hiểu theo nghĩa rộng nhất) để giao dịch có giá trị. Phần lớn các điều kiện về
nội dung được pháp luật dự liệu nhằm bảo vệ quyền tự do ý chí của bên giao dịch. Nói rõ
hơn, ý chí của người giao dịch phải được tôn trọng, nhưng với điều kiện đó phải là ý chí
được bày tỏ bởi một người có khả năng nhận thức, làm chủ được hành vi của mình.
c1. Năng lực của bên giao dịch - Giao dịch chỉ có giá trị một khi được thực hiện bởi một
người có năng lực pháp luật và năng lực hành vi. Tình trạng mất năng lực pháp luật, ta đã
biết, luôn có tính chất đặc biệt và chỉ được ghi nhận ở một vài quan hệ được xác định (thường
là các quan hệ trong lĩnh vực gia đình). Người không có năng lực pháp luật không được
phép xác lập giao dịch làm phát sinh những quyền và nghĩa vụ mà người đó không thể có.
Ngay những người có năng lực pháp luật không nhất thiết đều có năng lực hành vi, nghĩa là
không nhất thiết có khả năng tự mình thực hiện các quyền và nghĩa vụ mà mình có. Trẻ
dưới 6 tuổi có năng lực pháp luật ngang với người đủ 18 tuổi, nhưng mọi giao dịch của trẻ
dưới 6 tuổi đều chỉ có thể được xác lập và thực hiện thông qua vai trò của người đại diện
(BLDS Điều 21).
c2. Sự tự nguyện của bên giao dịch - Người bị bệnh tâm thần không thể xác lập giao dịch
một cách tự nguyện, bởi ở người này không hề có ý chí và do đó, không thể có sự bày tỏ
ý chí.
Có nhiều trường hợp ý chí tồn tại và được bày tỏ một cách tự nguyện, nhưng sự tự nguyện
không hoàn hảo: người bày tỏ ý chí có thể chấp nhận xác lập giao dịch do nhầm lẫn, do bị lừa
dối hoặc bị đe dọa. Một khi sự tự nguyện trong việc bày tỏ ý chí không hoàn hảo, thì giao
dịch có thể bị tuyên bố vô hiệu, cũng như trong trường hợp giao dịch được xác lập bởi một
người không có năng lực hành vi.
3.2.2. Sự kiện pháp lý
Khái niệm - Sự kiện pháp lý là sự việc có tác dụng tạo ra, chuyển giao hoặc làm chấm dứt các
quyền và nghĩa vụ. Thông thường, sự kiện pháp lý có nguồn gốc từ hành vi của con người, cố
ý hoặc vô ý: hủy hoại tài sản của người khác; lái xe không làm chủ được tốc độ, gây tai nạn
dẫn đến thiệt hại về tính mạng, sức khỏe và tài sản của người khác;... Nhưng sự kiện pháp lý
cũng có thể có nguồn gốc vật chất, tự nhiên hoặc xã hội: sau một thời gian do luật quy định,
người chiếm hữu không có căn cứ pháp luật nhưng ngay tình, liên tục, công khai đối với một
tài sản sẽ trở thành chủ sở hữu tài sản đó; do việc một người chết, những tài sản của người
này được chuyển giao cho người thừa kế, người được di tặng; do một người con bị tai nạn và
trở thành tật nguyền, cha, mẹ có nghĩa vụ nuôi dưỡng người con đó;...
Các quyền và nghĩa vụ phát sinh từ giao dịch luôn luôn là các quyền và nghĩa vụ mà các bên
giao dịch quan tâm, muốn có, tìm kiếm, trông đợi và đeo đuổi. Trong khi đó, các quyền và
nghĩa vụ phát sinh từ sự kiện pháp lý luôn do luật áp đặt, độc lập với ý chí của con người.
Ngay cả khi sự kiện pháp lý có nguồn gốc từ hành vi cố ý của con người, thì các quyền và
nghĩa vụ từ sự kiện đó sinh ra không phải là mục tiêu hành động của người đó: một người
cố tình gây thiệt hại cho người khác không phải với mong muốn trở thành người có nghĩa
vụ bồi thường cho người bị thiệt hại. Bởi vậy, có thể gọi các quyền và nghĩa vụ phát sinh từ
một giao dịch là nội dung hiệu lực của giao dịch đó; còn các quyền và nghĩa vụ phát sinh từ
một sự kiện pháp lý là nội dung hệ quả của sự kiện pháp lý đó.
4. Bảo đảm thực hiện quyền và nghĩa vụ dân sự
Nhìn chung, các quy tắc của luật được các chủ thể của quan hệ pháp luật chấp hành một
cách tự giác.
Cá biệt, trong một số trường hợp, chủ thể này hoặc chủ thể khác đi quá giới hạn mà luật xác
định, đối với các quyền của mình và thế là có sự phản ứng của người bị thiệt hại. Trong một
xã hội có tổ chức, không ai có thể tự thiết lập công lý cho chính mình. Trong trường hợp
một người bị thiệt hại do lỗi của một người khác, luật cho phép người bị thiệt hại yêu cầu
sự can thiệp của quyền lực công cộng để khôi phục các quyền của mình. Đại diện cho quyền
lực công cộng trong việc giải quyết những bất đồng giữa các chủ thể của quan hệ pháp luật
là các toà án; quyền của chủ thể của quan hệ pháp luật được yêu cầu toà án bảo vệ quyền lợi
của mình gọi là quyền khởi kiện. Tổ chức toà án là đề tài của một nghiên cứu khác. Ở đây ta
xem xét một vài vấn đề chung nhất liên quan đến quyền khởi kiện.
4.1.1. Khái niệm quyền khởi kiện
Quyền và quyền khởi kiện - Quyền khởi kiện, hiểu theo nghĩa rộng nhất là phương tiện
sử dụng bởi một người tự cho rằng mình có một quyền để yêu cầu công lý thừa nhận quyền đó
cho mình cũng như bảo đảm việc người khác tôn trọng quyền đó của mình. Thông thường,
bất kỳ quyền nào cũng được bảo đảm thực hiện bằng quyền khởi kiện. Tuy nhiên, một cách
ngoại lệ:
-
Có những quyền mà việc kiện đòi tôn trọng quyền đó không được thừa nhận. Hầu hết
các quyền loại này được bảo đảm thực hiện bằng đạo đức, bằng ý thức tự giác, bằng lương
tâm, chứ không phải bằng sự cưỡng chế của Nhà nước. Ví dụ: quyền của con đã thành niên mà
không có khả năng lao động, được cha, mẹ nuôi dưỡng.
-
Có những việc kiện không nhằm yêu cầu tôn trọng một quyền (hoặc ít nhất không trực
tiếp nhằm mục đích đó) mà chỉ nhằm bảo tồn các lợi ích. Ví dụ: quyền yêu cầu toà án áp dụng
các biện pháp quản lý tài sản của người vắng mặt.
-
Có trường hợp quyền vẫn còn, nhưng quyền khởi kiện lại không còn.Ví dụ: một người
chiếm hữu không có căn cứ pháp luật nhưng ngay tình, liên tục, công khai đối với một động
sản; sau mười năm, nếu chủ sở hữu không kiện đòi lại tài sản, thì quyền kiện đòi lại tài sản
biến mất; nhưng nếu người chiếm hữu tự nguyện trả lại tài sản cho chủ sở hữu vào năm thứ
mười một, thì người sau này vẫn có thể tiếp nhận tài sản như là người luôn có quyền sở
hữu đối với tài sản đó, chứ không phải như là người được người khác chuyển quyền sở hữu
tài sản.
4.1.2. Các loại quyền khởi kiện
Quyền khởi kiện không có tính chất tài sản - Bao gồm các quyền khởi kiện liên quan
đến những quyền và lợi ích không định giá được bằng tiền. Tiêu biểu cho nhóm này là
những quyền khởi kiện về hộ tịch: quyền yêu cầu nhận cha, mẹ cho con; quyền yêu cầu nhận
con cho cha, mẹ; quyền kiện xin ly hôn;...
Quyền khởi kiện có tính chất tài sản - Bao gồm các quyền khởi kiện nhằm xác lập, khôi
phục hoặc bảo đảm việc thực hiện một quyền đối với một tài sản hay một quyền tương ứng
với một nghĩa vụ tài sản của một người khác. Có thể kể ra: quyền kiện đòi lại tài sản, quyền
kiện đòi bồi thường thiệt hại;...
Quyền khởi kiện có tính chất hỗn hợp - Bao gồm những quyền khởi kiện liên quan cả đến
quyền không có tính chất tài sản và quyền có tính chất tài sản, cả đến quyền đối với một
tài sản cụ thể và quyền tương ứng với nghĩa vụ tài sản của một người khác.
Ví dụ: khi kiện xin nhận con cho cha, mẹ đã chết, người khởi kiện có thể không chỉ quan tâm
đến quyền xác lập quan hệ cha mẹ-con cái mà còn đến quyền hưởng di sản.
Ví dụ khác: quyền quyền khởi kiện yêu cầu tuyên bố vô hiệu một hợp đồng mua bán là một
quyền khởi kiện có tính chất hỗn hợp, bởi sự vô hiệu có tác dụng một mặt, làm biến mất các
nghĩa vụ tài sản của hai bên giao kết (nghĩa vụ trả tiền của người mua, nghĩa vụ bảo hành
của người bán,...), mặt khác, khôi phục quyền sở hữu của người bán đối với tài sản bán.
MỤC 2 - NGUỒN CỦA LUẬT DÂN SỰ
Luật và tục lệ - Nguồn của luật là nơi mà các quy phạm pháp luật được tìm thấy.
Ta phân biệt hai loại nguồn.
-
Nguồn trực tiếp: là nơi mà các quy phạm pháp luật được tạo ra. Luật dân sự Việt
Nam thừa nhận hai loại nguồn trực tiếp: luật viết và tục lệ.
Nguồn diễn dịch và giải thích: là nơi mà các quy phạm pháp luật được phát hiện từ các
-
kết quả phân tích luật viết. Việc phân tích có thể được thực hiện trong khuôn khổ các
nghiên cứu khoa học: ta có các quy phạm pháp luật là kết quả phân tích của học thuyết pháp
lý. Phân tích cũng có thể được thực hiện trong quá trình vận dụng các quy tắc của luật viết để
tiến hành xét xử: ta có các quy phạm pháp luật là kết quả của hoạt động xét xử (còn gọi là
án lệ). Cuối cùng, phân tích còn có thể được thực hiện trong quá trình vận dụng luật viết để
giải quyết các vấn đề cụ thể của hoạt động thực hành luật: ta có các quy phạm pháp luật được
rút ra từ thực tiễn áp dụng pháp luật.
Ở đây, ta chỉ xem xét các nguồn trực tiếp: luật viết và tục lệ.
1. Luật viết
Khái niệm - Theo nghĩa chính thức, luật viết được hiểu như là một quyết định của cơ quan
lập pháp (Quốc hội) có chứa đựng các quy phạm pháp luật.
Theo nghĩa rộng nhất, luật viết là văn bản có chứa đựng các quy phạm pháp luật do cơ quan
Nhà nước có thẩm quyền ban hành. Vậy luật viết, với tư cách là nguồn của luật, có thể là các
văn bản của cơ quan quyền lực Nhà nước, cơ quan chấp hành và hành chính, thậm chí, cơ
quan xét xử và cơ quan kiểm sát.
Luật viết luôn có hiệu lực bắt buộc thi hành. Song có luật luôn phải được bắt buộc thi
hành; có luật chỉ phải được bắt buộc thi hành, nếu các chủ thể của quan hệ pháp luật không
bày tỏ ý chí khác đi. Ta tạm gọi loại luật thứ nhất là luật mệnh lệnh, loại luật thứ hai là luật
bổ khuyết.
Luật mệnh lệnh - Bao gồm các quy phạm do người làm luật chủ động thiết lập nhằm chi
phối các quan hệ pháp luật nhất định theo các tiêu chí chung. Các chủ thể của quan hệ pháp
luật liên quan có trách nhiệm xử sự phù hợp với các quy định của luật mệnh lệnh mà không
có sự lựa chọn nào khác. Ví dụ: việc thế chấp tài sản phải được lập thành văn bản (BLDS
Điều 343); vậy, nếu các bên xác lập giao dịch thế chấp bằng miệng, thì việc thế chấp không có
giá trị.
Luật bổ khuyết - Bao gồm các quy phạm do người làm luật thiết lập và được áp dụng bắt
buộc và đương nhiên, trong trường hợp chủ thể của quan hệ pháp luật liên quan không chủ
động bày tỏ ý chí về việc xác định thái độ xử sự của mình theo cách khác. Luật bổ khuyết rất
cần thiết trong chừng mực nó được coi như sự suy đoán của người làm luật về nội dung của
ý chí không được bày tỏ hoặc được bày tỏ không rõ ràng của các chủ thể của quan hệ pháp
luật. Nó có tác dụng tạo ra các chuẩn mực xử sự chung mà dựa vào đó, cơ quan giải quyết
tranh chấp đánh giá mức độ nghiêm chỉnh của bên này hay bên kia trong việc thực hiện giao
dịch. Ví dụ: trong trường hợp bên nhận đặt cọc từ chối việc giao kết, thực hiện hợp đồng thì
phải trả cho bên đặt cọc tài sản đặt cọc và một khoản tiền tương đương giá trị tài sản đặt
cọc, trừ trường hợp có thỏa thuận khác (BLDS Điều 358 khoản 2).
Hiệu lực của luật trong thời gian - Khác với nhiều hệ thống luật phương Tây, luật viết ở
Việt Nam không chỉ được áp dụng đối với các tình huống pháp lý xảy ra sau ngày luật có hiệu
lực. Trong trường hợp cần thiết, người làm luật có thể quyết định việc áp dụng luật cho các
tình huống xảy ra trước đó. Nói riêng trong lĩnh vực dân sự, các nguyên tắc cơ bản trong luật
hiện hành về áp dụng luật viết trong thời gian được ghi nhận tại Nghị quyết của Quốc hội
ngày 14/06/2005 về việc thi hành BLDS (Nghị quyết chỉ nói về việc áp dụng luật đối với các
giao dịch; song ta có thể mở rộng phạm vi áp dụng của Nghị quyết ra đến tất cả các tình
huống trong đó tồn tại quan hệ pháp luật dân sự, dù quan hệ có nguồn gốc từ một giao dịch
hay một sự kiện pháp lý).
Nguyên tắc mở rộng phạm vi áp dụng BLDS trong chừng mực có thể được - Tất nhiên,
các tình huống pháp lý xảy ra sau khi BLDS có hiệu lực sẽ chịu sự chi phối của BLDS. Đối
với các tình huống xảy ra trước ngày BLDS có hiệu lực thì việc áp dụng pháp luật được quy
định như sau:
a.
quy định của BLDS thì áp dụng các quy định của BLDS.
b. Giao dịch dân sự đang được thực hiện mà có nội dung và hình thức khác với quy
Giao dịch dân sự đang được thực hiện mà có nội dung và hình thức phù hợp với
định của BLDS hoặc giao dịch được thực hiện xong trước ngày BLDS có hiệu lực mà có tranh
chấp xảy ra thì áp dụng quy định của BLDS 1995 và các văn bản pháp luật hướng dẫn áp
dụng BLDS 1995 để giải quyết.
c.
Thời hiệu hưởng quyền dân sự và thời hiệu miễn trừ nghĩa vụ dân sự được áp dụng
theo quy định của BLDS.
d.
Thời hiệu yêu cầu Tòa án tuyên bố giao dịch dân sự vô hiệu đối với những giao
dịch được xác lập sau ngày BLDS được công bố được áp dụng theo quy định của BLDS.
2. Tục lệ
Khái niệm - Tục lệ, cách diễn đạt rút gọn cụm từ “phong tục, tập quán” dùng trong BLDS,
có thể được định nghĩa như là các quy tắc xử sự chung hình thành từ cách cư xử được lặp
đi lặp lại trong thực tiễn giao dịch và trở thành thói quen được dân cư chấp nhận và tôn
trọng như các quy phạm pháp luật.
Sự đa dạng của tục lệ - Tục lệ được hình thành một cách tự phát từ cuộc sống; nó mang
đậm dấu ấn của môi trường nơi mà nó được sinh ra và tương ứng với tính cách của con
người sống trong môi trường đó. Môi trường, con người khác nhau có đặc điểm, tính cách
không giống nhau. Bởi vậy, tục lệ rất đa dạng, ngay trong lĩnh vực dân sự.
2.1. Tục lệ phổ quát
Là những quy tắc xử sự được chấp nhận đối với tất cả mọi người, không phân biệt dân tộc,
quốc tịch. Tục lệ được thừa nhận có giá trị phổ quát, một khi tính hợp lý, hợp tình của nó
không thể bị tranh cãi. Ví dụ: không ai tiến hành thủ tục cưỡng chế việc trả nợ trong lúc đang
diễn ra tang lễ của người mắc nợ.
2.2. Tục lệ chung
Là những quy tắc xử sự được chấp nhận ở một nước. Ví dụ điển hình nhất về loại tục lệ này
ở Việt Nam là các tục lệ liên quan đến tên họ: trong trường hợp con sinh ra có đủ cha, mẹ và
khi khai sinh, người khai không có yêu cầu gì đặc biệt, thì viên chức hộ tịch sẽ tự động ghi cho
đứa trẻ mang họ cha.
2.3. Tập quán địa phương
Là những quy tắc xử sự được chấp nhận ở một địa phương, một vùng thuộc một nước, thể
hiện tính đặc thù trong nếp sinh hoạt của cộng đồng người ở vùng, địa phương đó, nếp sinh
hoạt phù hợp với vị trí địa lý, đặc điểm tự nhiên và hoàn cảnh kinh tế của vùng, địa phương.
Ví dụ: ở rất nhiều vùng, cô dâu được gia đình chú rể tặng một đôi hoa tai nhân lễ đính hôn
hoặc lễ cưới; hoa tai được coi là tài sản riêng của người vợ, nghĩa là không được tính vào
khối tài sản chung của vợ, chồng để chia, một khi chế độ tài sản của vợ, chồng được thanh
toán (do ly hôn, do vợ hoặc chồng chết,..).
2.4. Tập quán nghề nghiệp
Là những quy tắc xử sự được chấp nhận trong một lĩnh vực hoạt động nghề nghiệp. Điển
hình nhất là các quy tắc liên quan đến bí mật nghề nghiệp.
2.5. Quy ước
Là những tập quán, được chấp nhận trong phạm vi một địa phương hoặc một lĩnh vực nghề
nghiệp nào đó, chi phối các quan hệ kết ước được xác lập ở địa phương đó hoặc giữa những
người có cùng nghề nghiệp đó. Quy ước thường có tác dụng xác định những nghĩa vụ phụ
tiềm ẩn hoặc những thỏa thuận mặc nhiên không được ghi nhận trong hợp đồng. Tham gia
kết ước, bên này coi như bên kia đã biết và mặc nhiên thừa nhận sự ràng buộc của những quy
ước đó đối với quan hệ kết ước giữa hai bên mà không cần phải bày tỏ ý chí một cách rành
mạch. Ví dụ: ở một vài địa phương tại Nam bộ, khi giao kết việc mua bán một chục xoài
hoặc một chục cam, các bên đều ngầm hiểu rằng hợp đồng mua bán có đối tượng là mười
bốn trái xoài hoặc mười sáu trái cam chứ không phải chỉ mười trái xoài hoặc cam.
3. Quan hệ giữa luật viết và tục lệ
Ta biết rằng trong lĩnh vực dân sự, tục lệ được thừa nhận là một trong những nguồn của luật.
Tuy nhiên, trong mọi trường hợp luật viết phải được ưu tiên áp dụng; chỉ khi nào luật viết
không đầy đủ hoặc không rõ nghĩa, thì tục lệ mới được sử dụng như một công cụ điều chỉnh
bổ sung hoặc như một cách giải thích luật viết. Nguyên tắc này dẫn đến các hệ quả sau đây:
1
- Hệ quả thứ nhất: trong trường hợp tục lệ trái với luật viết, thì tục lệ phải bị
loại bỏ - Luật viết ở đây phải là luật mệnh lệnh: luật bổ khuyết có thể bị tục lệ lấn át, một
khi người giao dịch thường xuyên bày tỏ ý chí phù hợp với tục lệ. Về mặt lý thuyết, một khi
người làm luật tuyên bố rằng một quy phạm nào đó phải được bắt buộc áp dụng và chủ thể
quan hệ pháp luật không thể bày tỏ ý chí ngược lại, thì các tục lệ trái với quy phạm đó phải
bị đặt ra ngoài vòng pháp luật. Tuy nhiên, cũng có trường hợp tục lệ trái với luật mệnh lệnh
vẫn được duy trì và, sau một thời gian, lại đẩy luật mệnh lệnh vào tình trạng không hữu
hiệu, cuối cùng, bị loại bỏ. Ví dụ: Luật đất đai năm 1987 nghiêm cấm việc mua bán, sang
nhượng đất (Điều 5); nhưng người dân, theo thói quen, vẫn mua bán, sang nhượng đất mà
Nhà nước không kiểm soát được; đến năm 1993, Luật đất đai mới thừa nhận rằng người
sử dụng đất quyền chuyển nhượng quyền sử dụng đất trong khuôn khổ pháp luật.
2
- Hệ quả thứ hai: tục lệ có giá trị như luật viết, trong trường hợp được thừa
nhận như một công cụ điều chỉnh bổ sung hoặc như một cách giải thích luật viết - “Có
giá trị như luật viết” nghĩa là sự tôn trọng đối với tục lệ, nếu cần, cũng được bảo đảm bằng các
biện pháp cưỡng chế của bộ máy Nhà nước.
MỤC 3 - SỰ PHÁT TRIỂN CỦA PHÁP LUẬT DÂN SỰ VIỆT NAM
Quá trình phát triển của pháp luật dân sự Việt Nam có thể được chia thành ba giai đoạn.
1. Giai đoạn của luật cổ
Khái niệm pháp luật dân sự, được xây dựng trong luật cận đại và luật hiện đại Việt Nam,
không tồn tại trong luật cổ. Các quy tắc viết có tác dụng điều chỉnh các quan hệ giữa cá
nhân và cá nhân trong xã hội cổ thường nằm lẫn lộn trong các chương về hình sự, hành chính
liên quan đến hôn nhân, gia đình và ruộng đất.
Pháp luật trước thời Lê chỉ còn có thể được hình dung thông qua sách sử, các tài liệu chuyên
môn về luật đều đã thất lạc hoặc bị tiêu hủy. Một số dữ kiện trong sách sử cho phép suy đoán
về sự tồn tại của các quy tắc xử sự chung chi phối các quan hệ gia đình, tài sản, nghĩa vụ và
hợp đồng. Mọi suy đoán đều không chắc chắn.
Dưới thời Lê, pháp luật dân sự được xây dựng và hoàn thiện với sự quan tâm đặc biệt. Bộ
Quốc triều hình luật đã dành hẳn hai chương - Hộ hôn và Điền sản - để nói không chỉ về
hôn nhân, gia đình và ruộng đất, mà còn cả về chế độ tài sản của vợ, chồng, thừa kế, tặng
cho và di chúc, hương hỏa, nghĩa vụ, hợp đồng,... không kể các quy định có liên quan đến
quan hệ pháp luật dân sự nằm rải rác ở các chương khác hoặc trong các văn bản luật riêng
lẻ mà không được đưa vào Bộ luật. Nói chung, mặc dù chịu ảnh hưởng của văn hóa pháp lý
Trung Quốc, người làm luật thời Lê vẫn nhận ra những đặc điểm riêng của đời sống dân sự
Việt Nam và đã xây dựng được nhiều quy tắc pháp lý thể hiện tính độc đáo của pháp luật
dân sự Việt Nam, nhất là những quy tắc liên quan đến hôn nhân, chế độ tài sản của vợ, chồng
và thừa kế.
Đến thời Nguyễn, luật viết lại trở về với thân phận chư hầu của Trung Quốc. Nói riêng về luật
dân sự, Bộ luật Gia Long hầu như chỉ lấy lại câu chữ của các quy định liên quan trong Bộ
luật nhà Thanh. Thực ra, người làm luật nhà Thanh, cũng như người làm luật thời trước đó
ở Trung Quốc, không có ý niệm gì về luật dân sự: đối với luật, ngoài các quan hệ trong nội bộ
gia đình, con người chỉ có các quan hệ với quyền lực công cộng. Sao chép luật nhà Thanh,
Bộ luật Gia Long giải quyết các vấn đề dân sự như là một phần của những vấn đề lớn hơn
về gia đình, hành chính và hình sự. Trong thời gian áp dụng Bộ luật Gia Long, người làm
luật thời Nguyễn có bổ sung một số quy định về dân sự trong các lĩnh vực thừa kế, nghĩa vụ
Tải về để xem bản đầy đủ
108 trang
13281
Free
Bạn đang xem 20 trang mẫu của tài liệu "Giáo trình Luật dân sự Việt Nam (Phần 1) - Tập 1", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- giao_trinh_luat_dan_su_viet_nam_tap_1.pdf
