Giáo trình Lý luận về nhà nước và pháp luật

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN

KHOA LUẬT

LÝ LUẬN VỀ NHÀ NƯỚC

VÀ PHÁP LUẬT

HỌC PHẦN 1

(Dùng cho sinh viên chuyên ngành luật)

HÀ NỘI, 2018

Chương 1

NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ NHÀ NƯỚC

Nội dung:

Nội dung chương này nghiên cứu những vấn đề khái

quát nhất về nhà nước như: sự hình thành nhà nước, bản

chất nhà nước; các đặc trưng của nhà nước, vị trí, chức

năng của nhà nước, kiểu, hình thức nhà nước và bộ máy

nhà nước.

Mục tiêu:

- Giúp sinh viên nắm được nguồn gốc của nhà nước, các

đặc trưng cơ bản của Nhà nước;

- Giúp sinh viên hiểu được vị trí, chức năng của Nhà nước.

- Giúp sinh viên hiểu được các kiểu, hình thức và bộ máy

nhà nước.

Hướng dẫn học:

Để học tốt bài này, học viên cần tham khảo các phương

pháp học sau:

- Học đúng lịch trình của môn học theo tuần, làm các bài

luyện tập đầy đủ và tham gia thảo luận trên diễn đàn.

- Đọc tài liệu: Trường Đại học Luật Hà Nội, 2015. Giáo

trình Lý luận Nhà nước và pháp luật, NXB Công an nhân

dân.

- Học viên làm việc theo nhóm và trao đổi với giảng viên

trực tiếp tại lớp học hoặc qua email.

2

- Trang Web môn học.

Tình huống dẫn nhập 1:

Nhà nước là gì? Nhà nước xuất hiện trong xã hội như thế

nào?

Tình huống dẫn nhập 2:

Nhà nước có nguyên thủ quốc gia do nhân dân trực tiếp

hoặc gián tiếp bầu ra, làm việc theo nhiệm kỳ có phải là

Nhà nước theo hình thức chính thể quân chủ hay không?

- Để giải quyết các tình huống trên, cần làm rõ: nguồn gốc

của Nhà nước và hình thức Nhà nước.

- Tất cả những vấn đề này được nghiên cứu trong bài học

này.

1.1. Nguồn gốc, bản chất và các đặc trưng của

Nhà nước

1.1.1. Nguồn gốc của Nhà nước

Sự hình thành những nhà nước đầu tiên ở các khu vực

khác nhau trên thế giới rất đa dạng. Có nhiều học thuyết

khác nhau về nguồn gốc của Nhà nước, như: thuyết thần

học, thuyết gia trưởng, thuyết khế ước xã hội, thuyết tâm

lý, thuyết bạo lực, thuyết siêu trái đất… Tuy nhiên, học

thuyết Mác - Lênin được phổ biến giảng dạy tại các cấp

học.

3

Theo học thuyết Mác, trong thời kỳ cộng sản nguyên

thủy, do trình độ phát triển hết sức thấp kém của lực lượng

sản xuất cho nên con người cùng sống chung, cùng lao

động và cùng hưởng thụ những thành quả do lao động

chung mang lại. Mọi người đều bình đẳng trong lao động

và hưởng thụ, xã hội không phân biệt kẻ giàu người

nghèo, không có sự phân chia thành giai cấp.

Cơ sở kinh tế của xã hội cộng sản nguyên thuỷ tạo ra

hình thức tổ chức xã hội là thị tộc, bào tộc, bộ lạc. Để tổ

chức và quản lý thị tộc, xã hội đã hình thành hình thức Hội

đồng thị tộc bao gồm tất cả những người lớn tuổi trong thị

tộc với quyền hạn rất lớn. Tổ chức quản lý bào tộc là Hội

đồng bào tộc bao gồm các tù trưởng, thủ lĩnh quân sự của

các thị tộc, với các nguyên tắc tổ chức quyền lực tương tự

như nguyên tắc tổ chức quyền lực của thị tộc nhưng có sự

tập trung cao hơn. Hội đồng bộ lạc là hình thức tổ chức

quản lý của bộ lạc với nguyên tắc tổ chức quyền lực tương

tự như thị tộc và bào tộc nhưng mức độ tập trung quyền

lực cao hơn nữa. Như vậy, trong xã hội cộng sản nguyên

thuỷ đã xuất hiện và tồn tại quyền lực nhưng đó là quyền

lực xã hội xuất phát từ xã hội và phục vụ cho lợi ích của

toàn xã hội. Những người đứng đầu thị tộc, bào tộc, bộ lạc

không có đặc quyền, đặc lợi nào, họ cùng sống, cùng lao

4

động và hưởng thụ như mọi thành viên khác và chịu sự

kiểm tra của cộng đồng.

Sự phát triển của lực lượng sản xuất đã làm thay đổi

cơ cấu tổ chức xã hội của xã hội cộng sản nguyên thuỷ.

Sau ba lần phân công lao động xã hội, chế độ tư hữu xuất

hiện đã phân chia xã hội thành kẻ giàu, người nghèo, hình

thành hai giai cấp cơ bản là chủ nô và nô lệ. Cùng với sự

xuất hiện các giai cấp trong xã hội, mâu thuẫn giữa các

tầng lớp, giai cấp cũng đã xuất hiện. Cùng với sự phát

triển của xã hội, mâu thuẫn giữa các tầng lớp, giai cấp

trong xã hội ngày càng phát triển, đến mức xã hội không

thể điều hòa. Khi ấy, giai cấp thống trị - là giai cấp nắm về

kinh tế trong xã hội - đã lập ra một tổ chức đặc biệt nhằm

bảo vệ địa vị và quyền lợi của mình, duy trì sự bóc lột của

mình với các tầng lớp giai cấp khác, đồng thời để thiết lập

trật tự, ổn định cho xã hội. Tổ chức đặc biệt này được gọi

là Nhà nước.

Ănghen đã bổ sung vào học thuyết của Mác, cho

rằng sự hình thành các nhà nước trong thực tế lịch sử rất

đa dạng, ngoài sự hình thành nhà nước theo cách cơ bản

(như nhà nước Aten), còn có một số nhà nước phương Tây

được hình thành theo những cách đặc thù (như Roma,

Giecmanh) hoặc các nhà nước ở phương Đông. Các nhà

nước ở phương Đông xuất hiện không phải do mâu thuẫn

không thể điều hòa giữa các tầng lớp, giai cấp trong xã hội

5

mà do nhu cầu thủy lợi, trị thủy phục vụ sản xuất nông

nghiệp và chống ngoại xâm. Tổ chức đứng ra quản lý trị

thủy, thủy lợi dần dần kiêm thêm quản lý các vấn đề khác

nhau của đời sống xã hội và trở thành Nhà nước.

1.1.2. Bản chất của Nhà nước

Nhà nước luôn thể hiện bản chất giai cấp sâu sắc.

Bản chất giai cấp của nhà nước thể hiện ở chỗ: nhà nước

chỉ ra đời và tồn tại trong xã hội có giai cấp, nhà nước do

giai cấp thống trị trong xã hội lập ra nhằm để bảo vệ địa vị

và quyền lợi cho giai cấp thống trị. Bên cạnh bản chất giai

cấp, nhà nước còn mang bản chất xã hội. Nhà nước được

lập ra còn nhằm để quản lý xã hội, thiết lập trật tự và ổn

định của xã hội. Bên cạnh việc bảo vệ lợi ích của giai cấp

thống trị mà, nhà nước còn phải bảo vệ lợi ích chung của

xã hội, các tầng lớp, giai cấp khác trong xã hội ở những

mức độ nhất định.

Ở mỗi kiểu nhà nước, mỗi giai đoạn lịch sử cụ thể,

bản chất giai cấp và bản chất xã hội của nhà nước được thể

hiện ở các mức độ khác nhau.

1.1.3. Các đặc trưng của Nhà nước

Nhà nước là một hiện tượng của kiến trúc thượng

tầng xã hội, tồn tại và hoạt động trong hệ thống chính trị.

Trong hệ thống chính trị này, ngoài nhà nước, còn có

6

nhiều tổ chức chính trị, chính trị - xã hội khác cùng tồn tại

trong mối liên hệ biện chứng. Tuy nhiên, nhà nước luôn

giữ vị trí trung tâm của hệ thống chính trị, nhờ có những

đặc trưng sau đây:

Thứ nhất, nhà nước thiết lập một quyền lực công

đặc biệt. Quyền lực công cộng được thực hiện thông qua

một hệ thống các cơ quan nhà nước được tổ chức trên toàn

lãnh thổ, từ trung ương đến địa phương. Mỗi cơ quan nhà

nước lại thực hiện quyền lực thông qua các cán bộ, công

chức, viên chức được bầu, tuyển dụng, bổ nhiệm làm việc

trong cơ quan đó. Một hệ thống các cơ quan nhà nước với

các cán bộ, công chức, viên chức nhà nước tạo thành một

bộ máy chuyên nghiệp, thực hiện các chức năng và nhiệm

vụ của nhà nước.

Thứ hai, nhà nước phân chia dân cư theo lãnh thổ,

thành các đơn vị hành chính. Việc phân chia các đơn vị

hành chính không phụ thuộc chính kiến, huyết thống, giới

tính, nghề nghiệp.

Thứ ba, nhà nước có chủ quyền quốc gia. Chủ

quyền quốc gia là quyền của người làm chủ quốc gia đối

với quốc gia đó. Về nguyên tắc, chủ quyền quốc gia thuộc

về toàn thể Nhân dân, nhưng nhà nước được đại diện

Nhân dân để thực hiện một số quyền này. Chủ quyền quốc

gia thể hiện quyền tự quyết của nhà nước về đối nội và đối

ngoại, không phụ thuộc vào các yếu tố bên ngoài.

Thứ tư, nhà nước ban hành pháp luật và thực hiện

sự quản lý bằng pháp luật đối với toàn xã hội. Là người

7

đại diện cho xã hội, nhà nước thực hiện sự quản lý xã hội

bằng pháp luật - các quy định do nhà nước quy đặt ra và

bắt buộc mọi người thực hiện.

Thứ năm, nhà nước ban hành ra các loại thuế và tổ

chức thực hiện việc thu thuế. Thuế là nguồn thu chính để

hình thành ngân sách nhà nước, dùng để duy trì hoạt động

thường xuyên của bộ máy nhà nước và thực hiện các chức

năng của nhà nước.

1.2. Vị trí, chức năng của Nhà nước

1.2.1. Vị trí của Nhà nước trong xã hội

Nhà nước là một hiện tượng thuộc kiến trúc thượng

tầng xã hội¹. Nhà nước chịu sự chi phối của cơ sở hạ tầng

xã hội², có mối quan hệ chặt chẽ với các thiết chế khác

thuộc kiến trúc thượng tầng xã hội. Với bản chất và đặc

trưng vốn có của Nhà nước, đã tạo cho Nhà nước một vị

trí quan trọng trong thượng tầng kiến trúc xã hội.

1

Kiến trúc thượng tầng là toàn bộ hệ thống kết cấu các hình thái ý thức xã

hội cùng với các thiết chế chính trị-xã hội tương ứng, được hình thành trên

một cơ sở hạ tầng nhất định. Theo đó, kiến trúc thượng tầng là toàn bộ

những quan điểm chính trị, pháp quyền, triết học, đạo đức, tôn giáo, nghệ

thuật, v.v. cùng với những thiết chế xã hội tương ứng như Nhà nước, đảng

phái, giáo hội, các đoàn thể xã hội, v.v.

²Cơ sở hạ tầng là tổng hợp những quan hệ sản xuất tạo thành cơ cấu kinh tế

của một xã hội nhất định. Thông thường, cơ sở hạ tầng của một xã hội ở một

giai đoạn lịch sử nhất định bao gồm ba loại quan hệ sản xuất: quan hệ sản

xuất thống trị, quan hệ sản xuất tàn dư, quan hệ sản xuất mầm mống (tương

lai) - trong đó, quan hệ sản xuất thống trị quy định, chi phối các quan hệ sản

xuất còn lại.

8

Nhà nước tựa hồ như đứng trên các tầng lớp giai

cấp trong xã hội để thiết lập, duy trì trật tự, ổn định của xã

hội. Tuy vậy, Nhà nước luôn là công cụ thực hiện chuyên

chính của giai cấp thống trị, thông qua Nhà nước, giai cấp

thống trị thể hiện sự thống trị của mình về kinh tế, chính

trị và tư tưởng.

1.2.2. Chức năng của Nhà nước

Chức năng của nhà nước là phương diện hoạt động

chủ yếu của nhà nước nhằm thực hiện những nhiệm vụ đặt

ra cho nhà nước. Chức năng của nhà nước bị chi phối bởi

điều kiện về kinh tế, chính trị, xã hội ở từng giai đoạn lịch

sử cũng như bản chất nhà nước đó. Căn cứ vào phạm vi

hoạt động, chức năng của nhà nước được chia thành chức

năng đối nội và chức năng đối ngoại.

Chức năng đối nội là những mặt hoạt động chủ yếu

trong nội bộ đất nước trên các mặt về chính trị, kinh tế, xã

hội: (1) Về chính trị, gồm các hoạt động chủ yếu như: tổ

chức quyền lực nhà nước; bảo vệ an ninh, trật tự trong

nước; duy trì sự thống trị về tư tưởng của giai cấp thống

trị; trấn áp áp phần tử, thế lực phản động, chống đối chính

quyền, ảnh hưởng đến địa vị thống trị của giai cấp cầm

quyền. (2) Về kinh tế, gồm các hoạt động chủ yếu như:

Bảo vệ cơ sở kinh tế của xã hội đương thời; đặt ra và tổ

chức thực hiện các mục tiêu phát triển kinh tế. (3) Về xã

9

hội, gồm các hoạt động chủ yếu như: duy trì trật tự ổn

định và phát triển xã hội; giải quyết các vấn đề phát sinh

để bảo vệ các lợi ích chung của xã hội.

Chức năng đối ngoại thể hiện những mặt hoạt động

của nhà nước trong quan hệ với các nhà nước trên thế giới

và các dân tộc khác như: bảo vệ (mở rộng) lãnh thổ và chủ

quyền quốc gia; thiết lập mối bang giao với các quốc gia

khác, với các tổ chức quốc tế và khu vực.

Chức năng đối nội và chức năng đối ngoại có mối liên

hệ chặt chẽ do cùng là các mặt hoạt động để thực hiện các

nhiệm vụ đặt ra đối với nhà nước. Mỗi nhà nước đều thực

hiện cả hai chức năng đối nội và đối ngoại. Không có nhà

nước nào chỉ thực hiện một chức năng đối nội hoặc đối

ngoại. Chức năng đối nội là cơ bản, quyết định tính chất

và mức độ của chức năng đối ngoại; ngược lại, chức năng

đối ngoại lại có tác động hỗ trợ cho sự phát triển của chức

năng đối nội.

1.3. Kiểu Nhà nước

1.3.1. Khái niệm kiểu Nhà nước

Kiểu nhà nước là tổng thể các dấu hiệu cơ bản đặc

thù của nhà nước, thể hiện bản chất và những điều kiện

tồn tại và phát triển của nhà nước trong một hình thái kinh

tế - xã hội nhất định.

1.3.2. Các kiểu Nhà nước

10

Lịch sử xã hội có giai cấp đã tồn tại bốn hình thái kinh

tế - xã hội: Chiếm hữu nô lệ, phong kiến, tư bản chủ

nghĩa, xã hội chủ nghĩa. Tương ứng với bốn hình thái kinh

tế - xã hội đó là bốn kiểu nhà nước - kiểu nhà nước chủ

nô, nhà nước phong kiến, nhà nước tư sản, nhà nước xã

hội chủ nghĩa.

Các kiểu nhà nước chủ nô, phong kiến, tư sản tuy có

những đặc điểm riêng về bản chất, nhiệm vụ, chức năng,

nhưng đều mang một đặc điểm chung - kiểu nhà nước bóc

lột. Kiểu nhà nước xã hội chủ nghĩa có sứ mệnh lịch sử là

xoá bỏ chế độ người bóc lột người, xây dựng chủ nghĩa xã

hội, phát huy quyền làm chủ của nhân dân, thực hiện công

bằng xã hội.

Từ sự thay đổi của hạ tầng xã hội dẫn đến những thay

đổi trong kiến trúc thượng tầng, trong đó có nhà nước.

Những thay đổi có tính cách mạng, làm thay đổi cơ bản hạ

tầng xã hội, chuyển từ hình thái kinh tế xã hội này sang

hình thái kinh tế xã hội khác, cũng dẫn đến sự thay đổi từ

kiểu nhà nước này sang kiểu nhà nước khác. Theo nguyên

lý về sự phát triển, kiểu nhà nước sau tuy vẫn còn những

yếu tố kế thừa từ kiểu nhà nước cũ, nhưng luôn chứa đựng

các yếu tố mới đặc trưng, tiến bộ hơn kiểu nhà nước trước

đó. Thực tiễn lịch sử đã cho thấy, sự thay đổi các kiểu nhà

nước cũng không nhất thiết theo trật tự kiểu nhà nước chủ

nô, phong kiến, tư sản, XHCN.

11

1.4. Hình thức Nhà nước

1.4.1. Khái niệm hình thức Nhà nước

Hình thức nhà nước là cách thức tổ chức quyền lực

nhà nước. Hình thức nhà nước bao gồm ba yếu tố chủ yếu:

hình thức chính thể và hình thức cấu trúc và chế độ chính

trị.

1.4.2. Hình thức chính thể

Hình thức chính thể là cách thức tổ chức và trình tự

thành lập các cơ quan có quyền lực cao nhất của nhà nước

cùng với mối quan hệ giữa các cơ quan đó. Hình thức

chính thể có hai dạng cơ bản là chính thể quân chủ và

chính thể cộng hoà.

Chính thể quân chủ là hình thức chính thể trong đó

quyền lực tối cao của nhà nước tập trung toàn bộ hoặc một

phần vào tay người đứng đầu nhà nước (nguyên thủ quốc

gia) hình thành theo nguyên tắc truyền ngôi (thế tập). Vua,

hoàng đế, quốc trưởng là nguyên thủ quốc gia của các

nước theo chính thể này. Nhà nước theo chính thể quân

chủ gọi là nhà nước quân chủ. Chính thể quân chủ được

chia thành quân chủ tuyệt đối và quân chủ hạn chế.

Quân chủ tuyệt đối là hình thức chính thể quân chủ,

trong đó nguyên thủ quốc gia (vua, hoàng đế) có quyền

lực vô hạn. Trong các nhà nước theo chính thể quân chủ

hạn chế thì quyền lực tối cao của nhà nước được trao một

12

phần cho người đứng đầu nhà nước, còn một phần được

trao cho một cơ quan cao cấp khác (như nghị viện trong

nhà nước tư sản hoặc hội nghị đại diện đẳng cấp trong nhà

nước phong kiến). Chính thể quân chủ hạn chế trong các

nhà nước tư sản gọi là quân chủ lập hiến (quân chủ đại

nghị). Trong các nhà nước tư sản theo chính thể quân chủ

lập hiến, quyền lực của nguyên thủ quốc gia (vua, nữ

hoàng) bị hạn chế rất nhiều. Với tư cách nguyên thủ quốc

gia, Nhà vua chỉ mang tính chất tượng trưng, đại diện cho

truyền thống, cho sự thống nhất của quốc gia, không có

nhiều quyền hành trong thực tế, “Nhà vua trị vì nhưng

không cai trị”. Chính thể quân chủ lập hiến theo mô hình

đại nghị đang tồn tại ở nhiều nước tư bản phát triển như

Nhật Bản, Vương quốc Anh, Thụy Điển v.v. do những

nguyên nhân lịch sử nhất định.

Chính thể cộng hoà là hình thức chính thể, trong đó

quyền lực tối cao của nhà nước thuộc về một cơ quan

được bầu ra trong một thời hạn nhất định. Nhà nước theo

chính thể cộng hoà gọi là nhà nước cộng hoà. Chính thể

cộng hoà có hai hình thức chủ yếu là cộng hoà quý tộc và

cộng hoà dân chủ. Cộng hoà quý tộc là hình thức chính

thể, trong đó cơ quan đại diện là do giới quý tộc bầu ra.

Chính thể này chỉ tồn tại ở kiểu nhà nước chủ nô và nhà

nước phong kiến. Cộng hoà dân chủ là hình thức chính

thể, trong đó người đại diện là do dân bầu ra. Chính thể

13

này tồn tại ở tất cả bốn kiểu nhà nước đã có trong lịch sử,

với khái niệm “dân chủ” rất khác nhau. Chính thể cộng

hoà dân chủ là hình thức tổ chức chính quyền nhà nước

phổ biến nhất hiện nay ở các nhà nước tư sản. Chính thể

cộng hoà trong các nhà nước tư sản có hai biến dạng:

Cộng hoà đại nghị và cộng hoà tổng thống.

Trong chính thể cộng hoà đại nghị, nghị viện là một

thiết chế quyền lực trung tâm. Nghị viện có vị trí, vai trò

rất lớn trong cơ chế thực thi quyền lực nhà nước. Ở đây,

nguyên thủ quốc gia (tổng thống) do nghị viện bầu ra, chịu

trách nhiệm trước nghị viện. Chính phủ do các đảng chính

trị chiếm đa số ghế trong nghị viện thành lập và chịu trách

nhiệm trước nghị viện, nghị viện có thể bỏ phiếu tín nhiệm

Chính phủ. Vì vậy, trong các nước này, nghị viện có khả

năng thực tế kiểm tra các hoạt động của Chính phủ còn

tổng thống hầu như không trực tiếp tham gia giải quyết

các công việc của đất nước. Hiện nay, Cộng hoà liên bang

Đức, Cộng hoà Áo, Cộng hoà Italia.v.v... là những nước tổ

chức theo chính thể cộng hoà đại nghị.

Trong chính thể cộng hoà tổng thống, nguyên thủ

quốc gia (Tổng thống) có vị trí và vai trò rất quan trọng.

Tổng thống do nhân dân trực tiếp (hoặc gián tiếp thông

qua đại cử tri) bầu ra. Tổng thống vừa là nguyên thủ quốc

gia, vừa là người đứng đầu chính phủ. Chính phủ không

phải do nghị viện thành lập. Các thành viên chính phủ do

14

Tổng thống bổ nhiệm, chịu trách nhiệm trước Tổng thống.

Ở các nước theo chính thể cộng hoà tổng thống, sự phân

định giữa các quyền lập pháp và hành pháp rất rõ ràng:

Tổng thống và các bộ trưởng có toàn quyền trong lĩnh vực

hành pháp, nghị viện có quyền lập pháp; Nghị viện không

có quyền lật đổ chính phủ, Tổng thống không có quyền

giải tán Nghị viện trước thời hạn. Hợp chủng quốc Hoa

Kỳ và một số nước Châu Mỹ la tinh là những quốc gia tổ

chức nhà nước theo chính thể cộng hoà tổng thống.

Ngoài chính thể cộng hoà đại nghị và cộng hoà tổng

thống, hiện nay còn tồn tại một hình thức cộng hoà "lưỡng

tính” nghĩa là vừa mang tính chất cộng hoà đại nghị, vừa

mang tính chất cộng hoà tổng thống. Chính thể cộng hoà

“lưỡng tính” có những đặc điểm cơ bản sau: Nghị viện do

nhân dân bầu ra; Trung tâm bộ máy quyền lực là tổng

thống. Tổng thống cũng do dân bầu, có quyền hạn rất lớn

kể cả quyền giải tán Nghị viện, quyền thành lập chính phủ,

hoạch định chính sách quốc gia; Chính phủ có thủ tướng

đứng đầu, đặt dưới sự lãnh đạo trực tiếp của Tổng thống,

chịu trách nhiệm trước Tổng thống và Nghị viện. Cộng

hoà Pháp và một số nước Châu Âu là những nước tổ chức

theo chính thể cộng hoà “lưỡng tính”.

Chính thể cộng hoà cũng tồn tại ở các nước xã hội

chủ nghĩa (Việt Nam, Cu Ba, Trung Quốc , Lào...) với

những tên gọi khác nhau về quốc hiệu (cộng hoà, cộng hoà

15

dân chủ, cộng hoà xã hội chủ nghĩa...) tuỳ thuộc đặc điểm

lịch sử của mỗi nước.

1.4.3. Hình thức cấu trúc

Hình thức cấu trúc nhà nước là sự cấu tạo nhà nước

thành các đơn vị hành chính - lãnh thổ và xác lập các mối

quan hệ giữa các đơn vị ấy với nhau cũng như giữa các cơ

quan nhà nước ở trung ương với các cơ quan nhà nước ở

địa phương. Có hai hình thức cấu trúc nhà nước chủ yếu là

hình thức nhà nước đơn nhất và hình thức nhà nước liên

bang.

Nhà nước đơn nhất là nhà nước có chủ quyền chung,

có một hệ thống pháp luật thống nhất, có một quốc hội và

một hệ thống cơ quan nhà nước thống nhất từ trung ương

đến địa phương. Các đơn vị hành chính - lãnh thổ thường

bao gồm tỉnh (thành phố), huyện (quận), xã (phường) hoạt

động trên cơ sở các quy định của chính quyền trung ương.

Việt Nam, Trung Quốc, Pháp... là những nhà nước theo

hình thức cấu trúc đơn nhất.

Nhà nước liên bang là nhà nước được hình thành từ

hai hay nhiều nhà nước thành viên (hoặc nhiều bang) hợp

lại. Trong nhà nước liên bang, ngoài các cơ quan quyền

lực nhà nước và cơ quan quản lý nhà nước chung cho toàn

liên bang, hệ thống pháp luật chung của liên bang, thì mỗi

nhà nước thành viên còn có hệ thống cơ quan nhà nước và

16

hệ thống pháp luật riêng của mỗi nhà nước thành viên. Nói

một cách khác, trong nhà nước liên bang, không chỉ liên

bang có dấu hiệu nhà nước mà mỗi nhà nước thành viên ở

những mức độ nhất định, cũng có dấu hiệu nhà nước, tuy

dấu hiệu đó không đầy đủ theo khái niệm nhà nước như

nguyên nghĩa của nó. Hợp chủng quốc Hoa kỳ, Cộng hoà

liên bang Đức, Cộng hoà liên bang Nga... là những nhà

nước liên bang.

1.4.4. Chế độ chính trị

Chế độ chính trị được hiểu là tổng thể những

phương pháp và thủ đoạn mà giai cấp thống trị sử dụng để

thực hiện quyền lực nhà nước. Dựa theo mức độ tham gia

của nhân dân vào việc thực hiện quyền lực nhà nước, chế

độ chính trị được chia thành 2 loại cơ bản: Chế độ dân chủ

và chế độ phản dân chủ. Ở chế độ dân chủ, người dân

được tham gia vào việc thực hiện quyền lực nhà nước ở

những mức độ nhất định. Ngược lại, chế độ phản dân chủ

lại thể hiện sự độc tài, chuyên chế, không dành cơ hội cho

nhân dân tham gia vào thực hiện quyền lực nhà nước.

1.5. Bộ máy nhà nước

1.5.1. Khái niệm bộ máy nhà nước

Bộ máy nhà nước là hệ thống các cơ quan nhà nước

được tổ chức từ trung ương tới địa phương để thực hiện

các chức năng và nhiệm vụ của nhà nước.

17

1.5.2. Các cơ quan trong bộ máy nhà nước

Thông thường, bộ máy nhà nước sẽ bao gồm nhiều cơ

quan khác nhau, được phân định thành các cơ quan ở

trung ương và các cơ quan nhà nước địa phương. Các cơ

quan nhà nước ở trung ương, địa phương lại được thiết kế,

tổ chức khác nhau ở mỗi kiểu và hình thức nhà nước, cũng

như ở mỗi quốc gia cụ thể.

Việc tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước phụ

thuộc vào kiểu nhà nước và hình thức nhà nước của quốc

gia đó. Mỗi kiểu nhà nước và hình thức nhà nước khác

nhau, việc tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước dựa

trên những nguyên tắc đặc trưng nhất định. Có hai nguyên

tắc phổ biến được áp dụng là: nguyên tắc tập quyền và

nguyên tắc phân quyền.

Nguyên tắc tập quyền đòi hỏi sự tập trung quyền lực

theo chiều dọc và chiều ngang. Theo chiều dọc, quyền lực

cơ quan cấp dưới phải tập trung vào cơ quan cấp trên,

quyền lực địa phương phải tập trung vào trung ương. Theo

chiều ngang, ở mỗi cấp tổ chức cơ quan nhà nước, quyền

lực tập trung vào một cơ quan hoặc một chức danh nhất

định.

Nguyên tắc phân quyền lại đòi hỏi quyền lực nhà

nước được phân chia theo chiều dọc và chiều ngang. Theo

chiều dọc, quyền lực nhà nước phải có sự phân chia rõ

18

ràng giữa trung ương và địa phương, giữa cấp dưới và cấp

trên. Theo chiều ngang, quyền lực nhà nước được chia

thành các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp; các quyền

này phải được giao cho các cơ quan khác nhau thực hiện;

giữa các cơ quan có cơ chế phối hợp và giám sát, kiềm chế

quyền lực lẫn nhau.

19

Tóm lược

1. Nhà nước là một sản phẩm của xã hội có giai cấp. Nhà

nước xuất hiện khi các mâu thuẫn giai cấp trong xã hội đã

phát triển đến mức không thể điều hòa, giai cấp thống trị

lập ra nhà nước làm nhiệm vụ thiết lập trật tự, ổn định của

xã hội, duy trì và bảo vệ địa vị, quyền lợi cho giai cấp

thống trị.

2. Nhà nước luôn thể hiện bản chất giai cấp và bản chất xã

hội. Tuy nhiên, ở mỗi kiểu nhà nước khác nhau, mỗi giai

đoạn lịch sử khác nhau, bản chất giai cấp và bản chất xã

hội của Nhà nước được thể hiện ở các mức độ khác nhau.

3. Nhà nước là một hiện tượng thuộc thượng tầng kiến trúc

xã hội, chịu sự chi phối của cơ sở hạ tầng xã hội, đồng

thời có mối quan hệ chặt chẽ với các hiện tượng khác của

thượng tầng kiến trúc xã hội. Vị trí của Nhà nước có được

xuất phát từ những đặc trưng riêng có của Nhà nước.

4. Vị trí của Nhà nước trong xã hội đã xác định các chức

năng đối nội và đối ngoại của Nhà nước. Hai chức năng

này của Nhà nước có mối quan hệ biện chứng hữu cơ với

nhau. Trong đó, chức năng đối nội là cơ bản, quyết định

tính chất, mức độ của chức năng đối ngoại; chức năng đối

ngoại có tác động hỗ trợ, thúc đẩy sự phát triển của chức

năng đối nội.

20