Giáo trình Luật - Bài 1: Nhà nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam
Bài 1: Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam
NHÀ NƯỚC CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM
BÀI 1
Hướng dẫn học
Để học tốt bài này, học viên cần tham khảo các phương pháp học sau:
Học đúng lịch trình của môn học theo tuần, làm các bài luyện tập đầy đủ và tham gia
thảo luận trên diễn đàn.
Đọc tài liệu:
1. Khoa Luật, Đại học Kinh tế quốc dân, 2012. Giáo trình Pháp luật đại cương.
Tái bản lần thứ 5, NXB Đại học Kinh tế quốc dân.
2. Hiến pháp 1992, sửa đổi bổ sung năm 2001.
3. Luật tổ chức Quốc hội 2001.
4. Luật tổ chức Chính phủ 2001.
5. Luật tổ chức Tòa án nhân dân 2002.
6. Luật tổ chức Viện kiểm sát nhân dân 2002.
7. Luật tổ chức HĐND và UBND 2003.
8. Luật ban hành văn bản quy phạm pháp luật 2008.
9. Luật ban hành văn bản quy phạm pháp luật của HĐND và UBND 2004.
Học viên làm việc theo nhóm và trao đổi với giảng viên trực tiếp tại lớp học hoặc qua
email.
Trang Web môn học.
Nội dung
Chương này giới thiệu với người học những vấn đề cơ bản về nhà nước, trong đó có sự ra
đời của nhà nước, bản chất của nhà nước, các hình thức nhà nước. Sau khi giới thiệu
những kiến thức cơ bản về nhà nước, bài này đề cập tới những vấn đề cơ bản của nhà
nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam như bản chất nhà nước, cơ cấu tổ chức, chức
năng, nhiệm vụ, quyền hạn của các cơ quan trong bộ máy nhà nước Việt Nam như Quốc
hội, Chủ tịch nước, Chính phủ, Tòa án nhân dân, Viện Kiểm sát nhân dân, Hội đồng nhân
dân, Ủy ban nhân dân, các nguyên tắc về tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước.
Mục tiêu
Giúp học viên nhận biết được khái quát về nguồn gốc, bản chất, kiểu và hình thức nhà
nước nói chung;
Giúp học viên nhận biết được khái quát về bản chất , chức năng của Nhà nước Cộng
hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam;
Giúp học viên nhận biết được khái quát về Bộ máy nhà nước Cộng hòa xã hội chủ
nghĩa Việt Nam.
NEU_LAW101_Bai1_v1.0012110205
1
Bài 1: Nhà nước xã hội chủ nghĩa Việt Nam
Tình huống dẫn nhập
Tình huống 1:
Nhà nước là gì? Do con người hay thượng đế tạo ra? Có những kiểu nhà nước nào? Tại sao nhà
nước này có vua, nhà nước khác lại có tổng thống?
•
Để giải quyết các câu hỏi trên, cần làm rõ: Bản chất nhà nước, kiểu và hình
thức nhà nước; tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước Cộng hòa xã hội
chủ nghĩa Việt Nam.
• Tất cả những vấn đề này được nghiên cứu trong bài học này.
Tình huống 2:
Nhà nước Việt Nam hiện nay gồm những cơ quan nhà nước nào? Thủ tướng chính phủ có quyền
cách chức Bộ trưởng không? Tổng bí thư có phải là đứng đầu bộ máy nhà nước ta hiện nay không?
•
Để giải quyết các câu hỏi trên, cần làm rõ: Bản chất chức năng, tổ chức và
hoạt động của Bộ máy nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
• Tất cả những vấn đề này được nghiên cứu trong bài học này.
2
NEU_LAW101_Bai1_v1.0012110205
Bài 1: Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam
1.1.
Khái quát chung về nhà nước
Bản chất nhà nước
1.1.1.
1.1.1.1. Xã hội cộng sản nguyên thủy - một xã hội chưa có nhà nước
Loài người đã trải qua năm hình thái kinh tế - xã hội: cộng sản nguyên thủy, phong
kiến, tư bản chủ nghĩa và xã hội chủ nghĩa. Thời kỳ cộng sản nguyên thủy chưa có nhà
nước. Thời kỳ này, kết cấu xã hội gồm có các thị tộc, bào tộc, bộ lạc.
Thị tộc được hình thành từ những nhóm người sống
quây quần với nhau trên một địa bàn lãnh thổ nhất
định. Trong thị tộc, mọi người tương đối bình đẳng với
nhau về phân công lao động và hưởng thụ thành quả
lao động. Sự phát triển của xã hội cộng với các yếu tố
tác động khác đòi hỏi thị tộc phải mở rộng quan hệ với
các thị tộc khác, dẫn đến sự xuất hiện các bào tộc và bộ lạc. Trong đó, bào tộc là sự
liên kết của nhiều thị tộc, bộ lạc là sự liên kết của nhiều bào tộc.
Để quản lý thị tộc, các thành viên trong thị tộc đã lập ra Hội đồng thị tộc gồm tất cả
những người đã trưởng thành. Để quản lý bào tộc, Hội đồng bào tộc được lập ra, gồm
các tù trưởng, thủ lĩnh quân sự của các thị tộc thành viên. Để quản lý bộ lạc, Hội đồng
bộ lạc được lập ra với nguyên tắc tổ chức quyền lực tương tự như thị tộc và bào tộc
nhưng mức độ tập trung quyền lực cao hơn.
Như vậy, trong xã hội cộng sản nguyên thuỷ đã xuất hiện quyền lực nhưng đó là
quyền lực xã hội xuất phát từ xã hội và phục vụ cho lợi ích của toàn xã hội.
1.1.1.2. Sự xuất hiện nhà nước và bản chất của nhà nước
Trải qua quá trình lao động, lực lượng sản xuất và
năng suất lao động xã hội ngày càng phát triển làm
xuất hiện những yếu tố mới trong xã hội, đồng thời
làm tan rã hình thái kinh tế - xã hội cộng sản nguyên
thủy. Sau ba lần phân công lao động xã hội (chăn nuôi
tách khỏi trồng trọt; thủ công nghiệp tách khỏi nông
nghiệp; thương nhân xuất hiện và hoạt động thương
mại phát triển mạnh mẽ) chế độ tư hữu xuất hiện đã
phân chia xã hội thành kẻ giàu, người nghèo, hình
thành hai giai cấp cơ bản là chủ nô và nô lệ. Cùng với
sự xuất hiện các giai cấp trong xã hội, mâu thuẫn giữa các tầng lớp, giai cấp cũng đã
xuất hiện. Cùng với sự phát triển của xã hội, mâu thuẫn giữa các tầng lớp, giai cấp
trong xã hội ngày càng phát triển, đến mức xã hội không thể điều hòa. Khi ấy, giai cấp
thống trị - là giai cấp nắm về kinh tế trong xã hội - đã lập ra một tổ chức đặc biệt
nhằm bảo vệ địa vị và quyền lợi của mình, duy trì sự bóc lột của mình với các tầng lớp
giai cấp khác, đồng thời để thiết lập trật tự, ổn định cho xã hội. Tổ chức đặc biệt này
được gọi là Nhà nước.
Nhà nước ra đời và tồn tại trong xã hội có giai cấp, do đó thể hiện bản chất giai cấp
sâu sắc. Nhà nước do giai cấp thống trị lập ra, là công cụ sắc bén để bảo vệ địa vị và
quyền lợi của giai cấp thống trị. Các nhà nước chủ nô, nhà nước phong kiến, nhà nước
NEU_LAW101_Bai1_v1.0012110205
3
Bài 1: Nhà nước xã hội chủ nghĩa Việt Nam
tư sản, đều có bản chất chung là nhà nước bóc lột, nằm trong tay giai cấp chiếm thiểu
số trong xã hội, thực hiện sự chuyên chính đối với toàn thể xã hội. Ngược lại, các nhà
nước xã hội chủ nghĩa là nhà nước do nhân dân lập ra nhằm để củng cố địa vị lãnh đạo
và bảo vệ lợi ích của giai cấp công nhân và nhân dân lao động, lực lượng chiếm đa số
trong xã hội, trấn áp những lực lượng thống trị cũ đã bị lật đổ và những phần tử chống
đối, xây dựng một xã hội công bằng, dân chủ, bình đẳng.
Bên cạnh bản chất giai cấp sâu sắc, nhà nước còn thể hiện bản chất xã hội. Trong xã
hội có giai cấp, nhà nước không chỉ bảo vệ lợi ích của giai cấp thống trị mà, ở một
mức độ nhất định, còn bảo vệ những lợi ích chung của toàn xã hội.
1.1.1.3. Các đặc trưng cơ bản của nhà nước
Để thực hiện và bảo vệ lợi ích của mình, ngoài việc tổ
chức ra nhà nước, giai cấp thống trị còn thành lập hoặc
sử dụng các tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã
hội. So với các tổ chức khác, nhà nước giữ vị trí trung
tâm của hệ thống chính trị bởi chính các đặc điểm
riêng có của nhà nước, gồm có:
Thứ nhất, nhà nước thiết lập một quyền lực công đặc biệt. Để thực hiện quyền lực,
nhà nước có đội ngũ công chức chuyên làm nhiệm vụ quản lý; họ được tuyển dụng
vào các cơ quan nhà nước và hình thành một bộ máy cưỡng chế để duy trì địa vị
của giai cấp thống trị.
Thứ hai, nhà nước phân chia dân cư theo lãnh thổ, thành các đơn vị hành chính.
Việc phân chia các đơn vị hành chính không phụ thuộc chính kiến, huyết thống,
giới tính, nghề nghiệp v.v.
Thứ ba, nhà nước có chủ quyền quốc gia. Chủ quyền quốc gia là quyền của người
làm chủ quốc gia đối với quốc gia đó. Về nguyên tắc, chủ quyền quốc gia phải
thuộc về toàn thể nhân dân, nhưng nhà nước sẽ đại diện để thực hiện quyền này.
Chủ quyền quốc gia thể hiện quyền tự quyết của nhà nước về đối nội và đối ngoại,
không phụ thuộc vào các yếu tố bên ngoài.
Thứ tư, nhà nước ban hành pháp luật và thực hiện sự quản lý bằng pháp luật đối
với toàn xã hội. Là người đại diện cho xã hội, nhà nước thực hiện sự quản lý xã
hội bằng pháp luật - các quy định do nhà nước quy đặt ra và bắt buộc mọi người
thực hiện.
1.1.1.4. Chức năng của nhà nước
Chức năng của nhà nước là phương diện hoạt động chủ yếu của nhà nước nhằm thực
hiện những nhiệm vụ đặt ra cho nhà nước.
Căn cứ vào phạm vi hoạt động, chức năng của nhà nước được chia thành chức năng
đối nội và chức năng đối ngoại. Chức năng đối nội là những phương diện hoạt động
chủ yếu trong nội bộ đất nước như: Thiết lập trật tự xã hội, trấn áp những phần tử
chống đối, bảo vệ chế độ chính trị - xã hội, xây dựng và phát triển đất nước... Chức
năng đối ngoại thể hiện những phương diện hoạt động của nhà nước trong quan hệ với
các nhà nước trên thế giới, các tổ chức quốc tế và khu vực: Phòng thủ đất nước, chống
sự xâm lược từ bên ngoài, thiết lập mối quan hệ đối ngoại với các quốc gia khác.
NEU_LAW101_Bai1_v1.0012110205
4
Bài 1: Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam
Để thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của mình, nhà nước sử dụng nhiều hình thức và
phương pháp hoạt động khác nhau. Các hình thức hoạt động chủ yếu của nhà nước là
hoạt động lập pháp (xây dựng luật), hoạt động hành
pháp (tổ chức thực hiện, thi hành pháp luật) và hoạt
động tư pháp (bảo vệ pháp luật). Các phương pháp
thực hiện chức năng của nhà nước rất đa dạng, nhưng
nhìn chung, các nhà nước đều sử dụng hai phương
pháp chủ yếu là thuyết phục và cưỡng chế. Chức năng,
nhiệm vụ của nhà nước cũng như hình thức và phương
pháp hoạt động của nó được thực hiện thông qua bộ máy nhà nước.
1.1.2.
Kiểu và hình thức nhà nước
1.1.2.1. Kiểu nhà nước
Kiểu nhà nước là tổng thể các dấu hiệu cơ bản đặc thù của nhà nước, thể hiện bản chất
và những điều kiện tồn tại và phát triển của nhà nước trong một hình thái kinh tế - xã
hội nhất định.
Lịch sử xã hội loài người đã trải qua 5 hình thái
kinh tế - xã hội: Cộng sản nguyên thủy, chiếm
hữu nô lệ, phong kiến, tư bản chủ nghĩa, xã hội
chủ nghĩa. Hình thái kinh tế - xã hội cộng sản
nguyên thủy chưa có nhà nước. Tương ứng với
bốn hình thái kinh tế - xã hội có giai cấp là bốn
kiểu nhà nước: kiểu nhà nước chủ nô, kiểu nhà
nước phong kiến, kiểu nhà nước tư sản và kiểu
nhà nước xã hội chủ nghĩa.
Các kiểu nhà nước chủ nô, phong kiến, tư sản có
đặc điểm chung là kiểu nhà nước bóc lột. Kiểu nhà nước xã hội chủ nghĩa có sứ mệnh
lịch sử là xoá bỏ chế độ người bóc lột người, xây dựng chủ nghĩa xã hội, phát huy
quyền làm chủ của nhân dân, thực hiện công bằng xã hội.
Cũng như sự thay thế các hình thái kinh tế - xã hội, sự thay thế kiểu nhà nước này
bằng một kiểu nhà nước khác là một quá trình lịch sử tự nhiên. Đó là quá trình tất yếu
khách quan, được thực hiện thông qua một cuộc cách mạng xã hội. Kiểu nhà nước sau
bao giờ cũng tiến bộ và hoàn thiện hơn kiểu nhà nước trước nhưng vẫn có sự kế thừa
nhất định.
1.1.2.2. Hình thức Nhà nước
Hình thức nhà nước là sự thể hiện cách thức tổ chức quyền lực nhà nước. Đó là cách
thức tổ chức bộ máy nhà nước, trình tự thành lập các cơ quan nhà nước, xác định vị
trí, vai trò của mỗi cơ quan nhà nước đối với việc thực hiện quyền lực chính trị, quy
định mối quan hệ giữa các cơ quan nhà nước với nhau cũng như việc tổ chức thực
hiện quyền lực nhà nước trên phạm vi quốc gia và trên phạm vi từng vùng, từng địa
phương của quốc gia đó.
Hình thức nhà nước bao gồm hai yếu tố chủ yếu: hình thức chính thể và hình thức cấu
trúc. Ngoài ra, chế độ chính trị cũng là một yếu tố ảnh hưởng trực tiếp tới hình thức
nhà nước.
NEU_LAW101_Bai1_v1.0012110205
5
Bài 1: Nhà nước xã hội chủ nghĩa Việt Nam
Hình thức chính thể là cách thức tổ chức và trình tự thành lập các cơ quan có quyền
lực cao nhất của nhà nước cùng với mối quan hệ giữa các cơ quan đó. Về bản chất,
hình thức chính thể là cách tổ chức quyền lực theo chiều ngang. Hình thức chính thể
có hai dạng cơ bản là chính thể quân chủ và chính thể cộng hoà. Chính thể quân chủ là
hình thức chính thể trong đó có sự hiện diện của người đứng đầu nhà nước là vua,
hoàng đế, nữ hoàng, quốc trưởng.... Người đứng đầu nhà nước được hình thành theo
nguyên tắc thế tập, được nắm toàn bộ quyền lực tối
cao của nhà nước (đối với chính thể quân chủ tuyệt
đối) hoặc một phần quyền lực nhà nước (đối với chính
thể quân chủ hạn chế). Chính thể cộng hoà là hình thức
chính thể, trong đó người đứng đầu nhà nước được bầu
ra theo nhiệm kỳ, quyền lực tối cao của nhà nước
thuộc về một cơ quan được bầu ra theo nhiệm kỳ.
Hình thức cấu trúc là sự cấu tạo nhà nước thành các đơn vị hành chính - lãnh thổ và
xác lập các mối quan hệ giữa các đơn vị ấy với nhau cũng như giữa các cơ quan nhà
nước ở trung ương với các cơ quan nhà nước ở địa phương. Về bản chất, hình thức
cấu trúc là việc tổ chức quyền lực theo chiều dọc. Có hai hình thức cấu trúc nhà nước
chủ yếu là hình thức nhà nước đơn nhất và hình thức nhà nước liên bang. Nhà nước
đơn nhất là nhà nước có chủ quyền chung, có một hệ thống pháp luật thống nhất, có một
quốc hội và một hệ thống cơ quan nhà nước thống nhất từ trung ương đến địa phương.
Nhà nước liên bang là nhà nước được hình thành từ hai hay nhiều bang hợp lại, có sự
tồn tại đồng thời của hệ thống cơ quan nhà nước, hệ thống pháp luật chung của liên
bang và hệ thống các cơ quan nhà nước, hệ thống pháp luật riêng của từng bang.
Chế độ chính trị là tổng thể các phương pháp, cách thức, phương tiện mà cơ quan nhà
nước sử dụng để thực hiện quyền lực nhà nước. Phương pháp và cách thức đó trước
hết xuất phát từ bản chất của nhà nước, mặt khác còn phụ thuộc vào từng giai đoạn
lịch sử của mỗi quốc gia khác nhau. Chế độ chính trị của các nhà nước trong lịch sử
rất đa dạng nhưng tựu trung lại thì có hai loại chính: Chế độ dân chủ và chế độ phản
dân chủ.
1.2.
Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam
1.2.1.
Bản chất của nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam
Nhà nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam tiền thân là nhà nước Việt Nam dân chủ
cộng hòa, là kết quả của cuộc đấu tranh giành độc lập dân tộc, được thành lập ngày
02/09/1945. Sau khi đất nước thống nhất, năm 1976 Quốc hội đã quyết định đổi tên
thành nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Bản chất của nhà nước Cộng hoà
xã hội Chủ nghĩa Việt Nam được thể hiện trong những đặc trưng cơ bản sau đây:
1.2.1.1. Nhân dân là chủ thể cao nhất của quyền lực nhà nước
Nhà nước là do nhân dân lập ra, quyền lực nhà nước bắt nguồn từ quyền lực nhân dân
và là một phần của quyền lực nhân dân. Nhân dân thực hiện quyền lực của mình thông
qua các hình thức dân chủ trực tiếp và thông qua các hình thức dân chủ đại diện.
Đối với hình thức dân chủ đại diện, nhân dân lập ra các cơ quan đại diện, sử dụng quyền
lực nhà nước thông qua các cơ quan đại diện này. Điều 6, Hiến pháp 1992 quy định:
6
NEU_LAW101_Bai1_v1.0012110205
Bài 1: Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam
“Nhân dân sử dụng quyền lực nhà nước thông qua Quốc hội và Hội đồng nhân dân là
những cơ quan đại diện cho ý chí và nguyện vọng của nhân dân, do nhân dân bầu ra
và chịu trách nhiệm trước nhân dân”. Ngoài việc sử dụng quyền lực thông qua các cơ
quan nhà nước, nhân dân còn thực hiện quyền lực nhà nước thông qua Mặt trận Tổ
quốc Việt Nam và các tổ chức thành viên của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam.
1.2.1.2. Nhà nước là biểu hiện tập trung của khối đại đoàn kết các dân tộc anh em
trên lãnh thổ Việt Nam
Có nhiều dân tộc khác nhau cùng sinh sống trên địa
bàn lãnh thổ Việt Nam. Lịch sử dựng nước và giữ
nước đã gắn kết các dân tộc lại với nhau, trở thành
truyền thống và là nguồn sức mạnh của nhà nước. Điều
5 Hiến pháp năm 1992 đã khẳng định: “Nhà nước
Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam là Nhà nước
thống nhất của các dân tộc cùng sinh sống trên đất
nước Việt Nam. Nhà nước thực hiện chính sách bình
đẳng, đoàn kết tương trợ giữa các dân tộc, nghiêm cấm mọi hành vi kỳ thị, chia rẽ dân
tộc. Nhà nước thực hiện chính sách phát triển về mọi mặt, từng bước nâng cao đời
sống vật chất và tinh thần của đồng bào dân tộc thiểu số”.
1.2.1.3. Nhà nước thể hiện tính xã hội rộng lớn
Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là kiểu nhà nước xã hội chủ nghĩa.
Nhà nước do nhân dân lập ra có nhiệm vụ bảo vệ và phục vụ nhân dân. Vì vậy, Nhà
nước ta luôn thể hiện tính xã hội sâu sắc, quan tâm đến việc bảo vệ những lợi ích
chung của toàn xã hội, thực hiện nhiều giải pháp nhằm đảm bảo an sinh xã hội, như
các vấn đề: việc làm, thất nghiệp, xoá đói giảm nghèo, chăm sóc sức khoẻ của nhân
dân, giúp đỡ người già cô đơn, trẻ mồ côi, phòng chống tệ nạn xã hội...
1.2.1.4. Nhà nước ta là nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa
Nhà nước pháp quyền là nhà nước mà trong đó các cá
nhân, tổ chức, kể cả nhà nước đều tuân thủ và chấp
hành pháp luật. Điều 2 Hiến pháp 1992 (đã sửa đổi, bổ
sung năm 2001) ghi nhận: "Nhà nước Cộng hòa xã hội
chủ nghĩa Việt Nam là nhà nước pháp quyền xã hội
chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân. Tất
cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân mà nền tảng
là liên minh giữa giai cấp công nhân với giai cấp nông dân và đội ngũ trí thức.
Tính chất nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhà nước ta được thể hiện: Mọi
hoạt động của các cơ quan nhà nước, các tổ chức và của mọi công dân đều phải được
đặt trong khuôn khổ pháp luật; Nhà nước đã và đang xây dựng một hệ thống pháp luật
đầy đủ, đồng bộ, ngày càng hoàn thiện nhằm điều chỉnh có hiệu quả các quan hệ xã
hội, trong đó, các đạo luật có vị trí tối thượng; Nhà nước bảo đảm các quyền tự do,
dân chủ của nhân dân thông qua sự quy định và bảo vệ của pháp luật; Quyền lực nhà
nước là thống nhất, tập trung nhưng các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp được
phân định rõ ràng có sự phân công, phối hợp giữa các cơ quan nhà nước trong việc
thực thi các quyền lực đó.
NEU_LAW101_Bai1_v1.0012110205
7
Bài 1: Nhà nước xã hội chủ nghĩa Việt Nam
1.2.1.5. Nhà nước thực hiện chính sách hoà bình, hữu nghị với các nước trên thế giới
Nhà nước ta thực hiện một cách nhất quán đường lối đối ngoại độc lập tự chủ, rộng
mở, đa phương hoá, đa dạng hoá các quan hệ quốc tế với phương châm “Việt Nam
muốn làm bạn với tất cả các nước trên thế giới”, chủ động hội nhập kinh tế quốc tế và
khu vực. Điều 14 Hiến pháp 1992 đã khẳng định: “Nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa
Việt Nam thực hiện chính sách hoà bình, hữu nghị, mở rộng giao lưu và hợp tác với
tất cả các nước trên thế giới, không phân biệt chế độ chính trị và xã hội khác nhau,
trên cơ sở tôn trọng độc lập, chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của nhau, bình đẳng và
các bên cùng có lợi; tăng cường tình đoàn kết hữu nghị và hợp tác với các nước xã hội
chủ nghĩa và các nước láng giềng; tích cực ủng hộ và góp phần vào cuộc đấu tranh
chung của nhân dân thế giới vì hoà bình, độc lập dân tộc, dân chủ và tiến bộ xã hội".
1.2.2.
Chức năng của Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam
Chức năng của nhà nước cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là những phương diện
hoạt động chủ yếu của nhà nước nhằm thực hiện các nhiệm vụ đặt ra cho nhà nước.
Căn cứ vào phạm vi hoạt động, chức năng của nhà nước ta được chia thành chức năng
đối nội và chức năng đối ngoại.
1.2.2.1. Chức năng đối nội
Chức năng đối nội là những phương diện hoạt động
chủ yếu trong nội bộ đất nước như: chức năng kinh tế,
chức năng xã hội, chức năng bảo đảm sự ổn định an
ninh - chính trị, bảo vệ các quyền tự do, dân chủ của
nhân dân, bảo vệ trật tự, an toàn xã hội.
1.2.2.2. Chức năng đối ngoại
Chức năng đối ngoại thể hiện những phương diện hoạt động của nhà nước trong quan
hệ với các nhà nước trên thế giới, các tổ chức quốc tế và khu vực: Chức năng bảo vệ
tổ quốc; thiết lập, củng cố và phát triển mối quan hệ hữu nghị, hợp tác giữa nước ta
với các nước trên thế giới.
1.2.3.
Bộ máy nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam
1.2.3.1. Khái niệm
Bộ máy nhà nước là hệ thống các cơ quan nhà nước từ trung ương đến địa phương,
được tổ chức và hoạt động theo những nguyên tắc thống nhất, tạo thành một cơ chế
đồng bộ để thực hiện các chức năng và nhiệm vụ của nhà nước.
1.2.3.2. Các nguyên tắc tổ chức và hoạt động của Bộ máy nhà nước Cộng hòa xã
hội chủ nghĩa Việt Nam
Thứ nhất, nguyên tắc quyền lực nhà nước là thống nhất có sự phân công và phối
hợp giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành
pháp, tư pháp. Cơ sở của sự thống nhất quyền lực chính là để đảm bảo cho tất cả
quyền lực thuộc về nhân dân. Cơ sở của sự phân công quyền lực thể hiện ở chỗ: quyền
lực nhà nước được thực hiện thông qua các cơ quan trong bộ máy nhà nước, tuy nhiên
8
NEU_LAW101_Bai1_v1.0012110205
Bài 1: Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam
không thể có một cơ quan nào có thể đảm đương được việc thực hiện tất cả quyền lực
của Nhà nước mà nếu có tồn tại cơ quan như vậy thì bộ máy Nhà nước cũng chỉ có
duy nhất một cơ quan chứ không cần đến một hệ
thống các cơ quan nhà nước. Một cơ sở nữa của sự
phân công để quyền lực nhà nước được chuyên môn
hoá và thực hiện triệt để. Khi có sự phân công mỗi bộ
phận, mỗi cơ quan nhà nước thực hiện một thứ quyền
lực, loại quyền lực nhất định thì họ sẽ có thể chuyên
môn hoá, thực hiện tốt quyền lực đó. Cơ sở của sự phối
hợp là để đảm bảo tính thống nhất quyền lực, để đảm
bảo quyền lực nhà nước sau khi được phân công thì không bị tách ra một cách rời rạc
mà được gắn kết với nhau tạo thành một khối quyền lực, tập trung được quyền lực tất cả
thuộc về nhân dân.
Nội dung của nguyên tắc “quyền lực nhà nước là thống nhất nhưng có sự phân công
và phối hợp giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành
pháp và tư pháp” được thể hiện triệt để trong tổ chức hoạt động của từng cơ quan của
bộ máy nhà nước và trong cả hệ thống bộ máy nhà nước. Trong bộ máy nhà nước,
nguyên tắc trên thể hiện như sau:
Bộ máy nhà nước Việt Nam là được tổ chức theo nguyên tắc tập quyền, khác với
nguyên tắc phân quyền trong các nhà nước tư sản. Quyền lực của Nhà nước Việt
Nam cũng bao gồm quyền lập pháp, quyền hành pháp, quyền tư pháp. Ba lĩnh vực
quyền lực đó là một khối thống nhất được nhân dân trao cho Quốc hội là cơ quan
đại biểu cao nhất, do nhân dân trực tiếp bầu ra. “Quốc hội là cơ quan đại biểu cao
nhất của nhân dân, cơ quan quyền lực Nhà nước cao nhất của nước Cộng hòa xã
hội chủ nghĩa Việt Nam” (Điều 83, Hiến pháp 1992). Quốc hội là cơ quan đại biểu
của nhân dân, cơ quan duy nhất thống nhất mọi quyền lực: Lập pháp, hành pháp và
tư pháp. Quyền lập pháp do Quốc hội trực tiếp đảm nhiệm, quyền hành pháp được
giao cho Chính phủ đảm nhiệm, quyền tư pháp được giao cho hệ thống Tòa án
nhân dân, Viện kiểm sát nhân dân đảm nhiệm. Trong quá trình thực hiện, Chính
phủ, Tòa án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao phải chịu sự kiểm
tra, giám sát của Quốc hội, thường xuyên có chế độ báo cáo công tác với Quốc hội,
chịu sự chất vấn của Quốc hội, chịu trách nhiệm trước Quốc hội về kết quả thực
hiện công việc được giao.
Hội đồng nhân dân là cơ quan đại biểu ở địa phương, Uỷ ban nhân dân là cơ quan
hành chính ở địa phương, Toà án nhân dân là cơ quan xét xử ở địa phương, Viện
kiểm sát nhân dân là cơ quan kiểm sát ở địa phương. Các cơ quan khác ở địa
phương phải báo cáo hoạt động trước Hội đồng nhân dân cùng cấp.
Trong mối quan hệ giữa địa phương và trung ương, mặc dù có phân công, phân
cấp cho chính quyền địa phương, nhưng quyền lực vẫn tập trung, thống nhất về
trung ương.
Thứ hai, nguyên tắc bảo đảm sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam đối với
việc tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước. Điều 4 - Hiến Pháp 1992 đã khẳng
định "Đảng cộng sản Việt Nam là lực lượng lãnh đạo Nhà nước, và lãnh đạo xã hội".
Cơ sở của nguyên tắc này bắt nguồn từ nguồn gốc hình thành của Nhà nước Cộng hoà
xã hội chủ nghĩa Việt Nam:
NEU_LAW101_Bai1_v1.0012110205
9
Bài 1: Nhà nước xã hội chủ nghĩa Việt Nam
Đảng có vai trò to lớn, quan trọng đối với sự ra đời và phát triển của Nhà nước
CHXHCN Việt Nam. Đảng đã lãnh đạo cuộc kháng chiến thành công lập ra Nhà
nước Việt Nam dân chủ cộng hoà ngày 2/ 9/1945. Sau đó tiếp tục lãnh đạo cuộc
kháng chiến chống Pháp đến năm 1954 giành được độc lập ở miền Bắc. Từ 1954 -
1975 Đảng lãnh đạo Nhà nước xây dựng CNXH ở miền Bắc, lãnh đạo cuộc kháng
chiến ở miền Nam. Đến năm 1975 giành được thống nhất đất nước Đảng lại tiếp tục
lãnh đạo đất nước tiến lên CNXH. Một số năm gần đây, dưới sự lãnh đạo của Đảng,
công cuộc đổi mới đã đem lại nhiều thành tựu, hứa hẹn một tương lai tốt đẹp.
Đảng cộng sản Việt Nam là một tổ chức chính trị
có nhiều ưu việt để lãnh đạo Nhà nước. Tính ưu
việt để thể hiện:
o Qua nhiều năm tồn tại, tổ chức Đảng đã trở
thành một hệ thống vững chắc, được tổ chức sâu
rộng trong quần chúng, từ trung ương tới các địa
bàn cơ sở, từ các cơ quan, đơn vị nhà nước đến
các tổ chức xã hội, các doanh nghiệp... đều có
thành lập tổ chức đảng với số lượng đảng viên
rất lớn;
o
Đảng là tập hợp của các đảng viên là những
người ưu tú xuất sắc, được lựa chọn ra từ quần
chúng cơ sở. Không những thế, các đảng viên
còn được tổ chức Đảng đào tạo, được trang bị những kiến thức lý luận, được
bồi dưỡng, thử thách trong thực tiễn càng làm cho các đảng viên trở thành
những người vừa hồng, vừa chuyên;
o
Đảng Cộng sản Việt Nam là lực lượng chính trị tiên tiến nhất được vũ trang
bằng lý luận khoa học của Chủ nghĩa Mác - Lê nin và tư tưởng Hồ Chí Minh.
Với những tri thức khoa học đó, Đảng đề ra những đường lối, chính sách phát
triển xã hội phù hợp với quy luật và có đầy đủ khả năng để tổ chức thực hiện
thành công đường lối, chính sách đó;
o Bằng thực tiễn đấu tranh kiên cường trong hơn ba phần tư thế kỷ qua, với
những hy sinh và những cống hiến lớn lao cho dân tộc, Đảng ta đã củng cố
được lòng tin của tuyệt đại đa số nhân dân. Do đó, vai trò lãnh đạo của Đảng
đối với hệ thống chính trị có cơ sở vững chắc về tình cảm và tinh thần mà các
tổ chức khác không thể nào có được;
o Là một chính đảng kiên trì đấu tranh vì sự nghiệp giải phóng dân tộc, chống
chủ nghĩa đế quốc, chủ nghĩa thực dân cũ và mới, Đảng Cộng sản Việt nam đã
có uy tín quốc tế lớn và được sự đoàn kết, giúp đỡ của các quốc gia và dân tộc
trên thế giới. điều đó có tác dụng quan trọng trong việc khẳng định vai trò của
Đảng đối với hệ thống chính trị nước ta.
Đảng cộng sản lãnh đạo đối với Nhà nước được thể hiện thông qua các nội dung:
Đảng vạch ra đường lối, chủ trương, phương hướng lớn cho Nhà nước, sau đó Nhà
nước sẽ thực hiện các đường lối, phương hướng đó dưới sự kiểm tra, hướng dẫn,
chỉ đạo của Đảng; Đảng lãnh đạo bằng các tổ chức đảng và các đảng viên là hạt
nhân tiên phong trong các cơ quan, đơn vị Nhà nước; Đảng đào tạo, bồi dưỡng các
cán bộ, công chức tăng cường cho Nhà nước.
10
NEU_LAW101_Bai1_v1.0012110205
Bài 1: Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam
Thứ ba, nguyên tắc bảo đảm sự tham gia của nhân dân
vào hoạt động quản lý của nhà nước. Nguyên tắc này
được quy định trong Điều 53 Hiến pháp năm 1992:
“Công dân có quyền tham gia quản lý nhà nước và xã
hội, tham gia thảo luận các vấn đề chung của cả nước và
địa phương, kiến nghị với cơ quan nhà nước, biểu quyết
khi nhà nước tổ chức trưng cầu ý dân”. Cơ sở của
nguyên tắc này là để đảm bảo nhân dân là chủ thể của quyền lực của Nhà nước - tức
để quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân. Một cơ sở nữa chính là để đảm bảo tính
dân chủ trong việc thực hiện quyền lực nhà nước. Nguyên tắc này không những có ý
nghĩa trong việc tạo điều kiện phát huy trí tuệ của nhân dân vào công việc quản lý nhà
nước mà còn là phương tiện hữu hiệu để ngăn chặn tệ quan liêu, cửa quyền, tham
nhũng của cá nhân và tổ chức trong bộ máy nhà nước.
Căn cứ vào cách thức tham gia của nhân dân vào việc thực hiện quyền lực nhà nước
người ta chia ra thành 2 loại: Nhân dân trực tiếp thực hiện quyền lực nhà nước (hình
thức dân chủ trực tiếp) và nhân dân gián tiếp thực hiện quyền lực Nhà nước (hình thức
dân chủ gián tiếp, dân chủ đại diện).
Việc nhân dân thực hiện quyền lực trực tiếp thông qua các hình thức: nhân dân
thông qua bầu cử quyết định nhân sự của các cơ quan đại diện; thảo luận, đóng
góp ý kiến vào những vấn đề của nhà nước trưng cầu dân ý; trực tiếp đứng ra giải
quyết những công việc ở địa bàn cơ sở khi không cần có sự can thiệp của các cơ
quan nhà nước; kiểm tra, giám sát hoạt động của các cơ quan Nhà nước, cán bộ,
công chức Nhà nước, các cá nhân, tổ chức khác được trao thực hiện quyền lực
nhà nước...
Nhân dân thực hiện quyền lực gián tiếp thông qua các hình thức: Nhân dân bầu ra
các cơ quan nhà nước để đại diện cho nhân dân, thay mặt cho nhân dân thực hiện
quyền lực nhà nước. Cụ thể nhân dân trực tiếp bầu ra Quốc hội và Hội đồng nhân
dân các cấp sau đó Quốc hội và Hội đồng nhân dân các cấp lập ra các cơ quan khác
trong bộ máy nhà nước. Kết quả sẽ tạo ra bộ máy nhà nước thực hiện quyền lực do
nhân dân giao phó.
Thứ tư, nguyên tắc tập trung dân chủ. Nguyên tắc
này được quy định trong Điều 6 Hiến pháp năm 1992:
“Quốc hội, Hội đồng nhân dân và các cơ quan khác
của nhà nước đều tổ chức và hoạt động theo nguyên
tắc tập trung dân chủ”. Nguyên tắc này là sự phối hợp
hài hoà của tính tập trung và dân chủ. Tập trung là sự
thể hiện, sự đòi hỏi thống nhất quyền lực về một mối;
trong khi đó dân chủ là sự thể hiện việc, mức độ tham gia của nhân dân vào việc thực
hiện quyền lực nhà nước. Kết hợp đúng đắn tập trung và dân chủ là yếu tố quyết định
sức mạnh tổ chức và hiệu lực quản lý của bộ máy nhà nước ta.
Cơ sở của nguyên tắc này thể hiện ở một số điểm sau: Để kết hợp hài hoà và phát huy
được sự sáng tạo, sức mạnh của tập thể và của từng cá nhân, của cả nước và địa phương
cơ sở, của từng tổ chức và cả hệ thống Bộ máy nhà nước. Nhiều khi để giải quyết công
việc thì từng cá nhân đơn lẻ không thể làm được mà phải phát huy sự sáng tạo,
NEU_LAW101_Bai1_v1.0012110205
11
Bài 1: Nhà nước xã hội chủ nghĩa Việt Nam
sức mạnh của tập thể, nhiều khi lại không nên dùng các sức mạnh tập thể mà chỉ dùng
đến sự quyết định cá nhân; Kết hợp được sự chỉ đạo, điều hành tập trung thống nhất
của trung ương và các cơ quan nhà nước cấp trên đối với hoạt động tự chủ, sáng tạo
năng động của địa phương và cơ quan nhà nước cấp dưới; Khắc phục được tệ nạn
quan liêu, phân tán cục bộ.
Nguyên tắc tập trung dân chủ được thể hiện trong tổ chức và hoạt động của bộ máy
nhà nước ta như sau: Thiểu số phải phục đa số, cá nhân phục tùng tập thể, mọi người
phải phục tùng người chỉ huy trong các cơ quan nhà nước; Các cơ quan cấp dưới phải
phục tùng cơ quan nhà nước cấp trên, các cấp chính quyền địa phương phải phục tùng
cơ quan nhà nước ở trung ương; Các cơ quan hành chính nhà nước, toà án, kiểm sát
đều phải do cơ quan quyền lực nhà nước bầu ra, phải chịu trách nhiệm trước cơ quan
đó; Tăng cường quản lý tập trung thống nhất của trung ương, kết hợp với sự phân cấp
hợp lý để tăng cường và phát huy tính chủ động, sáng tạo của chính quyền địa phương
cơ sở; Cấp trên phải thường xuyên kiểm tra cấp dưới trong việc thực hiện các quyết
định, mệnh lệnh của các cơ quan nhà nước cấp trên; Thực hiện chế độ thông tin, báo
cáo thường xuyên giữa cấp trên và cấp dưới; Phải dân chủ hoá mọi hoạt động của Nhà
nước, tổ chức cho nhân dân bầu ra các cơ quan quyền lực từ trung ương đến cơ sở
thực hiện chế độ thường xuyên báo cáo trước cử tri; Đảm bảo kỷ luật nghiêm minh
trong các tổ chức để chống quan liêu, phân tán, cục bộ...
Thứ năm, nguyên tắc pháp chế xã hội chủ nghĩa. "Sống, làm việc theo Hiến pháp và
pháp luật" đã trở thành khẩu hiệu quen thuộc ở nhà nước ta. Nguyên tắc pháp chế xã
hội chủ nghĩa được áp dụng trong tổ chức và hoạt động của các cơ quan trong bộ máy
nhà nước nhằm bảo đảm các cơ quan nhà nước, các cán bộ, công chức, viên chức nhà
nước đều phải nghiêm chỉnh chấp hành pháp luật, tuân thủ pháp luật. Thực hiện tốt
nguyên tắc pháp chế xã hội chủ nghĩa có ý nghĩa quan trọng trong việc đảm bảo cho
sự hoạt động bình thường của bộ máy nhà nước, phát huy hiệu lực của quan lý nhà
nước, bảo đảm công bằng xã hội. Điều 12, Hiến pháp năm 1992 quy định: “Nhà nước
quản lý xã hội bằng pháp luật, không ngừng tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa.
Các cơ quan nhà nước, tổ chức kinh tế, tổ chức xã hội, đơn vị vũ trang nhân dân và
mọi công dân phải nghiêm chỉnh chấp hành Hiến pháp và pháp luật, đấu tranh phòng
ngừa và chống các tội phạm, các vi phạm Hiến pháp và pháp luật. Mọi hành động xâm
phạm lợi ích của nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tập thể và của công dân đều
bị xử lý theo pháp luật”.
1.2.3.3. Các cơ quan trong bộ máy nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam
Theo Hiến pháp năm 1992 (đã sửa đổi, bổ sung), Bộ máy nhà nước ta bao gồm các cơ
quan nhà nước: Quốc hội, Chủ tịch nước, Chính phủ, Hội đồng nhân dân và Uỷ ban
nhân dân, Toà án nhân dân và Viện kiểm sát nhân dân.
Quốc hội
Vị trí pháp lý của Quốc hội được quy định tại Điều 83, Hiến pháp 1992: “Quốc hội là
cơ quan đại biểu cao nhất của nhân dân, cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất của
nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam”. Là cơ quan đại biểu cao nhất của nhân
dân, Quốc hội do cử tri cả nước bầu ra theo nguyên tắc phổ thông, bình đẳng, trực tiếp
và bỏ phiếu kín. Quốc hội biểu hiện tập trung khối đại đoàn kết toàn dân, bao gồm các
12
NEU_LAW101_Bai1_v1.0012110205
Bài 1: Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam
đại biểu đại diện cho mọi tầng lớp nhân dân và cho các vùng lãnh thổ trong cả nước.
Là cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất, Quốc hội thống nhất tập trung toàn bộ quyền
lực nhà nước (Quyền lập pháp, quyền hành pháp, quyền tư pháp); Quốc hội thay mặt
nhân dân cả nước quyết định những công việc quan trọng, trọng đại nhất của đất nước.
Thẩm quyền của Quốc hội được quy định tại Điều 84, Hiến pháp năm 1992 (đã sửa
đổi, bổ sung năm 2001) và Điều 2, Luật tổ chức Quốc hội ngày 25/12/2001. Thẩm
quyền của Quốc hội có thể chia thành ba nhóm quyền:
Quyền lập hiến và lập pháp. Đó là quyền thông
qua Hiến pháp và thông qua việc sửa đổi, bổ sung
Hiến pháp, thông qua luật và sửa đổi, bổ sung luật.
Quốc hội xem xét, thông qua các đạo luật tại một
hoặc nhiều kỳ họp Quốc hội.
Quyền quyết định những vấn đề quan trọng, trọng đại nhất của đất nước.
Những vấn đề quan trọng như : kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội của đất nước;
quyết định chính sách tài chính, tiền tệ quốc gia; quyết định chính sách dân tộc,
tôn giáo của nhà nước; quy định các nguyên tắc tổ chức và hoạt động của bộ máy
nhà nước; bầu, miễn nhiệm, bãi nhiệm các chức vụ cao cấp của nhà nước; quyết
định vấn đề chiến tranh và hoà bình; quyết định các chính sách đối ngoại của nhà
nước và nhiều vấn đề quan trọng khác.
Quyền giám sát tối cao đối với các cơ quan trong bộ máy nhà nước. Quốc hội
thực hiện quyền giám sát tối cao thông qua các hình thức giám sát tại kỳ họp Quốc
hội và hoạt động giám sát của Uỷ ban Thường vụ Quốc hội, Hội đồng dân tộc, các
Uỷ ban của Quốc hội, Đoàn đại biểu Quốc hội và đại biểu Quốc hội.
Thông thường nhiệm kỳ mỗi khoá Quốc hội là năm năm. Trong suốt nhiệm kỳ
Quốc hội thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn của mình thông qua các hình thức hoạt động:
Hoạt động của tập thể Quốc hội (Kỳ họp Quốc hội); hoạt động của Uỷ ban thường vụ
Quốc hội, Chủ tịch Quốc hội, Hội đồng dân tộc, các Uỷ ban của Quốc hội, Đoàn đại
biểu Quốc hội và Đại biểu Quốc hội.
Kỳ họp Quốc hội. Quốc hội Việt Nam họp thường
lệ mỗi năm 2 kỳ do Uỷ ban thường vụ Quốc hội
triệu tập. Các cuộc họp của Quốc hội đều công
khai, một số được truyền hình trực tiếp, phát sóng
toàn quốc và ra nước ngoài. Quốc hội cũng có thể
họp kín theo đề nghị của Uỷ ban thường vụ Quốc
hội, Chủ tịch nước, Thủ tướng Chính phủ hoặc của
ít nhất 1/3 tổng số đại biểu Quốc hội. Thành viên của Chính phủ không phải là đại
biểu Quốc hội được mời tham dự các phiên họp toàn thể của Quốc hội. Đại diện cơ
quan Nhà nước, tổ chức xã hội, tổ chức kinh tế, đơn vị vũ trang, cơ quan báo chí,
công dân và khách quốc tế có thể được mời dự các phiên họp công khai của Quốc
hội. Tại kỳ họp, Quốc hội thảo luận và quyết định những vấn đề thuộc thẩm quyền
của Quốc hội. Một số quyết định quan trọng nhất thiết phải được quyết định tại kỳ
họp của Quốc hội như thảo luận và thông qua các đạo luật, quyết định kế hoạch
phát triển kinh tế xã hội của đất nước; xem xét, thảo luận báo cáo công tác của các
NEU_LAW101_Bai1_v1.0012110205
13
Bài 1: Nhà nước xã hội chủ nghĩa Việt Nam
cơ quan hành pháp và cơ quan tư pháp cao nhất, bầu các chức danh cao nhất của
nhà nước...
Hoạt động của Ủy ban thường vụ Quốc hội (UBTVQH). Đây là dạng hoạt động
thường trực của Quốc hội. Nhiệm kỳ của UBTVQH theo nhiệm kỳ của Quốc hội.
UBTVQH họp ít nhất mỗi tháng 1 lần. Chủ tịch Quốc hội dự kiến chương trình
làm việc, chỉ đạo việc chuẩn bị, triệu tập và chủ toạ các phiên họp của UBTVQH.
UBTVQH làm việc theo chế độ hội nghị và quyết định theo đa số. Ủy ban thường
vụ Quốc hội thực hiện những công việc do Quốc hội giao.
Hoạt động của Chủ tịch Quốc hội. Chủ tịch Quốc hội có vị trí rất quan trọng
trong tổ chức của Quốc hội cũng như Uỷ ban thường vụ Quốc hội. Chủ tịch Quốc
hội chủ toạ các phiên họp của Quốc hội, là người chủ trì và điều hành các hoạt
động của Uỷ ban thường vụ Quốc hội, tổ chức việc thực hiện quan hệ đối ngoại
của Quốc hội, giữ quan hệ với các đại biểu Quốc hội.
Hoạt động của Hội đồng dân tộc và các Uỷ ban của Quốc hội. Hội đồng dân tộc
và các Uỷ ban của Quốc hội là các cơ quan của Quốc hội, do Quốc hội bầu ra, làm
việc theo chế độ tập thể và quyết định theo đa số. Hội đồng dân tộc nghiên cứu và
kiến nghị với Quốc hội những vấn đề về dân tộc; thực hiện quyền giám sát việc thi
hành chính sách dân tộc, các chương trình, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội
miền núi và vùng có đồng bào dân tộc thiểu số. Các Uỷ ban của Quốc hội nghiên
cứu, thẩm tra dự án luật, dự án pháp lệnh và dự án khác, những báo cáo được Quốc
hội và Uỷ ban Thường vụ Quốc hội giao, trình Quốc hội, Uỷ ban Thường vụ Quốc
hội ý kiến về chương trình xây dựng luật, pháp lệnh; thực hiện quyền giám sát
trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn do luật định; kiến nghị những vấn đề thuộc
phạm vi hoạt động của Uỷ ban. Hội đồng dân tộc, Uỷ ban của Quốc hội có quyền
kiến nghị Uỷ ban thường vụ Quốc hội xem xét trình Quốc hội việc bỏ phiếu tín
nhiệm đối với những người giữ các chức vụ do Quốc hội bầu hoặc phê chuẩn.
Hoạt động của các Đại biểu Quốc hội. Đại biểu
Quốc hội là người đại diện cho ý chí và nguyện
vọng của nhân dân, không chỉ đại diện cho nhân
dân ở đơn vị bầu cử ra mình mà còn đại diện cho
nhân dân cả nước; là người thay mặt nhân dân
thực hiện quyền lực nhà nước trong Quốc hội.
Đại biểu Quốc hội có quyền trình dự án luật,
kiến nghị về luật trước Quốc hội, dự án pháp lệnh trước ủy ban thường vụ Quốc
hội; có quyền chất vấn Chủ tịch nước, Chủ tịch Quốc hội, các thành viên của
Chính phủ, Chánh án TAND tối cao, Viện trưởng VKSND tối cao; có quyền kiến
nghị với ủy ban thường vụ Quốc hội việc bỏ phiếu tín nhiệm đối với những người
giữ các chức vụ do Quốc hội bầu hoặc phê chuẩn.
Hoạt động của các đoàn đại biểu Quốc hội. Các đại biểu Quốc hội được bầu ra
trong cùng một tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương hợp lại thành đoàn địa biểu
Quốc hội. Đoàn đại biểu Quốc hội thực hiện các nhiệm vụ: Tổ chức việc tiếp công
dân của đại biểu Quốc hội; phối hợp với Thường trực Hội đồng nhân dân, Uỷ ban
nhân dân, Uỷ ban Mặt trận Tổ quốc ở địa phương tổ chức để đại biểu Quốc hội
14
NEU_LAW101_Bai1_v1.0012110205
Bài 1: Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam
tiếp xúc cử tri; Tổ chức để các đại biểu Quốc hội thảo luận về dự án luật, dự án
pháp lệnh và các dự án khác, dự kiến chương trình kỳ họp Quốc hội theo yêu cầu
của Uỷ ban thường vụ Quốc hội; Theo dõi, đôn đốc việc giải quyết khiếu nại, tố
cáo và kiến nghị của công dân mà đại biểu Quốc hội, Đoàn đại biểu Quốc hội đã
chuyển đến cơ quan, tổ chức; Tổ chức để đại biểu Quốc hội giám sát việc thi hành
pháp luật ở địa phương; Báo cáo với Uỷ ban thường vụ Quốc hội về tình hình hoạt
động của Đoàn đại biểu Quốc hội và đại biểu Quốc hội.
QUỐC HỘI
NƯỚC CỘNG HÒA XÃ HỘI
CHỦ NGHĨA VIỆT NAM
ỦY BAN
THƯỜNG VỤ QUỐC HỘI
ỦY BAN VĂN
ỦY BAN
KHOA HỌC
CÔNG NGHỆ
VÀ MÔI
HÓA GIÁO
DỤCTHANH
NIÊN, THIẾU
NIÊN VÀ NHI
ĐỒNG
ỦY BAN
TÀI CHÍNH
VÀ NGÂN
SÁCH
ỦY BAN
QUỐC
ỦY BAN VỀ
CÁC VẤN ĐỀ
XÃ HỘI
ỦY BAN
ỦY BAN TƯ
ỦY BAN
KINH TẾ
HỘI ĐỒNG
DÂN TỘC
ỦY BAN
PHÒNG VÀ
AN NINH
ĐỐI NGOẠI
PHÁP
PHÁP LUẬT
TRƯỜNG
VIỆN
BAN CÔNG
BAN
NGHIÊN CỨU
LẬP PHÁP
TÁC ĐẠI
BIỂU
DÂN
NGUYỆN
Chủ tịch nước
Vị trí pháp lý của Chủ tịch nước được quy định tại Điều 101 Hiến pháp 1992: “Chủ
tịch nước là người đứng đầu Nhà nước, thay mặt nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt
Nam về đối nội và đối ngoại”.
Nhiệm vụ và quyền hạn của Chủ tịch nước được quy định tại Điều 103 Hiến pháp
1992, đã được sửa đổi, bổ sung năm 2001.
Chủ tịch nước do Quốc hội bầu trong số đại biểu Quốc hội và có nhiệm kỳ theo nhiệm
kỳ của Quốc hội. Chủ tịch nước đề nghị danh sách thành viên Hội đồng quốc phòng
và an ninh trình Quốc hội phê chuẩn. Hội đồng quốc phòng và an ninh gồm Chủ tịch,
Phó Chủ tịch và các Uỷ viên. Thành viên Hội đồng quốc phòng và an ninh không thiết
là đại biểu Quốc hội. Chủ tịch nước thống lĩnh các lực lượng vũ trang nhân dân và giữ
chức Chủ tịch Hội đồng quốc phòng và an ninh. Hội đồng quốc phòng và an ninh có
nhiệm vụ động viên mọi lực lượng và khả năng của nước nhà để bảo vệ Tổ quốc.
Trong trường hợp có chiến tranh, Quốc hội có thể giao cho Hội đồng quốc phòng và
an ninh những thẩm quyền đặc biệt.
Chính phủ
Vị trí pháp lý của Chính phủ được quy định tại Điều 109 Hiến pháp 1992: “Chính phủ
là cơ quan chấp hành của Quốc hội, cơ quan hành chính nhà nước cao nhất của nước
NEU_LAW101_Bai1_v1.0012110205
15
Bài 1: Nhà nước xã hội chủ nghĩa Việt Nam
Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam”. Là cơ quan chấp hành của Quốc hội, Chính
phủ do Quốc hội thành lập, được giao nhiệm vụ tổ chức thực hiện các văn bản của
Quốc hội, trong quá trình thực hiện nhiệm vụ phải chịu sự kiểm tra, giám sát của Quốc
hội, phải báo cáo công tác trước Quốc hội, chịu sự
chất vấn của Quốc hội, chịu trách nhiệm trước Quốc
hội về kết quả thực hiện nhiệm vụ được giao. Là cơ
quan hành chính nhà nước cao nhất, Chính phủ thống
nhất quản lý việc thực hiện các nhiệm vụ chính trị,
kinh tế, văn hoá, xã hội, quốc phòng, an ninh và đối
ngoại của Nhà nước; bảo đảm hiệu lực bộ máy nhà nước từ trung ương đến cơ sở; bảo
đảm việc tôn trọng và chấp hành Hiến pháp và pháp luật; phát huy quyền làm chủ của
nhân dân trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, bảo đảm ổn định và nâng cao
đời sống vật chất và văn hóa của nhân dân.
Thẩm quyền của Chính phủ được quy định tại Điều 112 Hiến pháp 1992 (đã sửa đổi,
bổ sung) và được quy định chi tiết trong Luật Tổ chức Chính phủ 2001, bao gồm các
nhóm quyền sau: Quyền lãnh đạo công tác của các Bộ, các cơ quan ngang Bộ và các
cơ quan thuộc Chính phủ, Uỷ ban nhân dân các cấp; Thống nhất quản lý các mặt của
đời sống xã hội trên phạm vi cả nước; Tổ chức thực hiện các văn bản quy phạm pháp
luật của Quốc hội, Ủy ban thường vụ Quốc hội, Chủ tịch nước.
Chính phủ do Quốc hội lập ra, có nhiệm kỳ theo nhiệm kỳ của Quốc hội. Chính phủ
gồm có các thành viên Chính phủ: Thủ tướng Chính phủ, các Phó Thủ tướng, các Bộ
trưởng và Thủ trưởng cơ quan ngang Bộ. Thủ tướng là người đứng đầu Chính phủ, do
Quốc hội bầu trong số đại biểu Quốc hội, chịu trách nhiệm trước Quốc hội, Uỷ ban
thường vụ Quốc hội và Chủ tịch nước. Phó Thủ tướng giúp Thủ tướng làm nhiệm vụ
theo sự phân công của Thủ tướng. Bộ trưởng và Thủ trưởng cơ quan ngang Bộ, là
thành viên của Chính phủ, đồng thời là người đứng đầu và lãnh đạo một Bộ, cơ quan
ngang Bộ, hoặc phụ trách một số công tác của Chính phủ; chịu trách nhiệm trước Thủ
tướng, trước Quốc hội về quản lý nhà nước ngành, lĩnh vực trong phạm vi cả nước
hoặc về công tác được giao phụ trách. Thủ tướng Chính phủ trình Quốc hội phê chuẩn
đề nghị về việc bổ nhiệm Phó Thủ tướng, Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang Bộ.
Chính phủ có cơ cấu gồm Bộ và các cơ quan ngang Bộ. Bộ, cơ quan ngang Bộ là cơ
quan của Chính phủ, do Quốc hội quyết định thành lập hoặc bãi bỏ theo đề nghị của
Thủ tướng Chính phủ, thực hiện chức năng quản lý nhà nước đối với ngành, hoặc lĩnh
vực công tác trong phạm vi cả nước; quản lý nhà nước các dịch vụ công thuộc ngành,
lĩnh vực; thực hiện đại diện chủ sở hữu phần vốn của Nhà nước tại doanh nghiệp có
vốn Nhà nước theo quy định của pháp luật. Hiện nay, bộ máy nhà nước ta gồm có 18
Bộ: Bộ Quốc phòng; Bộ Công an; Bộ Ngoại giao; Bộ Tư pháp; Bộ Tài chính; Bộ
Công thương; Bộ Lao động, Thương binh và Xã hội; Bộ Giao thông vận tải; Xây
dựng; Bộ Thông tin và Truyền thông; Bộ Giáo dục và Đào tạo; Bộ Nông nghiệp và
Phát triển nông thôn; Bộ Kế hoạch và Đầu tư; Bộ Nội vụ; Bộ Y tế; Bộ Khoa học và
Công nghệ; Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch; Bộ Tài nguyên và Môi trường. Cơ quan
ngang Bộ gồm có: Thanh tra Chính phủ; Ngân hàng Nhà nước Việt Nam; Uỷ ban Dân
tộc; Văn phòng Chính phủ.
16
NEU_LAW101_Bai1_v1.0012110205
Bài 1: Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam
Chính phủ còn thành lập thêm một số cơ quan thuộc Chính phủ có chức năng thực
hiện một số thẩm quyền quản lý nhà nước về ngành, lĩnh vực; quản lý nhà nước các
dịch vụ công thuộc ngành, lĩnh vực và thực hiện một số thẩm quyền cụ thể về đại diện
chủ sở hữu phần vốn của nhà nước tại doanh nghiệp có vốn nhà nước theo quy định
của pháp luật. Cơ quan thuộc Chính phủ không thuộc cơ cấu tổ chức của Chính phủ,
thủ trưởng cơ quan thuộc Chính phủ không phải là thành viên Chính phủ. Hiện nay có
các cơ quan thuộc chính phủ, như: Ban Quản lý Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh; Bảo
hiểm Xã hội Việt Nam; Thông tấn xã Việt Nam; Đài Tiếng nói Việt Nam; Đài Truyền
hình Việt Nam; Học viện Chính trị - Hành chính Quốc gia Hồ Chí Minh; Viện Khoa
học và Công nghệ Việt Nam; Viện Khoa học Xã hội Việt Nam.
Hội đồng nhân dân và Uỷ ban nhân dân
Vị trí pháp lý của Hội đồng nhân dân được quy định tại Điều 119 Hiến pháp 1992:
“Hội đồng nhân dân là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương, đại diện cho ý chí,
nguyện vọng, quyền làm chủ của nhân dân, do nhân dân địa phương bầu ra, chịu trách
nhiệm trước nhân dân địa phương và cơ quan nhà nước cấp trên”.
Hội đồng nhân dân các cấp có các thẩm quyền:
Quyết định những chủ trương, biện pháp quan trọng để phát huy tiềm năng của địa
phương, xây dựng và phát triển địa phương về kinh tế - xã hội, củng cố quốc
phòng, an ninh, không ngừng cải thiện đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân
địa phương, làm tròn nghĩa vụ của địa phương đối với cả nước.
Giám sát đối với hoạt động của Thường trực Hội
đồng nhân dân, Uỷ ban nhân dân, Toà án nhân dân,
Viện kiểm sát nhân dân cùng cấp; giám sát việc
thực hiện các nghị quyết của Hội đồng nhân dân,
giám sát việc tuân theo pháp luật của cơ quan nhà
nước, tổ chức kinh tế, tổ chức xã hội, đơn vị vũ
trang nhân dân và của công dân ở địa phương.
Hội đồng nhân dân do nhân dân địa phương bầu ra có nhiệm kỳ thông thường là năm
năm. Hội đồng nhân dân các cấp có Thường trực Hội đồng nhân dân. Hội đồng nhân
dân cấp tỉnh, cấp huyện có các ban của Hội đồng nhân dân. Hội đồng nhân dân cấp
tỉnh có ba ban: Ban kinh tế và ngân sách, Ban văn hoá - xã hội, Ban pháp chế; nơi nào
có nhiều dân tộc thì có thể thành lập Ban dân tộc. Hội đồng nhân dân cấp huyện thành
lập hai ban: Ban kinh tế - xã hội, Ban pháp chế. Hiệu quả hoạt động của Hội đồng
nhân dân được bảo đảm bằng hiệu quả của các kỳ họp Hội đồng nhân dân, hiệu quả
hoạt động của Thường trực Hội đồng nhân dân, Uỷ ban nhân dân, các Ban của Hội
đồng nhân dân và của các đại biểu Hội đồng nhân dân.
Vị trí pháp lý của Ủy ban nhân dân được quy định tại Điều 123 Hiến pháp 1992: “Uỷ
ban nhân dân do Hội đồng nhân dân bầu ra là cơ quan chấp hành của Hội đồng nhân
dân, cơ quan hành chính nhà nước ở địa phương, chịu trách nhiệm chấp hành Hiến
pháp, Luật, các văn bản của các cơ quan nhà nước cấp trên và nghị quyết của Hội
đồng nhân dân”. Là cơ quan chấp hành của Hội đồng nhân dân, Uỷ ban nhân dân do
Hội đồng nhân dân cùng cấp bầu ra, được giao trách nhiệm tổ chức thực hiện các văn
bản của Hội đồng nhân dân, trong quá trình thực hiện nhiệm vụ phải thường xuyên
NEU_LAW101_Bai1_v1.0012110205
17
Bài 1: Nhà nước xã hội chủ nghĩa Việt Nam
báo cáo công tác với Hội đồng nhân dân, chịu sử kiểm tra, giám sát của Hội đồng
nhân dân, chịu sự chất vấn của Hội đồng nhân dân, chịu trách nhiệm trước Hội đồng
nhân dân về kết quả thực hiện công việc được giao. Là cơ quan hành chính nhà nước ở
địa phương, Uỷ ban nhân dân thực hiện quyền quản lý các mặt của đời sống xã hội
trên phạm vi địa bàn.
Nhiệm vụ, quyền hạn cụ thể của Uỷ ban nhân dân các
cấp được quy định trong Luật Tổ chức Hội đồng nhân
dân và Uỷ ban nhân dân 2003.
Uỷ ban nhân dân do Hội đồng nhân dân bầu ra, có
nhiệm kỳ theo nhiệm kỳ của Hội đồng nhân dân. Ủy
ban nhân dân gồm có Chủ tịch, Phó Chủ tịch và uỷ
viên. Chủ tịch Uỷ ban nhân dân là đại biểu Hội đồng nhân dân; các thành viên khác của
Uỷ ban nhân dân không nhất thiết là đại biểu Hội đồng nhân dân. Kết quả bầu các thành
viên Uỷ ban nhân dân phải được Chủ tịch Uỷ ban nhân dân cấp trên trực tiếp phê chuẩn;
kết quả bầu thành viên của Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh phải được Thủ tướng Chính phủ
phê chuẩn.
Uỷ ban nhân dân thành lập các cơ quan chuyên môn thuộc Uỷ ban nhân dân. Cơ quan
chuyên môn thuộc Uỷ ban nhân dân là cơ quan tham mưu, giúp Uỷ ban nhân dân cùng
cấp thực hiện chức năng quản lý nhà nước ở địa phương và thực hiện một số nhiệm vụ,
quyền hạn theo sự uỷ quyền của Uỷ ban nhân dân cùng cấp và theo quy định của pháp
luật; góp phần bảo đảm sự thống nhất quản lý của ngành hoặc lĩnh vực công tác từ
trung ương đến cơ sở.
Toà án nhân dân và Viện kiểm sát nhân dân
Tòa án nhân dân là cơ quan xét xử của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
Chức năng chính của Tòa án nhân dân là xét xử các vụ án về hình sự, dân sự, hôn
nhân và gia đình, kinh tế, lao động, hành chính. Ngoài chức năng xét xử, Tòa án nhân
dân còn thực hiện chức năng giải quyết một số vụ việc khác, như: Giải quyết việc yêu
cầu tuyên bố phá sản doanh nghiệp; giải quyết việc yêu cầu tuyên bố hủy phán quyết
trọng tài thương mại; giải quyết việc yêu cầu tuyên bố một người mất năng lục hành vi
dân sự, tuyên bố một người là mất tích, chết; giải quyết việc yêu cầu công nhận và cho
thi hành phán quyết của cơ quan tài phán nước ngoài…
Hệ thống các Toà án nhân
TÒA ÁN NHÂN DÂN TỐI CAO
dân ở nước ta bao gồm: Toà
án nhân dân tối cao; Các Toà
án nhân dân tỉnh, thành phố
Tòa án quân sự
trung ương
trực thuộc trung ương (gọi
chung là Toà án nhân dân
cấp tỉnh); Các Toà án nhân
dân huyện, quận, thị xã,
thành phố thuộc tỉnh (gọi
chung là Toà án nhân dân
Tòa án nhân dân tỉnh
thành trực thuộc
trung ương
Các tòa án quân sự khu
vực và trung ương
Các tòa án nhân dân
quận, huyện, thị xã
thuộc tỉnh
Các tòa án quân sự
khu vực
cấp huyện); Các Toà án quân sự; Các Toà án khác do luật định. Trong tình hình đặc
biệt, Quốc hội có thể quyết định thành lập Toà án đặc biệt.
18
NEU_LAW101_Bai1_v1.0012110205
Bài 1: Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam
Tòa án nhân dân tối cao là cơ quan xét xử cao nhất của nước Cộng hòa xã hội chủ
nghĩa Việt Nam. Tòa án nhân dân tối cao có Chánh án, các Phó chánh án, Thẩm phán,
Thư ký toà án. Chánh án Toà án nhân dân tối cao do Quốc hội bầu trong số đại biểu
Quốc hội, chịu trách nhiệm và báo cáo công tác trước Uỷ ban thường vụ Quốc hội và
Chủ tịch nước. Nhiệm kỳ của Chánh án Toà án nhân dân tối cao theo nhiệm kỳ của
Quốc hội. Phó chánh án và Thẩm phán Toà án nhân dân tối do Chủ tịch nước bổ
nhiệm theo đề nghị của các Hội đồng tuyển chọn Thẩm phán.
Tòa án nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương có Chánh án, các Phó Chánh
án, Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân, Thư ký tòa án. Chánh án và Phó Chánh các Toà
án nhân dân cấp tỉnh do Chánh án Toà án nhân dân tối cao bổ nhiệm sau khi thống
nhất với Thường trực Hội đồng nhân dân địa phương.
Tòa án nhân dân huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh có Chánh án, một hoặc hai
Phó Chánh án, Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân, Thư ký Tòa án. Chánh án và Phó
Chánh các Toà án nhân dân cấp huyện do Chánh án Toà án nhân dân tối cao bổ nhiệm
sau khi thống nhất với Thường trực Hội đồng nhân dân địa phương.
Cơ cấu tổ chức của các toà án quân sự gồm có: Toà án quân sự trung ương; Toà án
quân sự quân khu và tương đương; các Toà án quân sự khu vực.
Vị trí pháp lý của Viện kiểm sát nhân dân được quy định tại Điều 137 Hiến pháp 1992
(đã sửa đổi, bổ sung): "Viện kiểm sát nhân dân là cơ quan Nhà nước thực hành quyền
công tố và kiểm sát các hoạt động tư pháp trong phạm vi trách nhiệm do luật định
nhằm góp phần bảo đảm cho pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh và thống nhất”.
Hệ thống Viện kiểm sát nhân dân gồm có: Viện kiểm sát nhân dân tối cao; Các Viện
kiểm sát nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương (gọi chung là Viện kiểm sát
nhân dân cấp tỉnh); Các Viện kiểm sát nhân dân huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc
tỉnh (gọi chung là Viện kiểm sát nhân dân cấp huyện); Các Viện kiểm sát quân sự.
Viện kiểm sát nhân dân tối cao gồm có Viện
trưởng, các Phó Viện trưởng, các Kiểm sát viên
và các Điều tra viên. Viện trưởng Viện kiểm sát
nhân dân tối cao do Quốc hội bầu trong số đại
biểu Quốc hội, chịu sự giám sát của Quốc hội,
chịu trách nhiệm và báo cáo công tác trước Quốc
hội; trong thời gian Quốc hội không họp thì chịu
trách nhiệm và báo cáo công tác trước Uỷ ban
Thường vụ Quốc hội và Chủ tịch nước. Phó Viện
trưởng và Kiểm sát viên, điều tra viên Viện kiểm sát nhân dân tối cao do Chủ tịch
nước bổ nhiệm theo đề nghị của Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao.
Viện kiểm sát nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương gồm có Viện trưởng,
các Phó Viện trưởng và các Kiểm sát viên. Viện trưởng, Phó viện trưởng, Kiểm sát
viên của Viện kiểm sát nhân dân cấp tỉnh đều do Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân
tối cao bổ nhiệm. Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân cấp tỉnh chịu sự giám sát của
Hội đồng nhân dân cùng cấp; chịu trách nhiệm và báo cáo công tác trước Hội đồng
nhân dân. Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân cấp tỉnh chịu sự lãnh đạo của Viện
trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao.
NEU_LAW101_Bai1_v1.0012110205
19
Bài 1: Nhà nước xã hội chủ nghĩa Việt Nam
Viện kiểm sát nhân dân huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh gồm có các bộ phận
công tác và bộ máy giúp việc do Viện trưởng, các Phó Viện trưởng phụ trách. Viện
kiểm sát nhân dân huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh gồm có Viện trưởng, các
Phó Viện trưởng và các Kiểm sát viên. Các chức danh khác của Viện kiểm sát nhân
dân cấp huyện (Viện trưởng, Phó viện trưởng, Kiểm sát viên) đều do Viện trưởng
Viện kiểm sát nhân dân tối cao bổ nhiệm.
Các Viện kiểm sát quân sự gồm có Viện kiểm sát quân sự Trung ương, Viện kiểm sát
quân sự quân khu và tương đương, Viện kiểm sát quân sự khu vực. Căn cứ vào nhiệm
vụ của quân đội trong từng thời kỳ, Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao thống
nhất với Bộ trưởng Bộ quốc phòng và trình ủy ban thường vụ Quốc hội quyết định
việc thành lập Viện kiểm sát quân sự quân khu và tương đương, Viện kiểm sát quân
sự khu vực. Viện kiểm sát quân sự trung ương thuộc cơ cấu Viện kiểm sát nhân dân
tối cao. Viện trưởng Viện kiểm sát quân sự Trung ương là Phó Viện trưởng Viện kiểm
sát nhân dân tối cao, có nhiệm vụ chỉ đạo hoạt động của Viện kiểm sát quân sự các
cấp, chịu trách nhiệm và báo cáo công tác kiểm sát trong Quân đội trước Viện trưởng
Viện kiểm sát nhân dân tối cao.
1.2.3.4. Phân loại các cơ quan trong bộ máy nhà nước
Phân loại theo tính chất quyền lực
Bộ máy nhà nước được phân chia thành các cơ quan quyền lực, cơ quan quản lý, cơ
quan xét xử và cơ quan kiểm sát. Trong đó, các cơ quan quyền lực nhà nước, hay còn
gọi là các cơ quan đại diện, do nhân dân trực tiếp bầu ra, nhân danh nhân dân để thể
hiện và thực thi quyền lực, phải chịu trách nhiệm và báo cáo trước cử tri về mọi hoạt
động của mình. Tất cả các cơ quan nhà nước khác đều do cơ quan quyền lực trực tiếp
hoặc gián tiếp thành lập ra và chịu sự giám sát của các cơ quan quyền lực nhà nước.
Hiện nay, cơ quan quyền lực nhà nước gồm có Quốc hội và Hội đồng nhân dân các cấp.
Các cơ quan quản lý nhà nước, còn gọi là các cơ quan hành chính nhà nước là những
cơ quan quản lý mọi mặt hoạt động của đất nước, là cơ quan chấp hành của cơ quan
quyền lực nhà nước. Cơ quan quản lý nhà nước gồm có Chính phủ và Uỷ ban nhân
dân các cấp.
Các cơ quan xét xử là những cơ quan có chức năng đặc thù. Tính đặc thù của chúng
thể hiện ở chỗ chúng phải báo cáo hoạt động trước cơ quan quyền lực nhà nước,
nhưng trong hoạt động lại độc lập và chỉ tuân theo pháp luật. Các cơ quan này có chức
năng chính là nhân danh nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam xét xử các loại vụ
án, ngoài chức năng xét xử, chúng còn thực hiện giải quyết một số loại vụ việc khác
theo quy định của pháp luật. Hệ thống các cơ quan xét xử trong bộ máy nhà nước ta
gồm có Toà án nhân dân tối cao, toà án nhân dân tỉnh, tòa án nhân dân huyện, các toà
án quân sự và có thể có tòa án đặc biệt do Quốc hội thành lập.
Các cơ quan kiểm sát là các cơ quan có chức năng thực hiện quyền công tố và kiểm
sát đối với hoạt động tư pháp. Hệ thống cơ quan kiểm sát của nhà nước ta gồm có
Viện kiểm sát nhân dân tối cao, viện kiểm sát nhân dân cấp tỉnh, viện kiểm sát nhân
dân cấp huyện và các viện kiểm sát quân sự.
20
NEU_LAW101_Bai1_v1.0012110205
Tải về để xem bản đầy đủ
22 trang
13020
Free
Bạn đang xem 20 trang mẫu của tài liệu "Giáo trình Luật - Bài 1: Nhà nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- giao_trinh_luat_bai_1_nha_nuoc_cong_hoa_xa_hoi_chu_nghia_vie.pdf
