Dân tộc và chủ nghĩa quốc gia dân tộc: Quan niệm và tiếp cận nhìn từ các nghiên cứu quốc tế

Download

Tạp chí Khoa học xã hội miền Trung, Số 04 (60) - 2019

Dân tộc và chủ nghĩa quốc gia dân tộc:

Quan niệm và tiếp cận nhin từ các nghiên cứu quốc tế

Vũ Thái Hạnh

Học viện Chính trị khu vực III

Email liên hệ: [email protected]m

Phạm Thị Thanh Phương

Học viện Chính trị khu vực III

Tóm tắt:

Trên thế giới, các tiếp cận về dân tộc và chủ nghĩa quốc gia dân tộc rât đa dạng. Bài báo

phân tích quan niệm về dân tộc từ nhiều trường phái lý thuyết khác nhau như trường phái

nguyên thủy luận, thuyết văn hóa, trường phái diễn giải luận, thuyết diễn giải xã hội, thuyết

công cụ, thuyết tích hợp và một số xu hướng trong nghiên cứu dân tộc trong thời gian gần

đây. Đồng thời, bài báo cũng phân tích những nhận định của các nhà nghiên cứu về chủ

nghĩa quốc gia dân tộc trong bối cảnh hiện nay, luận giải những diễn biến và xu hướng biến

đổi phức tạp của chủ nghĩa quốc gia dân tộc trong bối cảnh quốc tế hóa. Kết quả nghiên cứu

này khẳng định rằng, cần thiết phải xây dựng sức mạnh đại đoàn kết dân tộc và không ngừng

tăng cường tiềm lực quốc gia trong bối cảnh hội nhập quốc tế.

Từ khóa: Dân tộc; Chủ nghĩa quốc gia dân tộc.

Abstract:

There are many concepts of ethnicity and nationalism with variety of approaches in

international researches. This article analyzes concepts from theoretical perspectives and

approaches such as the primordialist school, culturalist perspective, the constructionist

school, social constructionist perspective, the instrumentalist school, an integrated approach

and the trend of ethnic research in recent time. In addition, the article analyzes the views

of international researchers on nationalism, explaining the complicated changes and trends

of nationalism in the current context of internationalization. The results conﬁrm that it is

necessary to consolidate the power of great national unity and to continuously enhance

national potentials and strength in the context of international integration.

Keywords: Ethnicity; Nationalism.

Ngày nhận bài: 2/7/2019

Ngày duyệt đăng: 26/8/2019

1. Đăt vân đê

Trên thế giới, nhận dạng vân đề dân tộc là một việc làm khó khăn bởi nhiều quan niệm

đa dạng và khác biệt trong từng bối cảnh và định hướng nghiên cứu cụ thể. Có thể thây, quá

Vũ Thái Hạnh & Phạm Thị Thanh Phương

trình di cư và sinh sống đan xen qua nhiều thế hệ đã tạo ra tính phức tạp trong nhận diện

tộc người. Hơn nữa, dân tộc là một khái niệm vừa mang tính chủ quan vì nó là sản phẩm của

suy nghĩ và tình cảm của con người, cảm giác mình thuộc về một nhóm hay một dân tộc nào

đây, vừa mang tính khách quan vì nó dựa vào các đặc điểm khách quan và được xây dựng và

hình thành từ các lực lượng xã hội và các mối quan hệ quyền lực. Một số nhà lý luận hiện đại

(modernism) đã dự đoán rằng khi xã hội ngày càng phát triển, hiện đại, vân đề dân tộc sẽ mờ

nhạt dần, thậm chí biến mât. Tuy nhiên, các tiên liệu trên vẫn chưa diễn ra trên thực tế, ngược

lại, trong bối cảnh hiện tại vân đề dân tộc không những vẫn tồn tại mà còn có vai trò quan

trọng trong những thời điểm và địa điểm nhât định. Thông qua tổng quan các công trình

nghiên cứu trên thế giới, bài báo phân tích một số quan niệm dân tộc, chủ nghĩa quốc gia dân

tộc, qua đó gợi mở những hàm ý quan trọng trong thực hiện chính sách dân tộc ở Việt Nam

trong bối cảnh hiện nay.

2. Quan niệm và tiếp cận vê dân tộc

Hiện nay, có rât nhiều trường phái, tiếp cận và quan niệm khác nhau về dân tộc. Theo

quan điểm sinh học xã hội (sociobiological perspective), yếu tố sinh học xã hội và quan hệ họ

hàng quyết định đặc điểm dân tộc. Van den Berghe (1981) lập luận rằng, dân tộc là sự mở rộng

của quan hệ họ hàng. Các nhánh dân tộc bắt nguồn từ thành viên của các gia đình hạt nhân, sau

đó là gia đình mở rộng và cuối cùng là nhóm dân tộc. Bản sắc dân tộc phát triển và tồn tại nhờ

sự gắn kết chung tổ tiên của một nhóm các thành viên. Hàm ý của luận điểm này là vân đề dân

tộc không bao giờ lụi tàn bởi vì quan hệ họ hàng luôn tồn tại. Quan điểm văn hóa (culturalist

perspective) nhân mạnh tầm quan trọng của văn hóa chung trong việc quyết định tư cách

thành viên của nhóm dân tộc. Các giá trị văn hóa chung có thể là ngôn ngữ và tín ngưỡng

chung làm nên bản sắc dân tộc, thậm chí trong trường hợp không có chung tổ tiên. Các nhóm

chủng tộc khác nhau có cùng nguồn gốc quốc gia có thể thành lập một nhóm dân tộc thiểu số

và phát triển bản sắc dân tộc chung, thậm chí không có mối liên hệ về mặt sinh học nào.

Dựa vào yếu tố tâm lý, trường phái nguyên thủy luận giải thích sự phát triển và gắn kết

dân tộc. Tuy nhiên, trường phái này cũng có một số hạn chế: thứ nhất, cách lập luận này không

thể giải thích thâu đáo các cá nhân, nhóm dân tộc và bản sắc dân tộc thay đổi; thứ hai, luận

thuyết này cũng không lý giải thỏa đáng các nhóm dân tộc và bản sắc dân tộc mới nổi lên

như nhóm người Mỹ gốc Á (Asian American) trong các nhóm có sự đa dạng về văn hóa, sinh

học và lý do các dân tộc, bản sắc dân tộc phai mờ và biến mât; thứ ba, cách diễn giải này có xu

hướng bỏ qua bối cảnh câu trúc, lịch sử rộng lớn hơn ảnh hưởng theo hai chiều hướng củng

cố hoặc làm suy giảm sự trung thành, gắn kết với dân tộc; cuối cùng, luận thuyết này bỏ qua

lợi ích kinh tế, chính trị có gắn bó chặt chẽ với yếu tố tình cảm và hoạt động thực tiễn của dân

tộc (Glazer và Moynihan,1970; Greenberg, 1980; trích qua Yang, 2000).

Có thể thây rõ rằng, tính dân tộc đòi hỏi cần có vài điểm chung như tổ tiên hay văn hóa

nhưng mức độ quan trọng của các điểm chung này trong việc quyết định các nhánh dân tộc

Tạp chí Khoa học xã hội miền Trung, Số 04 (60) - 2019

như thế nào và liệu đặc tính dân tộc có phải được gán sẵn cho cá nhân là những vân đề đang

được tranh luận. Trường phái nguyên thủy luận thống trị trong các nghiên cứu về dân tộc cho

đến những năm 70 của thế kỷ trước và đến bây giờ nhiều người vẫn quen với các lập luận này.

Vào thập niên 1970, trường phái diễn giải luận có sự tương phản khá rõ nét với nguyên thủy

luận ở những điểm chính sau: thứ nhât, dân tộc, tính dân tộc là bản sắc được xây dựng nên

hay được diễn giải có tính xã hội, trường phái này nhân mạnh vào sự định hình, xây dựng về

mặt xã hội của dân tộc, điều đó khiến họ được gọi là trường phái diễn giải hay kiến tạo; thứ

hai, như là sự mở rộng của bản sắc được xây dựng, bồi đắp thì biên giới, hay giới hạn của dân

tộc là linh hoạt, có thể thay đổi. Nói cách khác, dân tộc có tính động; cuối cùng, việc xác định

tư cách hay nhận dạng dân tộc được quyết định hay diễn giải do xã hội.

Yancey và các cộng sự (1976) đề xuât lý thuyết giải thích sự hình thành dân tộc tính

(emergent ethnicity), chú ý đến tác động của di sản văn hóa, xem dân tộc như là hiện tượng

nổi bật được tạo ra bởi các điều kiện có tính câu trúc. Lây dẫn chứng là người di cư Ý, Do Thái,

Ba Lan tại Mỹ, các tác giả nhận thây sự hình thành, kết tinh và phát triển của các cộng đồng

dân tộc, văn hóa, bản sắc được hình thành bởi các điều kiện có tính câu trúc, gắn chặt chẽ với

quá trình công nghiệp hóa và vị trí của các nhóm dân tộc trong xã hội mà họ định cư. Đặc biệt,

quá trình công nghiệp hóa dẫn đến sự hình thành, mở rộng của một số ngành công nghiệp

nhât định (vải sợi, thép, xây dựng,…) và việc làm tương ứng, các nhóm người nhập cư với kỹ

năng nghề nghiệp khác nhau làm việc trong các ngành công nghiệp đa dạng ở các thời điểm

khác nhau dẫn đến sự tập trung nghề nghiệp của các nhóm dân tộc có cùng lối sống, mối

quan hệ công việc, lợi ích (theo tầng lớp, giai câp); những người nhập cư làm việc trong cùng

một lĩnh vực có xu hướng sống tập trung tại cùng một khu vực, việc có chung nghề nghiệp

và nơi sinh sống dẫn đến họ có chung các thiết chế và các dịch vụ như trường học, nhà thờ

và dịch vụ tài chính. Tât cả những điều kiện có tính câu trúc đó góp phần hình thành và phát

triển đặc điểm văn hóa của các cộng đồng người Ý, Do Thái, Ba Lan tại Mỹ thông qua sự củng

cố và duy trì mạng lưới quan hệ dòng họ, bạn bè. Theo quan điểm này, vân đề dân tộc nổi lên

như là sự đáp ứng những thay đổi có tính câu trúc của xã hội.

Sarna (1978) phát triển lý thuyết về dân tộc hóa (theory of ethnicization) có vài điểm

khác nhau so với lý thuyết của Yancey và cộng sự (1976). Tác giả cho rằng, dân tộc được hình

thành bởi 2 điều kiện: được gắn cho và nghịch cảnh. Sự sắp xếp hay gắn các cá nhân vào các

nhóm dân tộc nhât định bởi những thực thể bên ngoài như chính phủ, nhà thờ, trường học,

truyền thông, người bản xứ hay các nhóm nhập cư khác. Nghịch cảnh bao gồm thành kiến,

sự phân biệt đối xử, sự thù địch và sự khó khăn. Sarna cho rằng, nghịch cảnh buộc các thành

viên trong cùng một nhóm phải thống nhât từ đó tạo ra bản sắc và tình đoàn kết trong nhóm.

Có thể thây, lý thuyết của Sarna đã coi nhẹ tính tích cực của các nhóm dân tộc trong việc định

hình đặc điểm của nhóm trong khi cường điệu hóa tác động của các tác nhân bên ngoài. Tuy

vậy, điểm nhân của lý thuyết này là sự gắn kết giữa việc hình thành sắc thái của các nhóm dân

tộc với bối cảnh xã hội rộng lớn hơn.

Vũ Thái Hạnh & Phạm Thị Thanh Phương

Sollars (1989) đề xuât khái niệm sự ra đời của dân tộc (the invention of ethnicity), thách

thức nhận định của thuyết nguyên thủy luận rằng tính dân tộc là một hình thức phi lý của sự

gắn kết văn hóa. Tác giả cho rằng, bản sắc dân tộc được gắn vào lịch sử, được tạo ra, duy trì và

thay đổi diện mạo đều là do con người. Trong khi đó, Nagel (1994, 1997) nhận định tính dân

tộc được xây dựng/tái xây dựng là mang tính xã hội bởi yếu tố bên trong (chính nhóm dân tộc

lựa chọn hành động như dàn xếp, tái định nghĩa, tái xây dựng bản sắc của mình) và yếu tố bên

ngoài (như quá trình chính trị, kinh tế, xã hội và các thế lực bên ngoài khác), và tính dân tộc là

đặc điểm thay đổi thường xuyên, liên tục của cá nhân, nhóm. Tập trung vào tính trung tâm của

chủng tộc, Orni và Winant (1994) chứng minh rằng, ý nghĩa và thứ hạng của chủng tộc định

hình và được định hình bởi tiến trình chính trị. Tựu trung lại, trường phái diễn giải luận tập

trung vào sự xây dựng mang tính xã hội trong việc hình thành và duy trì dân tộc, trong đó các

yếu tố có tính câu trúc và lịch sử sẽ tạo ra và củng cố tính dân tộc, góp phần giải thích tốt hơn

sự biến thiên của một số đặc điểm của tính dân tộc. Cũng như trường phái nguyên thủy luận,

luận thuyết diễn giải xã hội chưa chú trọng đúng mức đến vai trò của lợi ích kinh tế, chính trị

trong việc hình thành tính dân tộc.

Không giống như 2 trường phái lý thuyết trên, thuyết công cụ (the instrumentalist

school) xem dân tộc như một công cụ hay phương tiện chiến lược để đạt được các nguồn

lực. Con người trở thành một cá thể của dân tộc và vẫn là một dân tộc khi yếu tố đó mang lại

những thứ quan trọng cho họ. Nói cách khác, dân tộc tồn tại và duy trì vì nó có ích. Portes và

Bach (1985) minh họa: “sự hỗ trợ về tinh thần, vật chât được cung câp bởi mạng lưới dân tộc

cho những thắng lợi chính trị thông qua phiếu bầu của khối cử tri dân tộc đó”. Là những người

tiên phong của trường phái này, Glazer và Moynihan (1975) cho rằng dân tộc không đơn giản

là sự pha trộn tình cảm, nhưng giống như tầng lớp và quốc tịch, nó là phương tiện để gắn kết

với tính chính trị nhằm tối đa lợi ích nhóm. Các nhóm dân tộc cũng chính là các nhóm lợi ích.

Ở góc độ cực đoan của thuyết này, việc đạt được và duy trì thành viên, đặc điểm văn hóa của

dân tộc đơn giản bởi động lực mong muốn đạt được các lợi thế so sánh. Việc xác định tính dân

tộc thường dễ thay đổi tùy theo tình huống khi lợi ích của quốc gia dân tộc thay đổi. Ở cách

tiếp cận mềm mỏng hơn, thuyết này kết nối cả mặt thuận lợi và những yếu tố ảnh hưởng đến

dân tộc. Cohen (1969) nhận thây tính đồng nhât văn hóa tạo nên sự thuận tiện và nâng cao

hiệu quả tổ chức nhóm lợi ích và thúc đẩy tình đoàn kết và tính dân tộc.

Từ các trường phái lý thuyết trên, có thể thây việc tích hợp các giá trị của các lý thuyết

trên là khả thi. Cách tiếp cận tích hợp (integrated approach) cho rằng dân tộc (bao gồm cả

chủng tộc) được xây dựng có tính xã hội một phần dựa trên nguồn gốc tổ tiên, song quan

trọng hơn là xã hội, mà ở đó lợi ích của các nhóm dân tộc cũng một phần quyết định đến việc

xác định nguồn gốc dân tộc. Lập luận này dựa trên 4 nhận định sau:

Nhận định thứ nhât, dân tộc có tính được quy gán, phần nào đó dựa trên nguồn gốc

tổ tiên với các đặc điểm văn hóa, thể chât và nguồn gốc quốc gia, lãnh thổ. Feagin và cộng

Tạp chí Khoa học xã hội miền Trung, Số 04 (60) - 2019

sự (1993) nhận định, “khái niệm tổ tiên chung, cả thực tế hay truyền thuyết có ý nghĩa quan

trọng đối với cách nhìn nhận của những người bên ngoài và sự tự xác định của các nhóm dân

tộc”. Max Weber, nhà xã hội học người Đức, định nghĩa nhóm dân tộc là “những nhóm người

chia sẻ niềm tin chủ quan trong thế hệ con cháu của họ nhờ sự tương đồng về đặc điểm thể

chât hoặc phong tục, tập quán hoặc cả hai, hoặc dựa trên ký ức của quá trình thuộc địa hoặc

di cư, bằng cách này niềm tin trở nên quan trọng cho sự tiếp tục các mối quan hệ cộng đồng

không cùng huyết thống”. Do đó, nguồn gốc tổ tiên phải là điều kiện có tính bắt buộc cho sự

nhận diện dân tộc. Vì vậy, không nên tách biệt các khía cạnh của dân tộc hay chủng tộc với

nguồn gốc tổ tiên chung hay tổ tiên có tính huyền thoại. Mỗi cá nhân được xã hội sắp xếp vào

một nhóm dân tộc cụ thể hoặc tự mình lựa chọn nguồn gốc dân tộc một phần bởi dòng dõi

tổ tiên của anh ta.

Nhận định thứ hai, dân tộc phần lớn được định hình bởi xã hội. Có ít nhât 4 cơ chế để

xã hội định hình dân tộc. Cơ chế đầu tiên, xã hội quyết định tư cách thành viên nhóm dân tộc

thông qua các quy tắc thành văn hoặc bât thành văn. Phân loại, xếp hạng hay định nghĩa dân

tộc do xã hội quyết định phản ánh mối quan hệ quyền lực liên nhóm. Quy tắc xếp loại dân

tộc/chủng tộc thay đổi từ xã hội này sang xã hội khác, vì vậy mới có việc cùng một cá nhân có

thể được xếp vào các dân tộc khác nhau ở các xã hội khác nhau. Ví dụ, ở Mỹ, tổ tiên đóng vai

trò quan trọng hơn đặc điểm thể chât trong việc quyết định dân tộc/chủng tộc của cá nhân; ở

Brazil, các đặc điểm thể chât tổng hợp của một cá nhân (màu da, tóc, hình dáng khuôn mặt,…)

lại là yếu tố quyết định cho sự phân loại dân tộc/chủng tộc. Do đó, có việc nhiều người da đen

sáng (ít đen) ở Mỹ lại được coi là người da trắng ở Brazil. Ngoài ra, ở Brazil người ta còn dùng

nhiều tiêu chí nữa, như tầng lớp xã hội. Những người ở địa vị xã hội cao có xu hướng được xếp

vào nhóm da trắng so với những người có địa vị xã hội thâp. Người Brazil nói rằng“một người

da đen giàu có là da trắng và một người da trắng nghèo là da đen”, đây là miêu tả sống động

tiêu chí tài sản quyết định màu da, chủng tộc. Cơ chế thứ hai, các điều kiện xã hội có thể tạo

ra bản sắc và các nhóm dân tộc mới. Chẳng hạn, người nhập cư tạo nên nhóm dân tộc mới

vì nhóm nhập cư hôm nay sẽ trở thành nhóm dân tộc ngày mai. Cơ chế thứ ba, các điều kiện

xã hội có thể thay đổi tư cách thành viên dân tộc hoặc bản sắc của các cá nhân, nhóm. Chính

phủ có thể coi một nhóm dân tộc là chủng tộc gì tùy thuộc vào từng giai đoạn với các nhận

thức, quan niệm khác nhau. Cơ chế thứ tư, các điều kiện có tính câu trúc xã hội có thể làm tăng

thêm bản sắc và ý thức dân tộc. Rât nhiều các điều kiện có tính câu trúc này thực hiện chức

năng như chât xúc tác hoặc kích thích bản sắc và sự thức tỉnh dân tộc. Sự công nhận của chính

phủ có thể dẫn đến gia tăng tính tổ chức và ý thức tự thân của nhóm và có thể làm tăng thêm

sự nhận dạng, sự huy động trong nhóm không được công nhận chính thức.

Nhận định thứ 3, chi phí và lợi ích gắn liền với tư cách thành viên các nhóm dân tộc

quyết định một phần sự nhận dạng dân tộc. Khi cá nhân có nhiều sự lựa chọn dân tộc thì chi

phí và lợi ích của tư cách thành viên dân tộc đóng vai trò then chốt quyết định sự lựa chọn

dân tộc của các cá nhân và nhóm. Tuy nhiên, đây không phải là yếu tố quyết định duy nhât,

Vũ Thái Hạnh & Phạm Thị Thanh Phương

nó thường liên quan tới các yếu tố xã hội khác. Con người lựa chọn hoặc lẩn tránh gắn kết với

một nhóm dân tộc nhằm mục đích tối đa hóa lợi ích và giảm thiểu những mât mát, tính tư lợi

quyết định phần nào sự lựa chọn. Nói chung, tư cách thành viên dân tộc có thể đem lại nhiều

lợi ích sẽ làm tăng tính nhận dạng dân tộc, trong khi đó nếu tư cách thành viên này mà phải

trả nhiều chi phí sẽ khiến các cá nhân có xu hướng xa lánh hay rời xa nhóm dân tộc đó. Chi phí

và lợi ích ở đây có thể bao gồm yếu tố vật chât hoặc tinh thần như sự thỏa mãn/không thỏa

mãn về mặt tâm lý. Nagel và cộng sự (1996) nhận định, sự lựa chọn dân tộc có thể mang tính

duy lý hoặc không bị chi phối bởi lý trí.

Nhận định thứ tư, ranh giới dân tộc tương đối ổn định nhưng có thể thay đổi theo thời

gian, đặc biệt khi việc xếp loại các nhóm dân tộc trở nên khó khăn. Có thể thây, dòng dõi dân

tộc được định hình theo yếu tố huyết thống nhưng lại được thừa nhận từ xã hội, sự thay đổi,

xáo trộn không thể diễn ra nhanh chóng trong thời gian ngắn. Điều này chỉ diễn ra khi cách

xếp loại dân tộc có vân đề, thường do thách thức chính trị đối với trật tự dân tộc đang tồn tại,

dẫn đến ranh giới dân tộc bắt đầu thay đổi.

Nhiều nhà nghiên cứu có chung nhận định rằng, đặc điểm dân tộc có tính động, thay

đổi theo thời gian và bối cảnh. Từ đó, các nhà nghiên cứu tiếp biến văn hóa và hoạch định

chính sách băn khoăn liệu khi tham gia vào đời sống xã hội trong nước và quốc tế, việc giao

tiếp với các nhóm xã hội lớn khác có làm đánh mât hoặc phai mờ các giá trị văn hóa của dân

tộc nói riêng và văn hóa của quốc gia nói chung hay không? Chúng tôi cho rằng, trong xu thế

hội nhập khu vực và quốc tế hiện nay, quá trình giao lưu và tiếp biến văn hóa là không tránh

khỏi, vân đề đặt ra cho các nhà quản lý là làm sao để bảo tồn các giá trị văn hóa tích cực, thể

hiện giá trị văn hóa của dân tộc, quốc gia đồng thời tiếp thu các giá trị văn hóa tiến bộ của

nhân loại, làm phong phú thêm giá trị văn hóa dân tộc. Quá trình giao lưu và tiếp biến văn

hóa cũng còn là cơ hội để chúng ta nhận diện rõ hơn giá trị văn hóa của dân tộc và có ý thức

giữ gìn, bảo tồn các giá trị đặc sắc ây. Các giải pháp bảo tồn và phát huy cần mang tính tổng

thể, dài hạn, chú trọng lồng ghép chính sách trên nhiều lĩnh vực khác nhau như giáo dục, y

tế, kinh tế, xã hội, trong đó đặc biệt chú ý đến hiệu quả trong giáo dục lịch sử và các chương

trình văn hóa, giải trí. Từ đó, các giá trị văn hóa dân tộc sẽ thâm đượm trong mỗi cá nhân ngay

từ lúc còn nhỏ đến khi trưởng thành theo tiến trình tự nhiên, sâu lắng nhât. Thực hiện tốt điều

này sẽ góp phần tạo ra sức mạnh đại đoàn kết dân tộc, nâng cao tiềm lực của quốc gia dân tộc

một cách bền vững và trường tồn.

3. Quan niệm và tiếp cận vê chủ nghĩa quốc gia dân tộc

Từ quan niệm về dân tộc, các nhà nghiên cứu hướng đến tìm hiểu chủ nghĩa quốc gia

dân tộc. Chủ nghĩa quốc gia dân tộc thường có hệ tư tưởng của riêng mình. Các xung đột

thường xảy ra khi các giá trị văn hóa của hệ tư tưởng này có nhiều khác biệt, ngược lại sự

tương đồng càng lớn thì sự hòa hợp, thống nhât và hòa bình càng là ưu thế. Các phong trào,

cuộc vận động chính trị thường liên quan đến tính dân tộc hoặc chủ nghĩa quốc gia dân tộc,

Tạp chí Khoa học xã hội miền Trung, Số 04 (60) - 2019

với nhiều câp độ khác nhau. Gellner (1983) cho rằng, chủ nghĩa quốc gia dân tộc là biên giới

địa lý quốc gia trùng với biên giới văn hóa quốc gia đó, trong trường hợp ngược lại thì được

coi là những người theo chủ nghĩa dân tộc. Dân tộc hay chủ nghĩa quốc gia dân tộc cần được

đặt trong mối quan hệ với nhà nước. Chủ nghĩa quốc gia dân tộc hàm ý sự giải thích mang

tính tư tưởng cho sự tồn tại của nhà nước, có thể là thực tế hoặc tiềm năng. Theo tiêu chí này,

dân tộc đôi khi có thể được diễn giải là một hình thức của chủ nghĩa quốc gia dân tộc có tính

tĩnh, trong một số giai đoạn lịch sử nhât định hoặc cuối cùng dân tộc biểu hiện như chủ nghĩa

quốc gia dân tộc.

Xem xét ở góc độ địa chính trị, chủ nghĩa quốc gia dân tộc là một loại hệ tư tưởng mơ

hồ, nó có thể mang tính hung hăng và bành trướng trong và ngoài biên giới quốc gia, nó có

thể được dùng như một phương thức hội nhập văn hóa và gìn giữ hòa bình đích thực trong

một quốc gia dân tộc hoặc một khu vực. Các nhà lý thuyết tự do thường xem chủ nghĩa quốc

gia dân tộc như là một hệ tư tưởng phổ quát nhân mạnh đến sự bình đẳng và quyền con

người nhưng nó cũng có thể được xem là một loại chủ nghĩa biệt lập chối bỏ những người

không phải công dân của mình hoặc những công dân có sự lệch lạc văn hóa, trong trường

hợp cực đoan, nó còn chối bỏ họ với tư cách thành viên cộng đồng xã hội (Giddens, 1987).

Dựa vào bối cảnh xã hội, chủ nghĩa quốc gia dân tộc có thể có tác động hội nhập/phân rã về

mặt văn hóa xã hội, hoặc có thể là phương tiện hàn gắn sự chia rẽ giữa các dân tộc trong cùng

một quốc gia có sự đa dạng văn hóa.

Về sự trỗi dậy của chủ nghĩa quốc gia dân tộc, trong tính lịch sử của nó, tư tưởng quốc

gia dân tộc nhằm mục đích gắn kết người dân về văn hóa, chính trị và kinh tế. Mô hình quốc

gia dân tộc như là một thực thể chính trị tối thượng đã trở nên phổ biến trong thế kỷ XX, các

quốc gia dân tộc đóng vai trò rât quan trọng trong việc tạo ra thế giới ngày nay do vai trò quan

trọng của các mối quan hệ quốc tế. Các quốc gia tạo ra sự hội nhập xã hội thông qua việc đề

ra các khuôn mẫu chung như hệ thống giáo dục thống nhât, ngôn ngữ phổ thông, hợp đồng

lao động có tính phổ biến. Có thể thây, việc xây dựng hình ảnh quốc gia thống nhât thông qua

tạo sự khác biệt với quốc gia khác nhằm tăng cường tính cố kết trong nước đã không còn là

sự cá biệt. Trong quốc gia, tât cả đàn ông, đàn bà đều là công dân, họ tham gia vào hệ thống

các mối quan hệ xã hội, họ được nương tựa, bảo vệ, đóng góp cho quốc gia, sự phân biệt chỉ

đến khi có sự xuât hiện của người bên ngoài (quốc gia khác). Ở nơi nào tinh thần quốc gia dân

tộc được phổ biến thành công đến các công dân của mình, nơi đó mỗi người dân sẽ là một

nhà vận động cho dân tộc, bản sắc, lối sống của họ dần trở nên tương thích với các yêu cầu

của quốc gia dân tộc, hỗ trợ cho sự phát triển quốc gia. Trong trường hợp chủ nghĩa quốc gia

dân tộc thât bại, nhà nước có xu hướng sử dụng bạo lực hoặc đe dọa sử dụng bạo lực nhằm

ngăn chặn sự phân rã. Sự độc quyền trong sử dụng bạo lực chính đáng, độc quyền thu thuế

là một trong những đặc tính quan trọng nhât của nhà nước hiện đại. Tuy nhiên, bạo lực được

xem như là phương án cuối cùng, gắn kết con người thông qua văn hóa, hệ tư tưởng vẫn là ưu

tiên, được sử dụng phổ biến và có tính bền vững.

Vũ Thái Hạnh & Phạm Thị Thanh Phương

Vì biên giới quốc gia luôn có sự thay đổi trong tiến trình lịch sử, các cộng đồng người

trong quốc gia cũng có sự thay đổi, đây là một tiến trình diễn ra liên tục, không ngừng nghỉ.

Các nhóm dân tộc có thể tiếp tục tồn tại và tạo ra mối nguy đối với chủ nghĩa quốc gia dân

tộc đang thống trị theo hai cách: lật đổ hoặc phân rã. Chủ nghĩa quốc gia dân tộc chỉ thực sự

thành công khi nhà nước đồng thời tăng cường ảnh hưởng và phản ứng thích đáng với những

yêu cầu chung, thỏa mãn được các nhu cầu chính đáng của người dân, thì khi đó mỗi người

dân sẽ trở thành các nhà ái quốc, có tinh thần dân tộc. Có thể nảy sinh các xung đột tiềm tàng

giữa quốc gia dân tộc với các hình thức tổ chức không phải quốc gia dân tộc khi các tổ chức

này theo đuổi các nguyên tắc chuẩn mực không tương thích với các chuẩn mực, nguyên tắc

của nhà nước, nhât là xung đột hệ tư tưởng.

Trong xã hội hiện đại, các dân tộc thiểu số ít nhiều phải đối mặt với nguy cơ bị đồng hóa

(do hội nhập và sự hiện đại hóa), họ có thể yêu cầu được hưởng một số quyền đặc biệt do tính

khác biệt về văn hóa và lối sống, mặt khác họ cũng có thể phải chịu sự phân biệt đối xử có tính

hệ thống nếu họ được nhà nước trao cho các quyền này. Chế độ Apacthai ở Nam Phi dành

cho người da đen ở nước này các đặc quyền về kinh tế, dạy ngôn ngữ châu Phi, giữ gìn các di

sản văn hóa truyền thống đồng thời cũng tước đi của họ sự tham gia vào đời sống chính trị

của đât nước Nam Phi. Nếu tât cả công dân đều được đối xử bình đẳng, một số giá trị văn hóa

sẽ được tôn vinh nhưng nếu người dân bị phân biệt đối xử theo sự khác biệt về đặc điểm văn

hóa thì thành viên thuộc các dân tộc ít người dễ bị thiệt thòi, yếu thế. Vì vậy, chủ nghĩa quốc

gia dân tộc cần được mở rộng nội hàm, giàu tính bao dung, đại diện cho ước mơ và nguyện

vọng của đông đảo người dân, bao quát được mọi thành phần dân tộc, vượt qua sự khác biệt,

hướng đến lợi ích chung của đât nước. Cần lưu ý, chủ nghĩa quốc gia dân tộc gắn với nhà nước,

với các nhóm dân tộc quy mô lớn đôi khi không tương thích/khác biệt với các giá trị của các

dân tộc ít người, từ đó tạo ra sự tác động tiêu cực tới các dân tộc này. Khi văn hóa của họ bắt

buộc phải thích nghi với các yêu cầu của nhà nước hiện đại, thường ít nhiều dẫn tới sự thay

đổi bản sắc văn hóa dân tộc. Các dân tộc yếu thế hơn có xu hướng học ngôn ngữ phổ thông,

trong quá trình này bản sắc văn hóa của họ cũng sẽ có sự thay đổi đáng kể.

Sự khác biệt giữa các quốc gia dân tộc thường liên quan đến các phương thức hội nhập,

hệ thống chính trị và điều kiện kinh tế đa dạng, do đó khi xem xét, xử lý các vân đề dân tộc cần

linh hoạt phù hợp với điều kiện của từng quốc gia cụ thể. Điểm lưu ý tiếp theo là truyền thống

và lịch sử chính trị đặc thù có ảnh hưởng đến bản chât của các mối quan hệ giữa các dân tộc

bên trong quốc gia. Cuối cùng, có lẽ là cơ bản nhât, sự phân chia quyền lực kinh tế, chính trị

tạo thành câu trúc xã hội của một quốc gia. Nói dễ hiểu hơn, các nhóm bị phân biệt đối xử,

nghèo đói thì có ít cơ hội đạt được những quyền lợi của mình một cách thuyết phục, ngược lại

các nhóm có sự thành công, như người Do Thái ở Mỹ, đã tạo dâu ân, sắc thái văn hóa dân tộc

rõ nét, được công nhận như những công dân Mỹ tiêu biểu trong so sánh với người nhập cư từ

các dân tộc khác trong xã hội Mỹ.

Tạp chí Khoa học xã hội miền Trung, Số 04 (60) - 2019

Hiện nay, vân đề dân tộc và các phong trào quốc gia dân tộc vẫn liên tục có nhiều diễn

biến mới, với các xu hướng tồn tại song song: xu hướng liên kết như mô hình của Liên minh

châu Âu, ASEAN hay xu hướng đâu tranh ly khai như ở Scotland (Liên hiệp vương quốc Anh),

xứ Catalonia (Tây Ban Nha),.... Xử lý tốt vân đề này lại tùy thuộc vào đặc điểm, tính chât của

từng bối cảnh cụ thể, mối quan hệ giữa các dân tộc trong quốc gia và mối quan hệ dân tộc với

quốc gia, đặc điểm văn hóa lịch sử của từng quốc gia cụ thể.

4. Kết luận và hàm y

Khái niệm dân tộc và chủ nghĩa quốc gia dân tộc là những luận điểm còn gây tranh cãi

trong giới học giả cũng như các nhà chính sách. Các trường phái lý thuyết có thể giải thích

dân tộc từ góc độ sinh học, xã hội, văn hóa, kinh tế, lịch sử, theo đó dân tộc là khái niệm có

tính động, thay đổi theo thời gian. Chủ nghĩa quốc gia dân tộc là khái niệm được các nhà tư

tưởng, giới nghiên cứu giải thích dựa theo yếu tố lợi ích, với những cách tiếp cận riêng. Một

số quốc gia sử dụng khái niệm này với biểu hiện bành trướng lãnh thổ trong khi nhiều quốc

gia sử dụng nó như yếu tố đoàn kết dân tộc, quan tâm đến các nhu cầu chính đáng của người

dân để cùng hội nhập, hợp tác hòa bình với các quốc gia trong khu vực và thế giới. Trong bối

cảnh hiện nay, xu hướng chủ nghĩa quốc gia dân tộc diễn biến phức tạp, đa chiều cạnh, do

đó đòi hỏi các nhà lãnh đạo cần có cách xử lý thận trọng, phù hợp với điều kiện thực tế, lợi ích

quốc gia và luật pháp quốc tế.

Việt Nam luôn hướng đến bảo tồn và phát huy các giá trị tốt đẹp của dân tộc, tiếp thu

tinh hoa văn hóa nhân loại. Chính sách dân tộc được thực hiện theo nguyên tắc bình đẳng,

đoàn kết, tôn trọng giúp nhau cùng phát triển. Chúng ta cũng ý thức được rằng, việc xây

dựng, củng cố, phát triển các giá trị tốt đẹp của dân tộc là quá trình lâu dài, đòi hỏi sự góp

sức của mỗi thành viên cũng như vai trò của nhà nước với hệ thống chính sách tổng thể, linh

hoạt. Chủ nghĩa quốc gia dân tộc, trong bối cảnh quốc tế hiện nay có nhiều diễn biến đan xen

phức tạp, chúng ta cần hướng đến bảo vệ các giá trị chính đáng, xây dựng khối đại đoàn kết

trong nước, đồng thời tăng cường hội nhập quốc tế, mở rộng quan hệ đối tác trong khu vực

và thế giới để tận dụng sức mạnh thời đại. Tăng cường tiềm lực quốc gia dân tộc là cơ sở mâu

chốt để xây dựng, bảo vệ đât nước đồng thời đem lại cuộc sống âm no, phát triển bền vững

cho mỗi người dân Việt.

Tài liệu tham khảo:

Aboud, F. E. (1987).The development of ethnic self-identiﬁcation and attitudes. Children’s

ethnic socialization: Pluralism and development, 32-55.

Calhoun, C. (1993). Nationalism and ethnicity. Annual review of sociology, 19(1), 211-239.

Eriksen, T. H. (1991). Ethnicity versus nationalism. Journal of Peace Research, 28(3), 263-278.

Gans, H. J. (1979). Symbolic ethnicity: The future of ethnic groups and cultures in

America. Ethnic and racial studies, 2(1), 1-20.

Vũ Thái Hạnh & Phạm Thị Thanh Phương

Gellner, E. (1983). Nationalism and the 2 forms of cohesion in complex societies. In

Proceedings of the British Academy (Vol. 68, pp. 165-187). England: Oxford Univ Press.

Glazer, N., & Moynihan, D. P. (1970). Beyond the Melting Pot: The Negroes, Puerto Ricans,

Jews, Italians, and Irish of New York City (Vol. 63). Cambridge, MA: mit Press.

Glazer, N., Moynihan, D. P., & Schelling, C. S. (Eds.). (1975). Ethnicity: Theory and

experience (No. 109). Harvard University Press.

Hobsbawm, E. J., & Kertzer, D. J. (1992). Ethnicity and nationalism in Europe today.

Anthropology today, 8(1), 3-8.

Nagel, J. (1994). Constructing ethnicity: Creating and recreating ethnic identity and

culture. Social problems, 41(1), 152-176.

Nagel, J. (1997). American Indian ethnic renewal: Red power and the resurgence of identity

and culture. Oxford University Press on Demand.

Orni, M., & Winant, H. (1994). Racial Formation in the United States: From the 1960s to

the 1990s. London and New York: Routledge.

Portes, A., & Bach, R. L. (1985). Latin journey: Cuban and Mexican immigrants in the United

States. Univ of California Press.

Sarna, J. D. (1978). From Immigrants to Ethnics: Toward a New Theory of. Ethnicity, 5(4),

370-78.

Van den Berghe, P. L. (1981). The ethnic phenomenon. New York: Elsevier.

Yancey, W. L., Ericksen, E. P., & Juliani, R. N. (1976). Emergent ethnicity: A review and

reformulation. American sociological review, 391-403.

Yang, P. Q. (2000). Ethnic studies: Issues and approaches. SUNY Press.

10 trang Thùy Anh 15240 Free

Download

Bạn đang xem tài liệu "Dân tộc và chủ nghĩa quốc gia dân tộc: Quan niệm và tiếp cận nhìn từ các nghiên cứu quốc tế", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên

File đính kèm:

dan_toc_va_chu_nghia_quoc_gia_dan_toc_quan_niem_va_tiep_can.pdf