Chiến lược của các nước lớn đối với khu vực châu Á - Thái Bình Dương và vai trò, vị thế của Việt Nam
Chiến lược của các nước lớn đối với khu vực châu Á -
Thái Bình Dương và vai trò, vị thế của Việt Nam
Phạm Thị Thanh Bình(*)
Vũ Thị Phương Dung(**)
Tóm tắt: Bài viết phân tích vị trí và tầm quan trọng của khu vực châu Á - Thái Bình
Dương trong thế kỷ XXI xét trên cả 2 góc độ: Địa - Chính trị và Địa - Kinh tế với những
thay đổi căn bản. Trên cơ sở tìm hiểu quan điểm và chiến lược của các nước lớn (Mỹ,
Nga, Trung Quốc) đối với khu vực châu Á - Thái Bình Dương, bài viết đưa ra một số đánh
giá, nhận định về vai trò, vị thế của Việt Nam trong khu vực.
Từ khóa: Chiến lược, Châu Á - Thái Bình Dương, Việt Nam
Abstract: The paper analyzes the position and importance of the Asia-Pacific region in the
twenty-first century in both geo-political and geo-economic discourses with fundamental
changes. Based on an analysis of the views and strategies of major countries, namely the
U.S., Russia and China, for the Asia-Pacific region, the article provides some assessments
on Vietnam’s role and position in the region.
Keywords: Strategy, Asia-Pacific, Vietnam
1(*)(**)
Mở đầu
1. Vị trí và tầm quan trọng của khu vực
châu Á - Thái Bình Dương
Việt Nam là quốc gia thuộc khu vực
châu Á - Thái Bình Dương, một khu vực
phát triển năng động nhất và cũng là khu
vực hết sức quan trọng về chính trị, kinh tế,
văn hóa, an ninh... trên thế giới. Việt Nam
nằm giữa hai châu lục lớn nhất là châu Á
và châu Mỹ với những cường quốc lớn như
Mỹ, Trung Quốc, Nga... Vì thế, vai trò của
Việt Nam phụ thuộc rất lớn vào việc đảm
bảo chính sách đối ngoại đa phương và
ngăn khả năng bị “kéo” vào quỹ đạo của
một trong các cường quốc lớn.
Xét trên góc độ địa - chính trị, khu
vực châu Á - Thái Bình Dương tiếp giáp
với nhiều đại dương, trong đó Thái Bình
Dương là “cửa ngõ” nối liền Mỹ với thế
giới. Về địa lý, châu Á - Thái Bình Dương
gồm Đông Bắc Á, Đông Nam Á, Trung Á,
Nam Á, các quần đảo ở Thái Bình Dương
và các nước trong khu vực Nam Bắc Mỹ;
gồm những quốc gia lớn nhất thế giới (Nga,
Trung Quốc, Mỹ), bốn trong số những quốc
gia đông dân nhất thế giới (Trung Quốc, Ấn
Độ, Mỹ, Indonesia), và ba cường quốc kinh
tế hàng đầu thế giới (Mỹ, Trung Quốc, Nhật
Bản). Về chính trị, khu vực này tập trung ba
trong năm Ủy viên thường trực Hội đồng
(*) PGS.TS., Viện Kinh tế và Chính trị thế giới, Viện
Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam;
Email: [email protected]
(**) NCS.ThS., Tạp chí Cộng sản.
Thông tin Khoa học xã hội, số 1.2020
12
Bảo an Liên Hợp Quốc (Trung Quốc, Mỹ, lại khiến những quốc gia này không khỏi
Nga), chiếm 7/10 cường quốc quân sự hàng lo lắng; Thứ ba, các quốc gia sở hữu hạt
đầu thế giới (Trung Quốc, Mỹ, Nga, Ấn nhân ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương
Độ, Nhật Bản, CHDCND Triều Tiên, Hàn không ngừng tăng lên; sự theo đuổi của các
Quốc) (Công Tuấn, 2018).
tổ chức phi chính phủ đối với vũ khí hủy
Xét về góc độ địa - kinh tế, tổng sản diệt hàng loạt và việc triển khai hệ thống
phẩm quốc nội (GDP) của 21 nước thành phòng thủ tên lửa đạn đạo của Mỹ ở khu
viên khu vực châu Á - Thái Bình Dương vực này, tất cả đều có khả năng dẫn đến
chiếm 54% tổng GDP thế giới và dịch vụ cuộc chạy đua vũ trang gay gắt ở khu vực
thương mại chiếm 44% thế giới (Công châu Á - Thái Bình Dương; Thứ tư, cơ chế
Tuấn, 2018). Châu Á - Thái Bình Dương hợp tác đa phương khu vực không ngừng
không chỉ là một trong những khu vực có tăng cũng có khả năng làm xuất hiện nhất
dân số đông nhất thế giới, chiếm khoảng thể hóa khu vực (Châu Anh, 2019).
1/2 dân số thế giới (Minh Châu, 2019), mà
Hiện nay, khu vực châu Á - Thái Bình
còn là một trong những khu vực có nền Dương có mức sống cao nhất trên thế giới.
kinh tế phát triển sôi động nhất và tập trung Năm 2018, hơn một tỷ người dân Đông Á
nhiều của cải nhất với trữ lượng dầu mỏ, thoát khỏi nghèo. Gần 2/3 dân số Đông Á
khí đốt vô cùng lớn (Quốc Trung, 2018).
hiện được xem là có an ninh kinh tế hoặc
Diễn đàn hợp tác Kinh tế châu Á - Thái thuộc tầng lớp trung lưu (Nhật Thảo, 2018).
Bình Dương (APEC) được thành lập năm Đây còn là khu vực phục hồi nhanh nhất và
1989 tại Úc nhằm thúc đẩy hơn nữa tăng đạt tốc độ tăng trưởng cao nhất sau những
trưởng kinh tế và thịnh vượng trong khu tác động sâu sắc của cuộc khủng hoảng tài
vực và củng cố cộng đồng châu Á - Thái chính - kinh tế toàn cầu năm 2007-2008.
Bình Dương. Với 21 thành viên và 2,6 tỷ Sự tăng trưởng chung của khu vực châu Á
người (khoảng 40% dân số trên thế giới), - Thái Bình Dương dự báo vượt tốc độ tăng
56% GDP và 57% giá trị thương mại toàn trưởng của nền kinh tế thế giới nhờ nhu cầu
cầu (Thông tấn xã Việt Nam, 2017), APEC nội địa và buôn bán nội khối tăng giúp bù
tự hào đại diện cho một khu vực kinh tế đắp sự suy giảm xuất khẩu sang các nền
phát triển năng động nhất thế giới.
kinh tế phát triển. Tuy nhiên, những thách
Bước sang thế kỷ XXI, khu vực châu Á thức mới trên lĩnh vực an ninh đối với khu
- Thái Bình Dương có những thay đổi mang vực này là điều đáng lo ngại, đó là: những
tính căn bản, đó là: Thứ nhất, sức mạnh vụ tranh chấp về biển, đảo giữa các nước
chính trị và tốc độ phát triển kinh tế của ở khu vực Đông Bắc Á vẫn tiềm ẩn nguy
khu vực này tăng lên nhanh chóng so với cơ căng thẳng trong các mối quan hệ song
các khu vực khác trên thế giới. Năm 2018, phương hoặc đa phương về an ninh ở châu
tỷ lệ thương mại của khu vực châu Á - Thái Á - Thái Bình Dương; hay những động thái
Bình Dương chiếm 57,5% thương mại toàn của Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc luôn đặt quân
cầu, tăng hơn so với mức trung bình 56,3% đội của họ ở Đông Bắc Á trong tình trạng
của giai đoạn 2012-2017 (Theo: Châu báo động cao, sẵn sàng cho một cuộc chiến
Anh, 2019); Thứ hai, sự trỗi dậy của Trung tranh, điều này đã làm bật lên những thách
Quốc một mặt đem đến cơ hội để kinh tế thức lớn về an ninh đối với khu vực này
các nước xung quanh phát triển, mặt khác (Công Tuấn, 2018).
Chiến lược của các nước…
13
Có thể nói, khu vực châu Á - Thái
Quan điểm của Mỹ nhằm: (i) xác định
Bình Dương có vị trí, vai trò hết sức quan tầm quan trọng của vành đai chiến lược
trọng không chỉ đối với lợi ích của Mỹ mà châu Á - Thái Bình Dương ngăn chặn ảnh
còn cả với những nước lớn như Nga và hưởng của Trung Quốc; (ii) tái khẳng định
Trung Quốc.
sự trở lại châu Á - Thái Bình Dương của
2. Quan điểm và chiến lược của các nước Mỹ và “tạo sự tin tưởng, trấn an” Hiệp
lớn (Mỹ, Nga, Trung Quốc) đối với khu hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN)
vực châu Á - Thái Bình Dương
với các cam kết của Mỹ; (iii) củng cố và
thắt chặt quan hệ đồng minh với Úc, New
Với Mỹ
Trong “Chiến lược quốc gia cho thế kỷ Zealand; triển khai hợp tác toàn diện của
XXI”, Mỹ xác định khu vực châu Á - Thái Mỹ đối với các đối tác trong khu vực này.
Bình Dương là một nhân tố quan trọng đối Hiện nay, trong cơ chế đa phương, đối thoại
với an ninh quốc gia của nước này. Thực tế là vô cùng quan trọng, Mỹ chủ trương phát
cho thấy, châu Á - Thái Bình Dương đang huy vai trò lớn hơn trong các cơ chế hợp
là khu vực tập trung sự chú ý của nhiều tác vốn có, phản đối việc thành lập các cơ
nước lớn và nhiều tổ chức quốc tế quan chế khu vực mới vì lo sợ bị loại bỏ ra ngoài;
trọng; qua đó Mỹ có thể dựa vào trào lưu (iv) tăng cường tính linh hoạt và tính sáng
kinh tế toàn cầu hóa để mở rộng quan hệ tạo của Mỹ trong việc tham gia vào cơ chế
mậu dịch ở khu vực. Vì vậy, đây cũng là hợp tác đa phương; (v) tăng cường quyền
nơi tập trung nhiều mâu thuẫn về lợi ích lãnh đạo và khống chế ở khu vực châu Á -
có tính chiến lược của một số nước lớn đối Thái Bình Dương.
trọng với lợi ích quốc gia của Mỹ, đặc biệt
Mục đích chiến lược của Mỹ đối với
là những nước đang cạnh tranh với Mỹ để khu vực châu Á - Thái Bình Dương là thực
giành quyền khống chế khu vực này về hiện bá quyền khu vực bằng các hoạt động
chính trị và kinh tế.
kinh tế, chính trị, quân sự, ngoại giao nhằm
Với vị trí đặc biệt, vừa ở Thái Bình đe dọa, gây sức ép buộc các nước khuất
Dương, vừa ở Đại Tây Dương, Mỹ muốn phục trước tham vọng thiết lập một trật tự
nắm vai trò lãnh đạo ở châu Á - Thái Bình thế giới “đơn cực” do Mỹ lãnh đạo. Năm
Dương và củng cố hợp tác với các nước 2019, Mỹ thực hiện hai tư duy chiến lược
trong khu vực với mục tiêu ổn định, tự do lưu về châu Á - Thái Bình Dương, bao gồm:
thông, phát triển kinh tế và không bị cản trở.
Thứ nhất, tư duy chiến lược cạnh
Mỹ không đứng về phe nào trong cuộc tranh tranh và cân bằng, đây là tư duy chiến
chấp lãnh thổ và kêu gọi các bên giải quyết lược chủ yếu nhất hiện nay của Mỹ. Sự
tranh chấp bằng các phương pháp hòa bình phát triển kinh tế và vai trò quốc tế của
và theo công ước quốc tế. Thực hiện Chiến Trung Quốc tất yếu dẫn đến sự cạnh tranh
lược châu Á - Thái Bình Dương là biện pháp Trung - Mỹ. Bên cạnh đó, sự phụ thuộc
quan trọng trong chính sách toàn cầu của Mỹ, về kinh tế của các nước Đông Á đối với
đặc biệt sau khi Tổng thống Donald Trump Trung Quốc ngày càng nổi bật, trong khi
lên nắm quyền. Trước đó, chính quyền Tổng Trung Quốc không ngừng tăng cường vai
thống B. Obama cũng đã không ngừng vạch trò hợp tác trong khu vực Đông Á. Sức
ra kế hoạch và điều chỉnh chiến lược an ninh ảnh hưởng chính trị và quân sự của Trung
châu Á - Thái Bình Dương.
Quốc cũng không ngừng được mở rộng,
Thông tin Khoa học xã hội, số 1.2020
14
đã gây nên sự đe dọa trực tiếp đối với lợi chi phí quân sự, cũng như những “hoạt
ích cốt lõi của Mỹ ở khu vực này. Do vậy, động liên tiếp” của hải quân Trung Quốc ở
Mỹ phải cân bằng với Trung Quốc ở khu biển Đông (Công Tuấn, 2018).
vực châu Á - Thái Bình Dương.
Đối với Mỹ, bất kể về lĩnh vực kinh tế
Thứ hai, tư duy can dự và hợp tác. hay an ninh, khu vực châu Á - Thái Bình
Tiến trình hội nhập và hợp tác của khu Dương ngày càng trở nên quan trọng. Do
vực Đông Á do ASEAN làm trung tâm đạt đó, Mỹ đang kiếm tìm một cơ chế an ninh
được tiến triển quan trọng nhưng Mỹ lại thích hợp để lôi kéo, ràng buộc chặt chẽ các
nằm ngoài tiến trình này và có xu hướng nước ở khu vực này phục vụ cho ý đồ củng
bị gạt ra ngoài lề. Do vậy, Mỹ phải tăng cố địa vị lãnh đạo trên toàn thế giới của Mỹ
cường can dự vào tiến trình hội nhập và trong thế kỷ XXI.
hợp tác khu vực Đông Á để định hình lại
Về an ninh: Nội dung cơ bản của chiến
trật tự khu vực, duy trì sức mạnh lãnh đạo lược an ninh châu Á - Thái Bình Dương của
và sự kết nối của Mỹ ở khu vực châu Á Mỹ bao gồm: Một là, tăng cường hệ thống
- Thái Bình Dương. Mục tiêu của chiến liên minh của Mỹ ở khu vực châu Á - Thái
lược an ninh châu Á - Thái Bình Dương Bình Dương và thúc đẩy quan hệ đối tác
của Mỹ là tăng cường quyền lãnh đạo và của Mỹ ở khu vực này. Mỹ coi Nhật Bản,
quyền khống chế của mình đối với khu Hàn Quốc, Philippines và Thái Lan là lực
vực này.
lượng chủ yếu để Mỹ tiếp tục duy trì và
Mỹ đặt trọng tâm phòng ngừa đối thủ phát huy tầm ảnh hưởng ở khu vực châu
chiến lược trước hết chính là Trung Quốc, Á - Thái Bình Dương. Vì vậy, Mỹ không
bởi đây là một nước lớn đang chứa đựng những không cắt giảm quân đồn trú ở khu
những tiềm năng phát triển mạnh về nhiều vực châu Á - Thái Bình Dương, mà còn
mặt ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương không ngừng cải tiến chất lượng quân đồn
nói riêng và trên thế giới nói chung trong trú của Mỹ ở khu vực này; Hai là, tích cực
thế kỷ XXI. Do Trung Quốc là một trong tham gia cơ chế hợp tác kinh tế và an ninh
những đối thủ chủ yếu nên Mỹ tập trung khu vực, bao gồm các cơ chế như ngăn
làm suy yếu về chính trị, thâm nhập và ngừa phổ biến hạt nhân, xung đột khu vực,
cạnh tranh ảnh hưởng về kinh tế. Một mặt, chạy đua vũ trang và hàng rào thuế quan;
mở rộng mức độ kiềm chế và bao vây; mặt Ba là, nhấn mạnh ý nghĩa quan trọng của
khác, coi trọng lợi ích kinh tế ở thị trường việc “hợp tác trên cơ sở đối thoại” (Công
mới mẻ của Trung Quốc. Sự lớn mạnh của Tuấn, 2018).
Trung Quốc đã đem đến cho Mỹ cả những
Về đối ngoại: Mỹ tích cực thực thi
cơ hội và thách thức, đó là cơ hội để Mỹ chính sách tăng cường quan hệ với các
đầu tư và xuất khẩu hàng hóa vào Trung nước; thúc đẩy kinh tế thị trường tự do ở
Quốc, nhưng đồng thời cũng tạo thành mối khu vực châu Á - Thái Bình Dương. Đồng
đe dọa đối với sức ảnh hưởng kinh tế của thời tiếp tục hợp tác trên thế mạnh nhằm
Mỹ ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương. mục đích kiềm chế ảnh hưởng của Trung
Mỹ tỏ ra lo lắng trước sự “lớn mạnh không Quốc với các nước khác trong khu vực.
ngừng” về sức mạnh quân đội của Trung
Về kinh tế: Chiến lược kinh tế của Mỹ
Quốc, sự “không minh bạch” của phát triển ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương nhằm
quân sự, và sự “tăng lên nhanh chóng” của biến khu vực này trở thành thị trường tự do
Chiến lược của các nước…
15
hóa kiểu phương Tây nói chung và tạo ra nhất thời nhằm đối phó với Mỹ và phương
thị trường cho hàng hóa công nghệ cao của Tây, mà thể hiện chiến lược hướng Đông
Mỹ nói riêng. Vì vậy, Mỹ tiếp tục mở rộng (chiến lược “xoay trục” sang châu Á) của
quan hệ kinh tế song phương với các nước Nga. Chiến lược “hướng Đông” của Nga
trong khu vực, đặc biệt với Nhật Bản. Mỹ xuất phát từ bốn lý do sau: 1) Thế kỷ XXI
cũng rất coi trọng nhân tố kinh tế của Trung sẽ là “Thế kỷ châu Á - Thái Bình Dương”;
Quốc để bảo vệ lợi ích đầu tư của Mỹ ở khu 2) Sự đối đầu của Nga với phương Tây do
vực này trong thế kỷ XXI.
Mỹ đứng đầu nhằm làm tan rã nước Nga
như một quốc gia có chủ quyền; 3) Nga
Với Nga
Nga là một quốc gia nằm trong khu là cường quốc nằm trên hai châu lục Á và
vực châu Á - Thái Bình Dương, phía Bắc Âu; 4) Nga cần liên kết với Trung Quốc
giáp Lục địa Á-Âu, phía Đông tiếp giáp để đối phó với Mỹ trong bối cảnh quan hệ
Bắc Thái Bình Dương, phía Tây tiếp giáp cạnh tranh Mỹ - Trung ngày càng gia tăng.
với Đông và Bắc Âu, phía Bắc tiếp giáp với Sự điều chỉnh chiến lược của Nga nhằm:
Bắc Băng Dương, phía Nam tiếp giáp với 1) Khai thác tiềm năng các nền kinh tế
các nước Kavkaz, Trung Á và Đông Bắc Á. đang phát triển nhanh ở châu Á để thu hút
Bước sang thế kỷ XXI, mức độ coi trọng đầu tư cho phát triển khu vực Viễn Đông
của Nga đối với khu vực châu Á - Thái của Nga; 2) Tiếp cận thị trường rất lớn về
Bình Dương tăng lên. Chiến lược của Nga tài nguyên năng lượng ở châu Á với vai trò
ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương được là nhà xuất khẩu năng lượng lớn nhất thế
thể hiện qua những nội dung sau: 1) Về giới; 3) Mở rộng thị trường vũ khí trang
chính trị, củng cố và phát triển quan hệ với thiết bị rộng lớn ở châu Á do các nước
các lực lượng chủ yếu ở châu Á - Thái Bình trong khu vực này có nhu cầu rất lớn về
Dương (Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản, vũ khí, trang bị hiện đại (Dẫn theo: Đồng
Hàn Quốc, các quốc gia thuộc ASEAN và Xuân Thọ, 2016).
các quốc gia trong khu vực châu Á - Thái
Châu Á - Thái Bình Dương là một khu
Bình Dương khác); 2) Về kinh tế, tích vực phát triển mạnh mẽ, vì vậy việc bảo
cực thúc đẩy hợp tác song phương và đa đảm an ninh cho các nước trong khu vực
phương thông qua việc tăng cường ký kết được coi là chiến lược đối ngoại của Nga.
các Hiệp định thương mại song phương và Mục tiêu chiến lược của Nga là tăng cường
khu vực với các nước ở châu Á - Thái Bình đối thoại mở và những biện pháp an ninh
Dương; 3) Về an ninh, Nga tăng cường hợp dựa trên nguyên tắc xây dựng quốc phòng,
tác kỹ thuật quân sự và xuất khẩu vũ khí tới tạo lập tính phòng thủ cũng như củng cố
khu vực châu Á - Thái Bình Dương, tích sự tin cậy lẫn nhau. Chính sách của Nga
cực can dự vào vấn đề điểm nóng ở khu tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương là
vực, đồng thời gia tăng ảnh hưởng trong nhằm bảo đảm an ninh biên giới phía Đông
việc xây dựng cơ chế an ninh của khu vực và củng cố đối tác chiến lược với Trung
(Công Tuấn, 2018).
Quốc, bảo đảm tiếp tục phát triển hợp tác
Bước sang thế kỷ XXI, sự điều chỉnh với Ấn Độ, đồng thời thúc đẩy quan hệ với
chiến lược của Nga đối với khu vực châu Nhật Bản và các nước khác, trong đó có
Á - Thái Bình Dương không phải là sự các quốc gia ASEAN (Công Tuấn, 2018).
điều chỉnh chiến lược mang tính tình thế, Viễn Đông là khu vực tiềm ẩn nguồn tài
Thông tin Khoa học xã hội, số 1.2020
16
nguyên khoáng sản vô cùng phong phú, Á - Thái Bình Dương phát triển hài hòa.
đa dạng, có tầm quan trọng chiến lược đặc Trung Quốc chủ trương năm quan điểm để
biệt trong việc đưa Nga trở thành một siêu xây dựng quan hệ đối tác an ninh kiểu mới,
cường về nhiều lĩnh vực trên thế giới. Nga đó là: Quan điểm an ninh tổng hợp (đối
đưa ra chiến lược phát triển khu vực Viễn tác toàn diện); Quan điểm an ninh chung
Đông tới năm 2025 và việc tổ chức Hội (đối tác bình đẳng); Quan điểm an ninh
nghị Thượng đỉnh APEC năm 2012 (tại mở (nuôi dưỡng sự tin tưởng lẫn nhau);
Vladivostok) cũng cho thấy quyết tâm của Quan điểm an ninh hợp tác (đối tác cùng có
Nga trong cuộc chạy đua vào khu vực châu lợi); Quan điểm an ninh phát triển (hướng
Á - Thái Bình Dương.
về phía trước) (Công Tuấn, 2018). Sự lớn
mạnh của Trung Quốc sẽ nảy sinh những
Với Trung Quốc
Trung Quốc trong tương lai chắc chắn ảnh hưởng lớn đối với nội hàm và kết cấu
phải lấy châu Á - Thái Bình Dương làm địa của môi trường an ninh châu Á. Bên cạnh
bàn trọng điểm cơ bản do Trung Quốc có đó, sự trỗi dậy của Trung Quốc cũng tạo
vị trí địa lý đặc thù nằm ở phía Đông đại thành những ảnh hưởng mang tính căn bản
lục Âu - Á và trung tâm châu Á - Thái Bình đối với lợi ích của Mỹ ở châu Á. Trên thực
Dương. Thực tế, châu Á - Thái Bình Dương tế, Trung Quốc đang tìm cách thay thế vị
đang trở thành trung tâm địa chính trị của thế mang tính chủ đạo của Mỹ ở Thái Bình
thế giới.
Dương cho tới toàn cầu.
Sự điều chỉnh chiến lược của Trung 3. Vai trò và vị thế của Việt Nam trong khu
Quốc tới khu vực châu Á - Thái Bình vực châu Á - Thái Bình Dương
Dương được thể hiện trong chiến lược
Là một quốc gia nằm trong vành đai
“Vành đai, Con đường”. Mục tiêu lớn Thái Bình Dương, Việt Nam đã và đang nỗ
của chiến lược là: 1) Mở rộng không lực cùng các nước đóng góp vào sự nghiệp
gian chiến lược và tạo ra “khu vực sân phát triển chung của khu vực. Việt Nam đã
sau” của Trung Quốc để kiểm soát lục đạt tốc độ tăng trưởng kinh tế bình quân
địa Á - Âu; 2) Tạo đối trọng với chiến khoảng 7-8% liên tục trong hơn 30 năm
lược “tái cân bằng” của Mỹ ở châu Á - qua (1986-2018), thương mại của Việt
Thái Bình Dương; 3) Chi phối khu vực Nam với thế giới tăng bình quân 15-20%
Ấn Độ Dương và khu vực nối liền Thái (Lan Anh, 2018). Việt Nam cũng là một
Bình Dương với Ấn Độ Dương; 4) Kiểm trong những quốc gia ASEAN (cùng với
soát các đường vận tải biển liên quan và Philippines) đạt tốc độ tăng trưởng trung
hệ thống cảng biển khu vực, chi phối các bình cao nhất, khoảng 7%, xứng đáng
nguồn cung cấp dầu khí, tạo lập căn cứ nhóm đứng đầu về thành tựu phục hồi kinh
quân sự tại những khu vực mà “Vành đai, tế ở châu Á - Thái Bình Dương, giúp nâng
Con đường” đi qua (Quốc Trung, 2018).
cao vị thế của Việt Nam như một nền kinh
Trung Quốc xác định mục tiêu an ninh tế mới nổi trong khối (Xem thêm: Nguyễn
chiến lược tại khu vực châu Á - Thái Bình Hồng, 2019). Thành tựu của Việt Nam
Dương như sau: Thứ nhất, duy trì an ninh có phần đóng góp quan trọng trong nỗ
và phát triển của Trung Quốc; Thứ hai, lực hội nhập quốc tế ở mọi tầng nấc như
bảo vệ hòa bình và phồn vinh lâu dài tại Chương trình hợp tác Mekong, ASEAN
khu vực; Thứ ba, thúc đẩy xây dựng châu với các đối tác, Hội nghị Cấp cao Đông
Chiến lược của các nước…
17
Á, APEC, ASEM và Tổ chức Thương mại 2020, với các FTA được triển khai và hoàn
Thế giới (WTO). Tuy mức tăng trưởng tất, Việt Nam sẽ trở thành tâm điểm của
của Việt Nam vẫn còn thấp hơn mức tăng các FTA ở khu vực với mạng lưới gồm 58
trưởng của nước láng giềng Trung Quốc, đối tác, trong đó có toàn bộ 5 nước thành
song quan trọng hơn là công cuộc xóa đói viên thường trực Hội đồng Bảo an Liên
giảm nghèo của Việt Nam đã thành công Hợp Quốc. Các nỗ lực của Việt Nam đã
hơn Trung Quốc rất nhiều. Tỷ lệ đói nghèo góp phần biến ASEAN thành một nhân tố
tại Việt Nam đã giảm nhanh, từ mức 50% quan trọng đối với hòa bình, ổn định, hợp
(năm 1990) xuống chỉ còn khoảng 1,45% tác và phát triển ở khu vực và thế giới.
(năm 2019) (Bộ Lao động - Thương binh Sự trưởng thành của ASEAN góp phần tạo
và Xã hội, 2019). Đây là minh chứng rõ nên những bước tiến của liên kết khu vực
ràng cho sự thành công của Việt Nam châu Á - Thái Bình Dương.
trong tiến trình phát triển vững chắc. Việt
Năm 2017 là năm thành công nhất của
Nam từ một nước phải nhập khẩu lương Việt Nam với việc hoàn thành xuất sắc vai
thực, nay đã trở thành nước xuất khẩu trò chủ nhà của APEC, cao điểm là Tuần lễ
lương thực và đứng trong nhóm đầu thế Cấp cao APEC 2017. Sự kiện này đã đưa
giới xuất khẩu nhiều mặt hàng nông sản, Việt Nam thành tâm điểm chú ý của thế
dệt may, da giày, đồ gỗ, điện tử, v.v… Việt giới, góp phần quảng bá hình ảnh, nâng cao
Nam hiện đã có quan hệ thương mại với vị thế và uy tín của Việt Nam. Ngay trong
230 quốc gia và vùng lãnh thổ; là thành năm đầu tiên của nhiệm kỳ, Tổng thống
viên của WTO (năm 2007). Có 69 quốc Mỹ Donald Trump đã chọn Việt Nam là
gia đã công nhận Việt Nam là nền kinh tế điểm đến đầu tiên trong số các nước Đông
thị trường (Thanh Tùng, 2018). Việt Nam Nam Á. Điều này cho thấy sự nhìn nhận
là điểm đến của nhiều công ty đa quốc gia, của Mỹ về vai trò, vị thế của Việt Nam
các định chế tài chính như Ngân hàng Thế trong khu vực và thế giới. New Economics
giới (WB), WTO... Việt Nam là một trong Foundation - một tổ chức nghiên cứu kinh
những điểm đến hàng đầu ở khu vực châu tế - xã hội có trụ sở chính tại Vương quốc
Á - Thái Bình Dương về phát triển kinh Anh, xếp Việt Nam là quốc gia có chỉ số
doanh đối với các công ty nước ngoài. hành tinh hạnh phúc (HPI - Happy Planet
Đánh giá của Asian Correspondent cho Index) đứng thứ 5 thế giới và đứng thứ 2
rằng, Việt Nam không chỉ trở thành nhà ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương (Dat
Nam Á, mà còn được xếp hạng thứ hai net.vn/tieu-diem/viet-nam-ta-dang-dung-
sau Ấn Độ trong danh sách các nền kinh tế o-vi-tri-nao-tren-truong-quoc-te-post183
phát triển nhanh nhất trên thế giới (Theo: 064.gd).
Thông tấn xã Việt Nam, 2018). Là một
Vị thế quốc tế của Việt Nam đang được
thực thể quan trọng có vai trò ngày càng nâng cao cùng với các hoạt động kinh tế
tăng trong cộng đồng ASEAN, Việt Nam đối ngoại tích cực sẽ tiếp tục củng cố lòng
đã và đang là nước ASEAN đi đầu trong tin và làm gia tăng mối quan tâm của nhà
việc hoàn tất các hiệp định thương mại tự đầu tư nước ngoài đối với Việt Nam (Xem
do (FTA) với các trung tâm kinh tế, chính thêm: Minh Anh, 2019). Quá trình hội nhập
trị hàng đầu thế giới. Dự báo đến năm ngày càng sâu rộng vào nền kinh tế thế
Thông tin Khoa học xã hội, số 1.2020
18
giới và việc tham gia hàng loạt hiệp định châu Á - Thái Bình Dương và vai trò gia
FTA thế hệ mới như Hiệp định Thương mại tăng của ASEAN cùng với thế và lực mới
Việt Nam - EU (EVFTA), Hiệp định Đối của Việt Nam sau hơn 30 năm đổi mới
tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình (năm 1986) đã góp phần làm gia tăng vị thế
Dương (CPTPP) là những chất xúc tác quan chiến lược của Việt Nam trong quan hệ với
trọng thúc đẩy thương mại và đầu tư của các nước, nhất là các nước lớn, đặc biệt khi
Việt Nam. Mặc dù xu hướng bảo hộ nổi lên Việt Nam chính thức đảm nhận vai trò Chủ
ở nhiều nơi trên thế giới, kim ngạch thương tịch ASEAN từ ngày 01/01/2020.
mại và thu hút vốn đầu tư của Việt Nam vẫn
Mặc dù có vị thế và vai trò rất quan
trên đà tăng. Bối cảnh chiến tranh thương trọng trong khu vực và thế giới, song Việt
mại Mỹ - Trung đang leo thang khiến ngày Nam cũng phải đối mặt với những thách
càng nhiều doanh nghiệp sản xuất muốn thức không nhỏ ảnh hưởng tới tiến trình
tháo chạy khỏi Trung Quốc. Nhiều nước phát triển kinh tế, an ninh quốc gia và phát
Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam đang triển bền vững. Bởi:
trở thành điểm đến tiếp theo của các nhà
Một là, xu hướng bảo hộ ở các thị
đầu tư nước ngoài. Năm 2019, Việt Nam trường lớn (Mỹ) khiến nền kinh tế có độ
tiếp tục nổi lên như một điểm đến cho các mở cao với giá trị thương mại chiếm 190%
nhà đầu tư nước ngoài. Cùng với trần sở GDPnhưViệt Nam (chỉ đứng sau Singapore
hữu của các cổ đông ngoại tại doanh nghiệp ở Đông Nam Á) dễ bị tổn thương trước
Việt Nam được dỡ bỏ, đầu tư nước ngoài những biến động của nền kinh tế thế giới.
vào Việt Nam tăng mạnh, đặc biệt trong các
Hai là, các vấn đề an ninh truyền thống
lĩnh vực dược phẩm, ngân hàng, ngành chế và phi truyền thống ngày càng tác động tiêu
biến, chế tạo… Hội nghị Diễn đàn Kinh cực tới Việt Nam. Các vấn đề như biến đổi
tế thế giới về ASEAN năm 2018 (WEF - khí hậu, ô nhiễm nguồn nước... đang ảnh
ASEAN 2018) do Việt Nam đăng cai tổ hưởng đến an ninh và phát triển bền vững.
chức, tại Hà Nội, diễn ra từ ngày 11-13/9,
Ba là, cạnh tranh chiến lược giữa các
đã được Chủ tịch WEF ông Borge Brende nước lớn trong khu vực châu Á - Thái Bình
khẳng định: “Trong 27 năm tổ chức diễn Dương (Trung Quốc và Mỹ) ngày càng gay
đàn WEF khu vực ASEAN và Đông Á, đây gắt khiến Việt Nam rơi vào thế khó xoay
là diễn đàn thành công nhất” (Dẫn theo: Kỳ xở về chiến lược, thậm chí là nạn nhân của
Thành, 2018).
trò chơi nước lớn. Vì thế, ranh giới và điểm
Quan hệ quốc tế ngày nay với quan cân bằng trong quan hệ với các nước lớn là
điểm nổi bật là “hợp tác” và “cạnh tranh”, hết sức mong manh.
Việt Nam là một trong ba đối tác chiến lược Kết luận
quan trọng nhất của Nga tại khu vực châu
Thế kỷ XXI được dự báo là “Thế kỷ
Á - Thái Bình Dương; là trụ cột quan trọng của châu Á - Thái Bình Dương”. Châu Á
của chính sách “Hành động hướng Đông” - Thái Bình Dương là khu vực có vị trí địa
của Ấn Độ. Mặc dù là một nền kinh tế nhỏ chiến lược rất quan trọng và luôn là nơi
nhưng Việt Nam đã tham gia vào hầu hết tranh giành ảnh hưởng của các nước lớn.
các liên kết kinh tế khu vực và liên khu Với vai trò và vị trí ngày càng quan trọng
vực. Đây là một lợi thế thực sự của Việt của mình, sự phát triển của khu vực châu
Nam. Sự phát triển năng động của khu vực Á - Thái Bình Dương ngày càng trở nên có
Chiến lược của các nước…
19
ý nghĩa hơn trong chiến lược của các nước
lớn, nhất là đối với Mỹ và Trung Quốc. Các
nước lớn đều chú trọng và có sự điều chỉnh
khang-dinh-vai-tro-uy-tin-va-vi-the-
cua-viet-nam-trong-khu-vuc-va-tren-
the-gioi-512219.html
chiến lược đối với châu Á - Thái Bình 4. Minh Châu (2019), Báo động “đỏ” về
Dương. Cùng với những cơ hội phát triển,
thách thức đang gia tăng đối với nhiều quốc
gia trong khu vực. Việc nắm bắt, khai thác
cơ hội, thời cơ và vượt qua thách thức từ sự
điều chỉnh chiến lược của các nước lớn phụ
khủng hoảng khí hậu ở khu vực châu
vn/bao-dong-do-ve-khung-hoang-
khi-hau-o-khu-vuc-chau-a-thai-binh-
duong/143338.html
thuộc vào quan điểm, đường lối chiến lược 5. Dat Nguyen (2018), Day of Happiness
của mỗi quốc gia trong khu vực.
2018: How happy is Vietnam, https://e.
vnexpress.net/news/perspectives/day-
of-happiness-2018-how-happy-is-viet
nam-3725247.html
Với vai trò Chủ tịch luân phiên của
ASEAN (Năm Chủ tịch 2020), vị trí Ủy viên
không thường trực Liên Hợp Quốc (năm
2020) và nhân dịp kỷ niệm 25 năm gia nhập 6. Nguyễn Hồng (2020), “Nhận diện
ASEAN (năm 1995-2020), Việt Nam càng
có nhiều cơ hội để khẳng định vị thế mới
trong khu vực và trên thế giới. Cùng với tầm
nhìn chiến lược đối ngoại của mình, Việt
kinh tế các nước ASEAN”, Sài Gòn
giải phòng Đầu tư tài chính, http://
saigondautu.com.vn/kinh-te/nhan-dien-
kinh-te-cac-nuoc-asean-76055.html
Nam sẽ góp phần quan trọng trong hóa giải 7. Nhật Thảo (2018), Đông Á: Khát vọng
các bất bình đẳng, đem lại triển vọng hòa
bình, ổn định và phát triển cho khu vực và
toàn cầu
thu nhập cao trong một thế giới thay đổi,
38631202-dong-a-khat-vong-thu-nhap
-cao-trong-mot-the-gioi-thay-doi.html
8. Kỳ Thành (2018), Chủ tịch WEF Borge
Brende ấn tượng với sự tăng trưởng
vn/chu-tich-wef-borge-brende-an-
tuong-voi-su-tang-truong-nhanh-cua-
viet-nam-d87811.html
9. Đồng Xuân Thọ (2016), Sự điều chỉnh
chiến lược của các nước lớn đối với khu
vựcchâuÁ-TháiBìnhDương,http://css.
hcmussh.edu.vn/?ArticleId=16d8fc56-
4445-46b7-8b1d-ddab935a9ca7
10. Quốc Trung (2018), Sự thay đổi địa
chính trị châu Á - Thái Bình Dương và
lựa chọn chiến lược của Trung Quốc,
-h-quc-t/3025-su-thay-doidia-chinh-tri-
chau-a-thai-binh-duong-va-lua-chon-
chien-luoc-cuatrung-quoc
Tài liệu tham khảo
1. Châu Anh (2019), Tăng trưởng của
Châu Á - Thái Bình Dương sẽ giảm
kinh-te/tang-truong-cua-chau-a-thai-
binh-duong-se-giam-toc-trong-nam-
nay-978015.vov
2. Lan Anh (2018), 32 năm đổi mới Việt
Nam lọt Top 50 nền kinh tế thế giới,
doi-moi-viet-nam-lot-top-50-nen-kinh-
te-the-gioi-3480048.html
3. Minh Anh (2019), “Năm 2018: Khẳng
định vai trò, uy tín và vị thế của Việt
Nam trong khu vực và trên thế giới, Báo
điện tử Đảng Cộng sản Việt Nam, https://
dangcongsan.vn/chao-xuan-ky-hoi
-2019/dat-nuoc-vao-xuan/nam-2018-
Thông tin Khoa học xã hội, số 1.2020
20
11. Công Tuấn (2018), Tư duy chiến lược
và các bước thực hiện chiến lược cường
quốc khu vực Châu Á - Thái Bình
có công là hộ nghèo phải ở nhà khang
tintuc/chitiet.aspx?tintucID=219337
vanhoanghean.com.vn/chuyen-muc-
goc-nhin-van-hoa/nhin-ra-the-gioi/tu-
duy-chien-luoc-va-cac-buoc-thuc-hien-
chien-luoc-cuong-quoc-khu-vuc-chau-
a-thai-binh-duong-cua-trung-quoc
quan về 21 nền kinh tế thành viên APEC,
nen-kinh-te-thanh-vien-apec-45907.
html
15. Thông tấn xã Việt Nam (2018), Truyền
thông đánh giá cao thành tựu kinh tế
-quoc-te-danh-gia-cao-thanh-tuu-kinh-
te-viet-nam-nam-2017/72528.html
12. Thanh Tùng (2018), Việt Nam được
69 quốc gia công nhận nền kinh tế thị
trường: Cơ hội thúc đẩy thương mại và
duoc-69-quoc-gia-cong-nhan-nen-kinh 16. Việt Nam đang đứng ở vị trí nào trên
-te-thi-truong-co-hoi-thuc-day-thuong-
mai-va-dau-tu-d76437.html
13. Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội
(2019), Hết năm 2019, 100% người
vn/tieu-diem/viet-nam-ta-dang-dung-
o-vi-tri-nao-tren-truong-quoc-te-post
183064.gd, ngày 16/01/2018
10 trang
23480
Free
Bạn đang xem tài liệu "Chiến lược của các nước lớn đối với khu vực châu Á - Thái Bình Dương và vai trò, vị thế của Việt Nam", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- chien_luoc_cua_cac_nuoc_lon_doi_voi_khu_vuc_chau_a_thai_binh.pdf
