Bài giảng Luật tài chính công - Bài 1: Lí luận chung về tài chính công và pháp luật tài chính công

LUẬT TÀI CHÍNH CÔNG

Giảng viên: TS. Vũ Duy Nguyên

1

v1.0014110228

BÀI 1

LÍ LUẬN CHUNG VỀ

TÀI CHÍNH CÔNG VÀ PHÁP LUẬT

TÀI CHÍNH CÔNG

Giảng viên: TS. Vũ Duy Nguyên

2

v1.0014110228

MỤC TIÊU BÀI HỌC

• Trình bày được một số vấn đề cơ bản của tài chính công;

tầm quan trọng của tài chính công trong nền tài chính

quốc gia và cho sự phát triển kinh tế, xã hội của quốc gia.

• Phân tích được bản chất của pháp luật tài chính công; vai

trò của pháp luật tài chính công trong hệ thống pháp lý

quốc gia và trong sự phát triển của hệ thống tài chính

quốc gia.

• Chỉ rõ các nhân tố tác động đến sự phát triển và hoàn

thiện hệ thống pháp luật tài chính công.

• Mô tả được nội dung, các yếu tố cấu thành của hệ thống

pháp luật tài chính công.

3

v1.0014110228

CÁC KIẾN THỨC CẦN CÓ

Để học được tốt môn học này, người học phải học

xong các môn sau:

• Lý luận nhà nước và pháp luật;

• Luật Hiến pháp;

• Luật Thương mại.

4

v1.0014110228

HƯỚNG DẪN HỌC

• Đọc một số tài liệu tham khảo sau:

 Trường Đại học Luật Hà Nội, Giáo trình Pháp luật tài

chính công, Nxb. Giáo dục Việt Nam, Hà Nội, 2011.

 Học viện Tài chính, Giáo trình Quản lý tài chính công,

Nxb. Tài chính, Hà Nội, 2010.

 Hiến pháp năm 2013.

 Luật Ngân sách nhà nước năm 2002.

• Thảo luận với giáo viên và các sinh viên khác về những vấn

đề chưa nắm rõ.

• Trả lời các câu hỏi ôn tập ở cuối bài.

5

v1.0014110228

CẤU TRÚC NỘI DUNG

1.1

Một số vấn đề lý luận về tài chính công

Một số vấn đề lý luận về pháp luật tài chính công

Hệ thống pháp luật tài chính công

1.2

1.3

6

v1.0014110228

1.1. MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÍ LUẬN VỀ TÀI CHÍNH CÔNG

1.1.1. Khái niệm tài

chính công

1.1.2. Phân loại nội dung tài

chính công

1.1.3. Vai trò của tài

chính công

7

v1.0014110228

1.1.1. KHÁI NIỆM TÀI CHÍNH CÔNG

a. Khái niệm tài chính công

• Tài công được hiểu là sự hợp thành của hai thuật ngữ: “tài chính” và “công”.

• Tài chính công là tổng thể các hoạt động thu chi bằng tiền do Nhà nước tiến hành,

nó phản ánh hệ thống các quan hệ kinh tế nảy sinh trong quá trình tạo lập và sử

dụng các quỹ công nhằm phục vụ, thực hiện các chức năng của Nhà nước và đáp

ứng nhu cầu, lợi ích chung của toàn xã hội.

(Giáo trình Quản lý tài chính công – Học viện tài chính 2010)

• Tài chính công là một lĩnh vực kinh tế học nghiên cứu các hoạt động của Chính phủ

và các phương tiện thay thế trong việc tài trợ các chi tiêu chính phủ.

(Giáo trình Tài chính công – Trường Đại học Kinh tế Quốc dân năm 1994)

• Tài chính công là tổng thể các hoạt động thu chi do Nhà nước tiến hành nhằm tập

hợp các nguồn lực biểu hiện dưới hình thành giá trị thuộc sở hữu nhà nước, do Nhà

nước điều hành, quản lý, kiểm soát trên cơ sở pháp luật để thực hiện chức năng và

nhiệm vụ của mình.

8

v1.0014110228

1.1.1. KHÁI NIỆM TÀI CHÍNH CÔNG (tiếp theo)

b. Một số đặc điểm cơ bản của tài chính công

• Chế độ sở hữu:

Các nguồn tài chính công thuộc sở hữu công cộng, sở hữu toàn dân do Nhà nước

đại diện sở hữu. Nhà nước là chủ thể duy nhất được sử dụng quỹ tài chính công.

• Mục đích sử dụng:

Các nguồn tiền tệ thuộc quỹ tài chính công được sử dụng để đảm bảo các lợi ích

của cộng đồng xã hội, duy trì bộ máy nhà nước, đảm bảo chi tiêu của Nhà nước,

đảm bảo an ninh, bình ổn quốc gia.

• Cơ chế thực hiện:

 Hoạt động tài chính công được thực hiện thông qua cơ chế quyền lực của Nhà

nước. Các cơ quan công quyền nắm giữ quyền lực nhà nước, thay mặt Nhà

nước, là chủ thể tiến hành tạo lập, quản lý, sử dụng các quỹ tài chính công.

 Đây chính là hoạt động phân phối lại giá trị của cải của xã hội thông qua cơ chế

quyền lực nhà nước.

9

v1.0014110228

1.1.1. KHÁI NIỆM TÀI CHÍNH CÔNG (tiếp theo)

b. Một số đặc điểm cơ bản của tài chính công

• Phương diện điều chỉnh:

Các quan hệ xã hội phát sinh trong quá trình tạo, quản lý, sử dụng các quỹ tài chính

công được điều chỉnh bởi hệ thống pháp luật công:

 Luật Ngân sách nhà nước;

 Luật Thuế;

 Luật Quản lý nợ công;

 Và các văn bản pháp luật khác liên quan.

• Nguồn hình thành bao gồm:

 Nguồn thu trong nước và nguồn thu ngoài nước;

 Nguồn thu từ hoạt kinh tế, xã hội của quốc gia thông qua cơ chế: bắt buộc và tự

nguyện, có hoàn trả hoặc không hoàn trả.

10

v1.0014110228

1.1.2. PHÂN LOẠI NỘI DUNG TÀI CHÍNH CÔNG

Nội dung tài chính công được phân loại theo hai cách tiếp cận:

•Theo chủ thể quản lý:

 Tài chính công tổng hợp bao gồm hai bộ phận là quỹ ngân sách nhà nước và các

quỹ tài chính công ngoài ngân sách.

. Chính phủ và chính quyền địa phương các cấp là chủ thể quản lý trực tiếp

ngân sách nhà nước.

. Chủ thể quản lý quỹ tài chính công ngoài ngân sách là các cơ quan nhà nước

có thẩm quyền riêng được giao nhiệm vụ tổ chức và quản lý các quỹ này.

 Tài chính công của các cơ quan hành chính nhà nước.

. Bao gồm các cơ quan trong bộ máy lập pháp, hành pháp và tư pháp. Các cơ

quan này là công cụ để Nhà nước thực hiện quản lý xã hội, đồng thời cung

cấp các dịch vụ hành chính công.

. Hoạt động của các cơ quan này hoàn toàn dựa vào nguồn kinh phí là ngân

sách nhà nước, hay tài chính công được sử dụng để duy trì sự tồn tại và đảm

bảo hoạt động của bộ máy nhà nước.

11

v1.0014110228

1.1.2. PHÂN LOẠI NỘI DUNG TÀI CHÍNH CÔNG (tiếp theo)

 Tài chính của các đơn vị sự nghiệp nhà nước:

. Các đơn vị sự nghiệp nhà nước là các đơn vị thực hiện cung cấp các dịch vụ

xã hội công cộng. Hoạt động của các đơn vị này chủ yếu trong các lĩnh vực

kinh tế, văn hóa, xã hội.

. Các đơn vị sự nghiệp có thể có nguồn thu hoặc cũng có thể không có nguồn

thu hoặc nguồn thu không ổn định.

. Quy chế quản lý tài chính đối với các cơ quan hành chính nhà nước và các

đơn vị sự nghiệp cũng có sự khác nhau.

• Trên khía cạnh quản lý có thể phân loại tài chính công theo 3 bộ phận: Ngân sách

nhà nước, Tín dụng nhà nước và Các quỹ tài chính ngoài ngân sách.

 Ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu chi của Nhà nước được cơ quan

nhà nước có thẩm quyền quyết định được thực hiện trong 1 năm để đảm bảo

thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước.

(Theo Luật ngân sách nhà nước năm 2002)

 Ngân sách nhà nước được hợp thành từ 2 bộ phận: Ngân sách trung ương và

Ngân sách địa phương.

 Ngân sách nhà nước gắn liền với sự tồn tại của bộ máy nhà nước bởi đây là

12

nguồn tài chính phục vụ cho các nhu cầu chi tiêu của Nhà nước.

v1.0014110228

1.1.2. PHÂN LOẠI NỘI DUNG TÀI CHÍNH CÔNG (tiếp theo)

• . cho việc xử lý những biến động bất thường trong quá trình phát triển kinh tế - xã

hội và để hỗ trợ thêm cho ngân sách nhà nước trong trường hợp khó khăn về nguồn

lực tài chính.

(Giáo trình Quản lý tài chính công - Học viện tài chính, 2010)

13

v1.0014110228

1.1.3. VAI TRÒ CỦA TÀI CHÍNH CÔNG

• Tài chính công được xem như là 1 công cụ hữu hiệu giúp Nhà nước điều tiết nền

kinh tế vĩ mô. Nhà nước với tư cách là chủ thể quản lý, điều hành, sử dụng tài

chính công như 1 nguồn lực để phát triển kinh tế.

• Tài chính công là công cụ giúp Nhà nước thực hiện các chính sách xã hội. Nhà

nước thực hiện các nhiệm vụ xã hội như: chế độ chính sách cho người nghèo, gia

đình thương binh, liệt sỹ, trợ cấp khó khăn, giải quyết công ăn việc làm cho người

lao động…

• Tài chính công có tác dụng điều tiết thu nhập giữa các bộ phận dân cư. Thông qua

các loại thuế: thuế thu nhập, thuế tiêu dùng mà Nhà nước điều tiết thu nhập và tiêu

dùng xã hội, đảm bảo công bằng tương đối giữa các tầng lớp dân cư trong xã hội.

• Tài chính công đóng vai trò quan trọng trong việc ổn định và duy trì sự tồn tại cũng

như vận hành của bộ máy nhà nước.

• Tài chính công còn có những tác động đến các hệ thống tài chính khác trong nền

Kinh tế Quốc dân.

14

v1.0014110228

1.2. MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÁP LUẬT TÀI CHÍNH CÔNG

1.2.2. Quan hệ pháp luật tài

1.2.1. Khái niệm pháp luật tài

chính công

1.2.4. Các yếu tố tác động

đến hệ thống pháp luật tài

chính công

1.2.3. Các bộ phận cấu thành

cơ bản của pháp luật

15

v1.0014110228

1.2.1. KHÁI NIỆM PHÁP LUẬT TÀI CHÍNH CÔNG

• Khái niệm:

Pháp luật tài chính công là tập hợp các quy phạm pháp luật do cơ quan có thẩm

quyền ban hành, điều chỉnh các quan hệ xã hội pháp sinh trong hoạt động tài chính

của Nhà nước.

• Phân biệt thuật ngữ luật tài chính công với một số thuật ngữ liên quan:

 Luật tài chính công với tài chính công: tài chính công là đối tượng hướng tới các

quan hệ tài chính, là cốt lõi của các quan hệ cần được điều chỉnh bởi pháp luật.

 Pháp luật về tài chính công cũng không đồng nghĩa với pháp luật điều chỉnh kinh

tế công.

 Pháp luật điều chỉnh kinh tế công điều chỉnh tới cả các quan hệ kinh tế vĩ mô và

vi mô thuộc phạm vi của các lĩnh vực quản lý kinh tế khác như: quy hoạch, đất

đai, đô thị, lĩnh vực chính sách tiền tệ quốc gia.

 Pháp luật tài chính khác với pháp luật về tài chính công. Hai khái niệm này có sự

khác nhau về nội hàm.

. Pháp luật tài chính là lĩnh vực pháp luật rộng, điều chỉnh các hoạt động tài

chính của Nhà nước và hoạt động tài chính của công dân.

. Luật tài chính công chỉ bó hẹp đối với chủ thể là Nhà nước và nguồn tài chính

tiền tệ thuộc về sở hữu nhà nước.

16

v1.0014110228

1.2.2. QUAN HỆ PHÁP LUẬT TÀI CHÍNH CÔNG

• Pháp luật tài chính công điều chỉnh những nhóm quan hệ xã hội có những đặc

tính chung:

 Luôn có sự tham gia trực tiếp của Nhà nước hoặc các cơ quan đại diện cho

Nhà nước. Với tư cách là chủ thể quyền lực công, Nhà nước tự cho phép

mình tham gia vào các quan hệ nhà nước hình thành và sử dụng các nguồn

tài chính công.

 Các quan hệ luôn gắn với yếu tố tài sản. Mục tiêu của các quan hệ pháp luật

về tài chính công là nhằm hướng tới sự chuyển giao các nguồn lực tài chính,

kể cả các trường hợp các bên không giao ngay cho nhau lượng tài sản một

cách trực tiếp như quan hệ trong phân cấp quản lý ngân sách.

• Nguồn hình thành của các quỹ tài chính công xuất phát từ chính xã hội, thể hiện

các quan hệ pháp luật về tài chính công thông qua các nhóm cơ bản sau:

 Nhóm quan hệ tài chính công giữa cơ quan nhà nước ở Trung ương với cơ

quan chính quyền địa phương.

 Nhóm quan hệ tài chính giữa các cấp ngân sách với các đơn vị sử dụng

ngân sách.

 Nhóm quan hệ tài chính công giữa các cơ quan có thẩm quyền với các chủ

thể có nghĩa vụ, quyền lợi liên quan đến tài sản công.

v1.0014110228

17

1.2.3. CÁC BỘ PHẬN CẤU THÀNH CƠ BẢN CỦA PHÁP LUẬT

Pháp luật tài chính công bao gồm các bộ phận cụ thể sau:

Pháp luật

điều chỉnh

các quỹ tài

chính của

Nhà nước,

ngoài ngân

sách nhà

nước

Pháp luật

quy định hệ

thống tổ

Pháp luật

về ngân

sách nhà

nước

Pháp luật

về kiểm

soát nhà

nước

chức cơ

quan quản

lý tài chính

công

18

v1.0014110228

1.2.4. CÁC YẾU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN HỆ THỐNG PHÁP LUẬT VỀ TÀI CHÍNH CÔNG

• Quan điểm, đường lối của hệ thống chính trị trong từng thời kỳ thể hiện ở hệ

thống pháp luật về tài chính công của Việt Nam và của tất cả các quốc gia có

chủ quyền.

• Năng lực tài chính của xã hội và công dân: đây là vấn đề cơ bản để đảm bảo

tính khả thi của pháp luật đặc biệt trong lĩnh vực pháp luật tài chính:

 Về năng lực xã hội: xã hội cần vốn và tính hiệu quả trong sử dụng vốn của

xã hội.

 Về năng lực công dân: tác động trực tiếp hoặc gián tiếp đến quan hệ tài

chính công từ đó tác động đến pháp luật về tài chính công.

19

v1.0014110228

1.3. HỆ THỐNG PHÁP LUẬT TÀI CHÍNH CÔNG

1.3.1. Pháp luật về hệ thống

tổ chức cơ quan quản lý nhà

nước về tài chính công

1.3.2. Pháp luật về ngân sách

nhà nước

1.3.3. Pháp luật điều chỉnh

hoạt động của các quỹ ngoài

ngân sách

1.3.4. Pháp luật về kiểm toán

nhà nước

20

v1.0014110228

Bài giảng Luật tài chính công - Bài 1: Lí luận chung về tài chính công và pháp luật tài chính công - Vũ Duy Nguyên