Bài giảng Logoc học đại cương - Chương 5: Suy luận

 Nội dung chính: Định nghĩa, cấu trúc, yêu cầu của suy

luận đúng đắn. Các phép suy luận diễn dịch trực tiếp.

Suy luận diễn dịch gián tiếp như luận ba đoạn, luận ba

đoạn rút gọn, luận ba đoạn phức, luận ba đoạn phức rút

gọn, suy luận có điều kiện, suy luận phân liệt. Suy luận

quy nạp, quy nạp phổ thông, quy nạp khoa học, tương

tự.

11

8

 Mục đích: Giúp sinh viên

- Hiểu và phân tích được định nghĩa, cấu trúc của suy

luận. Trình bày được hai yêu cầu của một suy luận

đúng đắn.

- Trình bày nội dung các định nghĩa về luận ba đoạn, luận

ba đoạn rút gọn, luận ba đoạn phức, luận ba đoạn phức

rút gọn, suy luận có điều kiện, suy luận phân liệt, suy

luận quy nạp, quy nạp phổ thông, quy nạp khoa học.

- Phân tích được cấu trúc của một luận ba đoạn và luận

ba đoạn rút gọn, suy luận quy nạp.

11

9

- Trình bày được các quy tắc liên quan đến luận ba đoạn

như quy tắc về thuật ngữ, quy tắc về tiền đề, quy tắc về

loại hình.

- Biết cách kiểm tra một luận ba đoạn theo 8 bước và biết

cách khôi phục một luận hai đoạn bất kỳ.

- Biết cách thực hiện các phương thức suy luận của suy

luận có điều kiện và suy luận phân liệt.

- Phân biệt được giữa quy nạp phổ thông và quy nạp

khoa học. Trình bày được suy luận tương tự.

- Phân tích được các phương pháp thiết lập mối liên hệ

nhân quả trong suy luận quy nạp.

12

0

1.1. Định nghĩa

Suy luận là một hình thức của tư duy nhờ đó người

ta rút ra những phán đoán mới từ một hay một số phán

đoán theo những quy tắc logic xác định.

- Để quá trình suy luận đúng:

+ Các phán đoán dùng để suy luận là những tri thức đã

biết chắc chắn hay đã được chứng minh là chân thực.

+ Kết luận rút ra phải tuân theo những quy tắc logic xác

định.

12

1

 Tiền đề của suy luận là cơ sở của suy luận gồm các

phán đoán xuất phát đã có trong tư duy để từ đó có thể

tìm ra tri thức mới, phán đoán mới.

 Lập luận là cách thức logic rút ra kết luận từ tiền đề,

bao gồm tổng hợp những quy luật, quy tắc logic, kết

cấu của phán đoán phản ánh cách thức liên kết tiền đề

để rút ra kết luận mới này chứ không thể suy ra kết luận

mới khác.

 Kết luận là phán đoán mới thu được trên cơ sở của

phán đoán tiền đề thông qua lập luận logic.

12

2

 Ví dụ:

Nguyễn Trãi là một nhà thơ

Nguyễn Trãi là một anh hùng dân tộc

Nguyễn Trãi bị chu di tam tộc

12

3

 Suy luận diễn dịch là hình thức suy luận đi từ tri thức

về cái chung đến tri thức về cái riêng vì thế phạm vi đối

tượng đề cập đến ở kết luận không vượt quá phạm vi

đối tượng đề cập ở tiền đề, chỉ có thể ít hơn hoặc bằng.

 Suy luận quy nạp là hình thức suy luận đi từ tri thức

riêng, tri thức bộ phận đến tri thức chung, tri thức khái

quát, “từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng”.

12

4

2.1. Suy luận diễn dịch trực tiếp

* Định nghĩa: Suy luận diễn dịch trực tiếp là hình thức

suy luận mà kết luận được rút ra từ một phán đoán tiền

đề trên cơ sở biến đổi phán đoán bằng những thao tác

logic xác định.

* Các phép suy luận trực tiếp: phép chuyển hóa, phép

đảo ngược, phép đối lập vị từ, suy luận theo hình vuông

logic.

12

5

 Phép chuyển hoá là dạng suy luận diễn dịch trực tiếp

trong đó từ một phán đoán tiền đề ta thu được phán

đoán mới có giá trị logic không thay đổi, lượng của

phán đoán không thay đổi, chất của phán đoán chuyển

sang chất đối lập, vị trí của S và P không thay đổi nhờ

phép chuyển hoá hai lần dấu phủ định, một ở liên hệ từ

và một ở vị từ, hoặc chuyển hoá nghĩa phủ định từ liên

hệ từ sang vị từ hoặc từ vị từ sang liên hệ từ (nếu có).

 Ví dụ: Có sinh viên là sinh viên nghèo  Có sinh viên

không phải là sinh viên không nghèo.

12

6

 Các loại phán đơn cơ bản được chuyển hoá như

sau:

+ A =  S là P = S không là ~ P = E

+ E =  S không là P =  S là ~ P = A

+ I =  S là P =  S không là ~ P = O

+ O =  S không là P =  S là ~ P = I

12

7

 Phép đảo ngược là dạng suy luận diễn dịch trực tiếp mà từ

một phán đoán ban đầu ta thu được phán đoán mới có giá trị

logic không thay đổi, chất của phán đoán không thay đổi, vị

trí của S và P thay đổi cho nhau, lượng của phán đoán xảy ra

hai trường hợp:

+ hoặc không thay đổi - gọi là đảo ngược thuần tuý chỉ thực

hiện được với các phán đoán mà quan hệ giữa chủ từ và vị

từ (S và P) là quan hệ hoặc đồng nhất, hoặc giao nhau, hoặc

tách rời.

+ hoặc lượng của phán đoán thay đổi -gọi là đảo ngược biến

đổi, chỉ thực hiện với các phán đoán mà quan hệ giữa chủ từ

và vị từ (S và P) là quan hệ bào hàm. Cụ thể, lượng của phán

đoán mới ở dạng phủ định lượng của phán đoán ban đầu .

128

 Riêng đối với phán đoán O trong quan hệ giữa S và P là

quan hệ bao hàm ta thực hiện đảo ngược biến đổi đặc

biệt như sau: tiến hành đảo ngược biến đổi bình thường

sau đó thêm một dấu phủ định vào vị từ của phán đoán

vừa tìm được để giá trị logic của phán đoán không thay

đổi ( S không là P   P không là không S).

12

9

+ Đảo ngược thuần tuý (simple conversion) đối với các

phán đoán đơn cơ bản:

++ A =  S là P =  P là S = A

++ E =  S không là P =  P không là S = E

+ + I =  S là P =  P là S = I

++ O =  S không là P =  P không là S = O

 Ví dụ: Một số người lao động trí óc là anh hùng lao

động (I)  Một số anh hùng lao động là người lao

động trí óc (I).

13

0

+ Đảo ngược biến đổi (conversion by limitation) đối với

các phán đoán đơn cơ bản:

++ A =  S là P =  P là S = I

++ E không thực hiện được đảo ngược biến đổi

+ + I =  S là P =  P là S = A

++ O thực hiện đảo ngược đặc biệt phán đoán O trong

quan hệ bao hàm như sau:  S không là P =  P không

là ~ S =  P là S = A.

 Ví dụ: Mọi sinh viên đều là người có học (A)  Một

số người có học là sinh viên (I).

13

1

 Phép đối lập vị từ là phép suy luận diễn dịch trực tiếp

mà từ một phán đoán ban đầu ta thu được một phán

đoán mới có giá trị logic không thay đổi, chất của phán

đoán thay đổi và chuyển sang chất đối lập, vị trí của S

và P thay đổi, cụ thể là phủ định vị từ của phán đoán

tiền đề là chủ từ của phán đoán kết luân, chủ từ của

phán đoán tiền đề trở thành vị từ của phán đoán kết

luận. (tức là: thực hiện phép chuyển hoá sau đó thực

hiện phép đảo ngược phán đoán vừa thu được sau

chuyển hoá).

13

2

+ Đối với phán đoán A:

 S là P (A) chuyển hoá thành   S không là không

P (E), rồi đảo ngược thành   không P không là S

(E).

+ Đối với phán đoán I:

 S là P (I)   S không là không P (O), phán đoán I chỉ

thực hiện được phép chuyển hóa thành phán đoán O, do

phán đoán O không thực hiện được phép đảo ngược

nên không thực hiện được phép đối lập vị từ.

13

3

+ Đối với phán đoán E:

 S không là P (E) chuyển hoá thành   S là không P

(A), đảo ngược thành   không P là S (I).

+ Đối với phán đoán O:

 S không là P (O)   S là không P (I)   không P

là S (I) hoặc  không P là S (A).

 Ví dụ: Đa số sinh viên không là hoa hậu (O)  Đa số

sinh viên là không phải hoa hậu (I)  Đa số người

không phải hoa hậu là sinh viên (I).

13

4

+ Quan hệ lệ thuộc có quy tắc là trên đúng thì dưới đúng.

Do vậy, ta có hai phép suy luận đúng là: A  I và E 

O.

+ Quan hệ mâu thuẫn có quy tắc là không cùng đúng và

không cùng sai. Do vậy, ta có bốn phép suy luận đúng

là: A ↔ ~ O; ~ A ↔ O; E ↔ ~ I; ~ I ↔ E.

+ Quan hệ đối chọi trên có quy tắc là không cùng đúng

nhưng có thể cùng sai. Do vậy, ta có hai phép suy luận

đúng là: A  ~ E; E  ~ A.

+ Quan hệ đối chọi dưới có quy tắc là không cùng sai

nhưng có thể cùng đúng. Do vậy, ta có hai phép suy

luận đúng là: ~ I  O; ~ O  I.

135

- Định nghĩa: Suy luận diễn dịch gián tiếp là hình thức

suy luận mà kết luận là phán đoán mới được rút ra trên

cơ sở mối liên hệ logic giữa hai hay nhiều phán đoán

tiền đề.

- Các dạng cơ bản của suy luận diễn dịch gián tiếp:

+ Tam đoạn luận và tam đoạn luận rút gọn

+ Luận ba đoạn phức và luận ba đoạn phức rút gọn

+ Suy luận diễn dịch gián tiếp từ tiền đề là các phán

đoán phức (suy luận có điều kiện, suy luận phân liệt,

suy luận phân liệt có điều kiện).

13

6

- Định nghĩa: Luận ba đoạn là suy luận diễn dịch gián

tiếp trong đó kết luận là phán đoán đơn được rút ra từ

mối liên hệ logic tất yếu giữa hai phán đoán tiền đề

cũng là phán đoán đơn.

- Ví dụ:

Mọi thiếu nhi Việt Nam đều kính yêu Bác Hồ

Chúng em là thiếu nhi Việt Nam

Chúng em kính yêu Bác Hồ

13

7

Bài giảng Logoc học đại cương - Chương 5: Suy luận - Trần Thị Hà Nghĩa