Bài giảng Chủ nghĩa xã hội khoa học - Chương 1: Nhập môn chủ nghĩa xã hội khoa học

HỌC PHẦN

CHỦ NGHĨA XÃ HỘI KHOA HỌC

(24,6)

CHƯƠNG 1

NHẬP MÔN CHỦ NGHĨA XÃ HỘI KHOA HỌC

Bộ môn: Chủ nghĩa xã hội khoa học

Khoa:

Lý luận Chính trị

Trường: Đại học Thương mại

2

NỘI DUNG

1. Sự ra đời của Chủ nghĩa xã hội khoa học

2. Các giai đoạn phát triển cơ bản của Chủ nghĩa xã hội khoa học

3. Đối tượng, phương pháp và ý nghĩa của việc nghiên cứu Chủ

nghĩa xã hội khoa học

3

1. Sự ra đời của Chủ nghĩa xã hội khoa học

1.1. Hoàn cảnh lịch sử ra đời Chủ nghĩa xã hội khoa học

1.1.1. Điều kiện kinh tế - xã hội

1.1.2. Tiền đề khoa học tự nhiên và tư tưởng lý luận

1.2. Vai trò của C.Mác và Ph.Ăngghen

1.2.1. Sự chuyển biến lập trường triết học và lập trường chính trị

1.2.2. Ba phát kiến vĩ đại của C.Mác và Ph.Ăngghen

1.2.3. Tuyên ngôn của Đảng cộng sản đánh dấu sự ra đời của

Chủ nghĩa xã hội khoa học

4

Quan niệm về Chủ nghĩa xã hội khoa học

- Theo nghĩa rộng: CNXHKH là chủ nghĩa Mác - Lênin, luận giải

từ góc độ triết học, kinh tế chính trị và chính trị - xã hội về sự chuyển

biến từ CNTB lên CNXH và CNCS.

- Theo nghĩa hẹp: CNXHKH là một trong ba bộ phận hợp thành của

chủ nghĩa Mác - Lênin.

Trong học phần này, Chủ nghĩa xã hội khoa học được nghiên cứu

theo nghĩa hẹp.

5

1.1. Hoàn cảnh lịch sử ra đời Chủ nghĩa xã hội khoa học

1.1.1. Điều kiện kinh tế - xã hội

- Cuộc cách mạng công nghiệp phát triển làm cho phương thức sản xuất

TBCN phát triển vượt bậc gây ra mâu thuẫn giữa LLSX mang tính chất

xã hội hóa với QHSX dựa trên chế độ chiếm hữu tư nhân về TLSX. Biểu

hiện về mặt xã hội là mâu thuẫn giữa GCCN với GCTS.

- Nhiều phong trào đấu tranh của GCCN đã nổ ra, GCCN xuất hiện với tư

cách là một lực lượng chính trị độc lập đòi hỏi phải có lý luận cách

mạng, khoa học dẫn đường. Đây chính là mảnh đất hiện thực cho sự ra

đời của CNXHKH.

6

1.1. Hoàn cảnh lịch sử ra đời chủ nghĩa xã hội khoa học

1.1.2. Tiền đề khoa học tự nhiên và tư tưởng lý luận

a. Tiền đề khoa học tự nhiên

Định luật bảo toàn và

chuyển hóa năng lượng

Học thuyết tế bào

Học thuyết tiến hóa

Matthias Jakob

Schleiden

M.V.Lomonosov

Robert Mayer

Charles Darwin

Theodor Schwann

Tiền đề khoa học cho sự ra đời của CNDVBC và CNDVLS

Cơ sở PPL cho các nhà sáng lập CNXHKH nghiên cứu các vấn đề CT-XH

7

1.1. Hoàn cảnh lịch sử ra đời chủ nghĩa xã hội khoa học

1.1.2. Tiền đề khoa học tự nhiên và tư tưởng lý luận

a. Tiền đề tư tưởng lý luận

Chủ nghĩa xã hội không

KTCT học cổ điển Anh

A.Smith

Triết học cổ điển Đức

Ph.Hêghen

tưởng phê phán

Xanh Ximông, S.Phuriê,

R.Ôoen

D.Ricardo

L.Phoiơbắc

Tiền đề lý luận trực tiếp cho sự ra đời Chủ nghĩa xã hội khoa học

8

Chủ nghĩa xã hội không tưởng phê phán

Giá trị

Hạn chế

• Thể hiện tinh thần phê phán, lên án chế

độ quân chủ chuyên chế và chế độ

TBCN.

• Không phát hiện được quy luật vận

động và phát triển của lịch sử xã hội

loài người.

• Đưa ra nhiều luận điểm có giá trị về xã

hội tương lai: tổ chức sản xuất và phân • Không thấy được quy luật vận động

phối, vai trò của công nghiệp và khoa

học - kỹ thuật, xóa bỏ đối lập giữa lao

động trí óc và lao động chân tay, giải

phóng phụ nữ, vai trò lịch sử của nhà

nước…

của chủ nghĩa tư bản.

• Không phát hiện ra lực lượng tiên

phong lãnh đạo cách mạng.

• Không chỉ ra được biện pháp cải tạo xã

• Thức tỉnh giai cấp công nhân và NDLĐ

trong cuộc đấu tranh chống chế độ

quân chủ chuyên chế và chế độ TBCN.

hội cũ, xây dựng xã hội mới.

9

1.2. Vai trò của C.Mác và Ph.Ăngghen

1.2.1. Sự chuyển biến lập trường triết học và lập trường chính trị

- Khi mới bước vào hoạt động khoa học

C.Mác và Ph.Ăngghen là thành viên của câu lạc

bộ Hegel trẻ, chịu ảnh hưởng bởi quan điểm

triết học của Hegel và Feuerbach.

- Hai ông đã kế thừa “cái hạt nhân hợp lý”,

cải tạo và loại bỏ cái vỏ thần bí duy tâm, siêu

hình để xây dựng lý thuyết mới: chủ nghĩa duy

vật biện chứng.

- Từ năm 1843-1848 là quá trình chuyển

biến lập trường triết học và chính trị của C.Mác

và Ph.Ăngghen.

Ph.Ăngghen

(1820-1895)

C.Mác

(1818-1883)

10

1.2. Vai trò của C.Mác và Ph.Ăngghen

1.2.2. Ba phát kiến vĩ đại của C.Mác và Ph.Ăngghen

Ba phát kiến vĩ đại

Học thuyết giá trị

thặng dư

Học thuyết về

SMLS toàn thế giới

của GCCN

Chủ nghĩa duy vật

lịch sử

P/d kinh tế

P/d triết học

P/d CT-XH

Luận giải sự sụp đổ của CNTB và sự ra đời

tất yếu của CNXH

11

1.2. Vai trò của C.Mác và Ph.Ăngghen

1.2.3. Tuyên ngôn của Đảng cộng sản đánh dấu sự ra đời của CNXHKH

- Tháng 2/1848 tác phẩm do C.Mác và

Ph.Ăngghen soạn thảo được công bố trước toàn

thế giới.

- Tác phẩm đánh dấu sự ra đời của Chủ nghĩa

Mác với 3 bộ phận hợp thành: triết học, kinh tế

chính trị, CNXHKH.

- Tác phẩm là cương lĩnh chính trị, là kim chỉ

nam cho hoạt động của PTCS&CNQT; dẫn dắt

GCCN và NDLĐ toàn thế giới đấu tranh chống

CNTB, giải phóng loài người khỏi mọi áp bức,

bóc lột, bất công.

12

1.2. Vai trò của C.Mác và Ph.Ăngghen

1.2.3. Tuyên ngôn của Đảng cộng sản đánh dấu sự ra đời của CNXHKH

- Những luận điểm tiêu biểu:

+ GCCN không thể hoàn thành thắng lợi sứ mệnh lịch sử nếu không tổ chức

được chính Đảng của giai cấp.

+ Sự sụp đổ của CNTB và sự thắng lợi của CNXH là tất yếu như nhau.

+ GCCN, do có địa vị kinh tế - xã hội đại diện cho LLSX tiên tiến, có sứ mệnh

thủ tiêu CNTB, đồng thời là lực lượng tiên phong trong quá trình xây dựng CNXH,

CNCS.

+ Những người cộng sản trong cuộc đấu tranh chống CNTB, cần thiết phải liên

minh với các lực lượng dân chủ để đánh đổ chế độ phong kiến, đồng thời không

quên đấu tranh cho mục tiêu cuối cùng là CNCS. Những người cộng sản phải tiến

hành cách mạng không ngừng và phải có chiến lược, sách lược khôn khéo và kiên

quyết.

13

2. Các giai đoạn phát triển cơ bản của Chủ nghĩa xã hội khoa học

2.1. C.Mác và Ph.Ăngghen phát triển Chủ nghĩa xã hội khoa học

2.1.1. Thời kỳ từ 1848 đến Công xã Pari (1871)

2.1.2. Thời kỳ sau công xã Pari đến 1895

2.2. V.I.Lênin vận dụng và phát triển Chủ nghĩa xã hội khoa học trong điều

kiện mới

2.2.1. Thời kỳ trước Cách mạng tháng Mười Nga

2.2.2. Thời kỳ sau Cách mạng tháng Mười Nga

2.3. Sự vận dụng và phát triển sáng tạo Chủ nghĩa xã hội khoa học từ sau khi

V.I.Lênin qua đời đến nay

14

2.1. C.Mác và Ph.Ăngghen phát triển chủ nghĩa xã hội khoa học (SV TNC)

2.1.1. Thời kỳ từ 1848 đến Công xã Pari (1871)

Trên cơ sở tổng kết kinh nghiệm các cuộc CM của GCCN giai đoạn 1848-1852

C.Mác và Ph.Ăngghen đã phát triển nhiều nội dung của CNXHKH:

- Tư tưởng về đập tan bộ máy nhà nước TS, thiết lập chuyên chính VS.

- Bổ sung tư tưởng về CM không ngừng bằng sự kết hợp giữa đấu tranh của

GCVS với phong trào đấu tranh của GCND.

- Xây dựng khối liên minh CN - ND, đây là điều kiện tiên quyết đảm bảo cho

cuộc CM phát triển không ngừng để đi tới mục tiêu cuối cùng.

15

2.1. C.Mác và Ph.Ăngghen phát triển Chủ nghĩa xã hội khoa học (SV TNC)

2.1.2. Thời kỳ sau công xã Pari đến 1895

- Trên cơ sở tổng kết kinh nghiệm Công xã Pari, C.Mác và Ph.Ăngghen khẳng

định: nhiệm vụ của CM là đập tan bộ máy nhà nước quan liêu; đồng thời thừa nhận

Công xã Pari là một hình thái nhà nước của GCCN.

- Khẳng định sự ra đời, phát triển của CNXHKH bắt nguồn từ CNXH không

tưởng, đánh giá cao vai trò của các nhà CNXH không tưởng Anh, Pháp.

- Nhiệm vụ nghiên cứu của CNXHKH là: “nghiên cứu những điều kiện lịch sử và

do đó, nghiên cứu chính ngay bản chất của sự biến đổi ấy và bằng cách ấy làm cho

giai cấp hiện nay đang bị áp bức và có sứ mệnh hoàn thành sự nghiệp ấy hiểu rõ

được những điều kiện và bản chất của sự nghiệp của chính họ”

- C.Mác và Ph.Ăngghen chỉ rõ học thuyết của mình chỉ là những “gợi ý” cho

những suy nghĩ và hành động vì vậy cần phải tiếp tục, nghiên cứu, bổ sung và phát

triển CNXHKH học phù hợp với điều kiện lịch sử mới.

16

2.2. V.I.Lênin vận dụng và phát triển Chủ nghĩa xã hội khoa học

trong điều kiện mới

2.2.1. Thời kỳ trước Cách mạng tháng Mười Nga

V.I.Lênin đã phát triển các nguyên lý của CNXHKH trên những khía cạnh sau:

- Đấu tranh bảo vệ chủ nghĩa Mác, mở đường cho chủ nghĩa Mác thâm nhập vào

nước Nga.

- Xây dựng lý luận về Đảng cách mạng kiểu mới của giai cấp công nhân.

- Hoàn chỉnh lý luận về cách mạng XHCN.

- CMVS có thể nổ ra và thắng lợi ở nơi mà CNTB chưa phải là phát triển nhất,

nhưng là khâu yếu nhất trong sợi dây chuyền TBCN.

- Luận giải về chuyên chính vô sản.

- V.I.Lênin đã trực tiếp lãnh đạo Đảng của GCCN Nga tập hợp lực lượng đấu tranh

chống chế độ chuyên chế Nga hoàng, tiến tới giành chính quyền về tay GCCN và

NDLĐ Nga.

17

2.2. V.I.Lênin vận dụng và phát triển Chủ nghĩa xã hội khoa học

trong điều kiện mới

2.2.2. Thời kỳ sau Cách mạng tháng Mười Nga

- Về chuyên chính vô sản: một hình thức nhà nước mới - nhà nước dân chủ

- Về thời kỳ quá độ chính trị từ CNTB lên CNCS: đây là thời kỳ đấu tranh

chống lại những thế lực và những tập tục của XH cũ, xây dựng XH mới.

- Về chế độ dân chủ: chỉ có dân chủ tư sản hoặc dân chủ xã hội chủ nghĩa.

- Về cải cách hành chính bộ máy nhà nước: cần có một đội ngũ những

người CS đã được tôi luyện và một bộ máy nhà nước tinh gọn, không

hành chính, quan liêu.

- Về cương lĩnh xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước Nga

18

2.3. Sự vận dụng và phát triển sáng tạo của Chủ nghĩa xã hội khoa học từ sau khi

V.I.Lênin qua đời đến nay (SV TNC)

- Hội nghị đại biểu các ĐCS và CNQT tại Mátxcơva (11/1957) tổng kết và thông qua 9 quy

luật của công cuộc cải tạo XHCN và xây dựng CNXH.

- Hội nghị đại biểu của 81 ĐCS và CNQT tại Mátxcơva (1960) đã phân tích tình hình quốc

tế và những vấn đề cơ bản của thế giới, đưa ra khái niệm về “thời đại ngày nay” và xác định

nhiệm vụ hàng đầu của các ĐCS và CNQT là bảo vệ hòa bình, ngăn chặn bọn đế quốc hiếu

chiến phát động chiến tranh, tăng cường đoàn kết PTCS đấu tranh cho hòa bình, dân chủ và

CNXH.

- Đến cuối thập niên 80, đầu thập niên 90 của thế kỷ XX, do tác động tiêu cực, phức tạp từ

bên trong và bên ngoài, mô hình chế độ XHCN ở Liên Xô và Đông Âu sụp đổ, hệ thống XHCN

tan rã, CNXH đứng trước thử thách lớn đòi hỏi phải vượt qua.

- Sau khi CNXH hiện thực ở Liên Xô và Đông Âu sụp đổ, một số nước XHCN hoặc có xu

hướng XHCN tiếp tục kiên trì hệ tư tưởng Mác - Lênin, CNXHKH, từng bước giữ ổn định để

cải cách, đổi mới và phát triển.

19

3. Đối tượng, phương pháp và ý nghĩa của việc nghiên cứu

Chủ nghĩa xã hội khoa học

3.1. Đối tượng nghiên cứu của Chủ nghĩa xã hội khoa học

3.2. Chức năng, nhiệm vụ của Chủ nghĩa xã hội khoa học

3.3. Phương pháp nghiên cứu của Chủ nghĩa xã hội khoa học

3.4. Ý nghĩa của việc nghiên cứu Chủ nghĩa xã hội khoa học

20