Vai trò của giám định dữ liệu điện tử trong điều tra án mua bán người
VAI TRÒ CỦA GIÁM ĐỊNH DỮ LIỆU ĐIỆN TỬ...
TRONG ĐIỀU TRA.. ÁN MUA BÁN NGƯỜI
NGÔ MINH DŨNG*
Bài viết phân tích vai trò của hoạt động giám định dữ liệu điện tử và những khó khăn khi
thu giữ dữ liệu điện tử, từ đó kiến nghị cách thức thu giữ dữ liệu điện tử nhằm nâng cao hiệu
quả điều tra, truy tố, xét xử tội phạm mua bán người nói riêng và tội phạm nói chung.
Từ khóa: Dữ liệu điện tử, giám định dữ liệu điện tử, tội phạm mua bán người.
Ngày nhận bài: 14/6/2021; Biên tập xong: 18/6/2021; Duyệt đăng: 22/6/2021
This article analyzes the role of electronic data examination, the difficulties in the
collection of electronic data, and proposes ways to collect online data to improve the
efficiency of investigating and prosecuting human trafficking cases and in prevention
of other crimes in general.
Keywords: Electronic data, electronic data examination, human trafficking crimes.
rong điều tra các vụ án mua bán dữ liệu điện tử là một nguồn chứng cứ mới
người, Điều tra viên thường nên công tác thu thập, trưng cầu giám định
T
phải đối diện với các trường hợp dữ liệu điện tử còn gặp không ít khó khăn
1
bằng chứng, lời khai không chính xác từ đối với nhiều cán bộ điều tra.
bị can, bị hại, nhân chứng, thậm chí phải
đối diện với các bằng chứng bị sửa đổi bởi
nhiều lý do khác nhau. Để kiểm chứng
các bằng chứng, lời khai này có chính xác
không, Điều tra viên phải chủ động yêu
cầu hoặc trực tiếp thu thập các chứng cứ
từ các nguồn khác và đánh giá tính hợp
pháp của chúng. Trong số các nguồn thu
thập chứng cứ hiện nay, phổ biến là thu
thập các chứng cứ là dữ liệu điện tử trong
các phương tiện thông tin điện tử của nạn
nhân, bị can, nhân chứng nhằm xác minh
tính chân thực của các lời khai hay mối
quan hệ giữa các đối tượng. Ngoài ra, một
nguồn thu thập chứng cứ dữ liệu điện tử
khác là các thông tin âm thanh, hình ảnh,
video lưu tại các địa điểm mà bị can, bị
hại từng có mặt, hay thông tin chuyển tiền
mua bán giữa các đối tượng.
Khoản 3 Điều 107 Bộ luật tố tụng hình
sự (BLTTHS) năm 2015 quy định: “Khi
nhận được quyết định trưng cầu giám định
của cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng
thì cá nhân, tổ chức có trách nhiệm thực hiện
phục hồi, tìm kiếm, giám định dữ liệu điện tử”.
Như vậy, việc phục hồi, tìm kiếm thông tin
từ các thiết bị điện tử như điện thoại, máy
tính thu giữ được thực hiện trước khi tiến
hành giám định dữ liệu điện tử.
Thực tế hoạt động giám định cho thấy,
việc khôi phục, tìm kiếm, trích xuất thông
tin từ các thiết bị điện tử thu giữ là chức
năng, nhiệm vụ của cơ quan giám định.
Điều này xuất phát từ thực tế là nhiều Cơ
quan điều tra không đủ năng lực kỹ thuật
cũng như không được trang bị máy móc,
công cụ phần mềm cần thiết để thực hiện
khôi phục, trích xuất dữ liệu từ các thiết bị
điện tử được thu giữ. Ngoài ra, để đảm bảo
tính khách quan của chứng cứ, các cơ quan
Công tác giám định dữ liệu điện tử có
nhiệm vụ là phân tích dữ liệu điện tử thu
thập được nhằm tìm ra các chứng cứ chứng
minh hành vi mua bán người phục vụ quá
trình điều tra và xét xử tội phạm. Thực tế,
ꢀ* Đại tá, Tiến sĩ, Nguyên Trưởng phòng 6, Viện Khoa
học hình sự, Bộ Công an
Số chuyên đề 02 - 2021
Khoa học Kiểm sát 91
VAI TRÒ CỦA GIÁM ĐỊNH DỮ LIỆU ĐIỆN TỬ...
tố tụng chỉ trưng cầu cơ quan giám định còn có trên các máy chủ mạng và thường
được quản lý thông qua các tài khoản
người dùng của các ứng dụng trên nền tảng
Internet. Việc khôi phục, trích xuất dữ liệu
điện tử do vậy không chỉ từ thiết bị điện tử
cá nhân mà cả trên các máy chủ mạng và
thực tế rất khó thành công. Rất nhiều trường
hợp dữ liệu của các tài khoản cá nhân lưu
trên các máy chủ mạng đã bị xóa, bị ghi đè
lên trước khi thực hiện giám định tìm kiếm,
trích xuất dữ liệu mặc dù khi kiểm tra, bắt
giữ, dữ liệu của tài khoản đó vẫn còn. Thậm
chí, nhiều thiết bị điện tử cá nhân như máy
tính xách tay, máy tính bảng, điện thoại di
động cũng bị xóa dữ liệu không thể khôi
phục khi thu giữ nhưng không ngắt kết nối
mạng ngay. Nguyên nhân là do trước đó tài
khoản người dùng hoặc do tài khoản admin
(người quản trị) đã truy cập và xoá từ thiết
bị khác.
Để khắc phục hiện tượng này, cách
tốt nhất là sao chép các tệp dữ liệu từ tài
khoản người dùng đang được kiểm tra
ngay khi phát hiện các dấu hiệu vi phạm
pháp luật ra các phương tiện lưu trữ ngoài.
Theo khoản 2 Điều 99, khoản 1 Điều 107
và khoản 1 Điều 196 BLTTHS năm 2015,
việc thu giữ phương tiện điện tử, dữ liệu
điện tử do người có thẩm quyền tiến hành
tố tụng thực hiện và trường hợp không thể
thu giữ được thì phải sao lưu vào phương
tiện lưu trữ và thu giữ như đối với vật
chứng. Trường hợp không thể sao lưu tệp
dữ liệu (thường do không thể tải tệp dữ
liệu từ đám mây điện toán về máy đang
kiểm tra) thì có thể sao lưu màn hình nội
dung hiển thị dữ liệu ngay khi kiểm tra
phát hiện thấy có dấu hiệu vi phạm pháp
luật của tài khoản người dùng đó. Các tệp
ảnh lưu hình ảnh dữ liệu hiển thị trên màn
hình hoàn toàn có giá trị như nội dung dữ
liệu điện tử vì suy cho cùng, muốn hiểu
được nội dung của dữ liệu điện tử cũng
thực hiện khôi phục, trích xuất dữ liệu từ
các thiết bị điện tử được giao nộp. Hiện một
số Cơ quan điều tra đã đủ nhân lực cũng
như được trang bị các công cụ kỹ thuật cần
thiết để tiến hành khôi phục, trích xuất dữ
liệu từ các thiết bị điện tử ngay khi thu giữ
để kiểm tra, đánh giá. Tuy nhiên, Viện kiểm
sát với chức năng giám sát các hoạt động
điều tra vẫn thường yêu cầu cơ quan giám
định thực hiện lại toàn bộ quá trình khôi
phục, trích xuất dữ liệu này để chứng minh
tính khách quan khi thu thập dữ liệu. Do
vậy, rất nhiều trưng cầu giám định yêu cầu
khôi phục, tìm kiếm, trích xuất dữ liệu điện
tử với nhiều mẫu điện thoại, máy tính thu
giữ được trong các vụ án nói chung và các
vụ án mua bán người nói riêng được gửi tới
cơ quan giám định.
Để khôi phục, trích xuất được dữ liệu từ
máy tính, điện thoại di động, cần phải truy
cập vào bộ nhớ của thiết bị điện tử này.
Tuy nhiên, trong nhiều trường hợp việc
truy cập vào bộ nhớ của thiết bị gặp khó
khăn do các hệ thống bảo mật, mã hóa hiện
đang trở nên phổ biến đối với các thiết bị
điện tử thông thường. Việc giải mã các mật
khẩu trở nên khó khăn hơn do các thiết bị
ngày càng có cấu hình mạnh hơn nên được
tăng cường khả năng bảo mật bằng các
thuật toán mã hóa có độ phức tạp cao. Đây
là thách thức lớn nhất cho công tác khôi
phục, trích xuất dữ liệu. Để cố gắng không
phải giải mã mật khẩu, khi thu giữ thiết bị
điện tử có khả năng đặt mật khẩu như điện
thoại di động, máy tính bảng thì tuyệt đối
không cho phép tắt máy và nhanh chóng
chuyển về chế độ máy bay hoặc cho vào túi
cách ly “điện trường” để tránh bị truy cập
từ xa xóa mất dữ liệu.
Hiện nay, công nghệ điện toán đám mây
đang rất phổ biến, dữ liệu điện tử của mỗi
cá nhân giờ không chỉ có trong các thiết bị phải hiển thị thành dạng hiểu được và
nhìn thấy được trên màn hình và các tệp
điện tử như điện thoại hay máy tính mà
92 Khoa học Kiểm sát
Số chuyên đề 02 - 2021
NGÔ MINH DŨNG
ảnh màn hình này cũng được lập biên bản vi vi phạm được thực hiện theo những
và thu giữ như đối với vật chứng.
cách thức khác nhau, có thể ngay khi tạo ra
như tệp dữ liệu nhật ký (file log) hoặc tạo
tệp dữ liệu khi người khởi tạo thực hiện
lệnh sao chép. Dù bằng cách nào thì dữ
liệu điện tử lưu các thông tin về hoạt động
vi phạm pháp luật từ thời điểm khởi tạo
đến khi được ghi nhận dưới dạng tệp dữ
liệu là không đổi trong bộ nhớ của thiết bị
điện tử ghi nhận. Vấn đề chỉnh sửa tệp dữ
liệu nếu có thì sẽ chỉ xảy ra từ thời điểm
sao lưu vào phương tiện lưu trữ để thu giữ
đến khi đưa ra trước tòa như là vật chứng
để chứng minh hành vi vi phạm pháp luật.
Để chứng minh cho quá trình từ thời
điểm sao lưu tệp dữ liệu vào phương tiện
lưu trữ đến khi đưa ra trước tòa, dữ liệu điện
tử vẫn đảm bảo tính toàn vẹn thì ngay trước
khi thực hiện sao lưu, cần gán cho tệp dữ
liệu đó một giá trị duy nhất sao cho bất kỳ sự
thay đổi nào dù nhỏ nhất đối với tệp dữ liệu
thì giá trị duy nhất đó cũng sẽ bị thay đổi.
Trong công nghệ thông tin, thực hiện một
hàm băm (ví dụ MD5) trên một tệp dữ liệu sẽ
tạo ra một xâu ký tự có độ dài cố định và duy
nhất cho tệp dữ liệu đó. Vì vậy, xâu ký tự này
có thể được sử dụng để kiểm tra tính nguyên
vẹn của một tệp dữ liệu vì chỉ một thay đổi
bất kỳ trong nội dung dữ liệu lưu trong tệp
sẽ làm thay đổi giá trị xâu ký tự này. Đây là
phương pháp xác thực tính nguyên vẹn của
dữ liệu đáng tin cậy và phổ biến nhất hiện
nay trên thế giới.
Vai trò thứ hai là giám định xác thực dữ
liệu điện tử. Hoạt động thực tiễn cho thấy,
các cơ quan tố tụng đặc biệt chú trọng đến
tính pháp lý của dữ liệu điện tử thu giữ
được. Điều này thể hiện ở một trong những
vấn đề được các cơ quan tố tụng quan tâm
đầu tiên khi trưng cầu giám định dữ liệu
điện tử, đó là dữ liệu điện tử thu giữ có đảm
bảo nguyên vẹn như khi chúng được khởi
tạo hay không. Về cơ sở pháp lý, khoản 3
Điều 99 BLTTHS năm 2015 xác định rõ dữ
liệu điện tử thu giữ chỉ có giá trị pháp lý
khi bảo đảm được tính toàn vẹn của chúng.
Phân tích, tìm kiếm, đánh giá các dấu hiệu
có khả năng là kết quả của việc chỉnh sửa
dữ liệu điện tử chính là công tác giám định
xác thực tính toàn vẹn của dữ liệu điện tử.
Để xác thực tính toàn vẹn của dữ liệu
điện tử từ khi chúng được khởi tạo, cần làm
rõ khái niệm khởi tạo của dữ liệu điện tử.
Về cơ sở khoa học, do dữ liệu điện tử
được tổ chức lưu giữ trong các phương tiện
điện tử dưới dạng các tệp (tập) tin dữ liệu
nên việc khởi tạo dữ liệu thường được hiểu
là việc khởi tạo tệp dữ liệu lưu giữ dữ liệu
điện tử. Do vậy, rất nhiều trưng cầu giám
định yêu cầu xác định thời gian, cách thức
khởi tạo tệp dữ liệu cần giám định. Tuy
nhiên, thuộc tính thời gian khởi tạo tệp dữ
liệu phụ thuộc vào hệ điều hành của hệ
thống và hoàn toàn có thể chỉnh sửa được
bằng các phần mềm chuyên dụng nên sử
dụng thời gian khởi tạo tệp dữ liệu làm thời
gian khởi tạo dữ liệu sẽ không chính xác.
Một cách tiếp cận khác, có thể hiểu dữ
liệu điện tử lưu các thông tin về hoạt động
vi phạm pháp luật được khởi tạo trong
không gian số (được thiết bị số ghi nhận)
ngay tại thời điểm hành vi vi phạm pháp
luật được thực hiện. Khi đó, tùy thuộc vào
Như vậy, để chứng minh tính nguyên
vẹn của dữ liệu điện tử từ khi được khởi
tạo đến khi được sử dụng làm chứng cứ
trước tòa, cần thực hiện tạo giá trị một hàm
băm cho tệp dữ liệu ngay trước khi sao
chép vào phương tiện lưu trữ để thu giữ
như là vật chứng. Khi đó, giá trị hàm băm
luôn được đính kèm tệp dữ liệu cũng như
trong các biên bản giao nhận như một sự
phần mềm của hệ thống ghi nhận mà việc đảm bảo tính nguyên vẹn của tệp dữ liệu
khởi tạo tệp dữ liệu lưu thông tin về hành đó. Trường hợp dữ liệu điện tử được giao
Số chuyên đề 02 - 2021
Khoa học Kiểm sát 93
VAI TRÒ CỦA GIÁM ĐỊNH DỮ LIỆU ĐIỆN TỬ...
nộp dưới dạng các tệp dữ liệu lưu trong các
phương tiện lưu trữ thì trước khi nhận, cán
bộ điều tra cần kiểm tra ngay giá trị hàm
băm của tệp đó có đúng không. Nếu chưa
có thì phải tạo giá trị hàm băm và được
giao nhận như một phần đính kèm không
thể thiếu của tệp dữ liệu đó. Tuy nhiên, lúc
này giá trị hàm băm chỉ có tác dụng xác
định tính toàn vẹn của dữ liệu điện tử kể từ
thời điểm giao nhận, còn trước đó vẫn cần
phải thực hiện giám định xác thực sự toàn
vẹn dữ liệu được giao nộp.
Vai trò thứ ba là phân tích dữ liệu điện
tử. Giám định phân tích dữ liệu điện tử theo
các yêu cầu của Cơ quan điều tra nhằm chỉ
ra chứng cứ, chứng minh có hay không có
hành vi vi phạm pháp luật, đó cũng là chức
năng, nhiệm vụ của cơ quan giám định.
Với việc camera an ninh ngày càng trở
nên phổ biến, nhiều hoạt động do việc
mua bán người mang lại như cưỡng bức
lao động, bóc lột sức lao động, mại dâm,…
đã bị camera ghi hình, ghi âm. Khi đó,
nhiều yêu cầu giám định liên quan đến dữ
liệu video như yêu cầu làm nét hình ảnh
để xác định rõ đặc điểm của đối tượng xuất
hiện trong video, mô tả nội dung video
hay nhận dạng hình ảnh người… được gửi
đến trưng cầu giám định. Quá trình thực
hiện giám định loại hình này không phải
lúc nào cũng tiến hành được do chất lượng
hình ảnh thu được nhiều khi không được
tốt do thiếu sáng hoặc ghi hình ở khoảng
cách quá xa… Ngoài ra, việc thu mẫu so
sánh hình ảnh khuôn mặt không phải lúc
nào cũng phù hợp với mẫu giám định để
làm nổi lên đặc điểm đặc trưng của hình
ảnh mặt người so sánh, dẫn đến quá trình
giám định gặp nhiều khó khăn và một số
trường hợp không thể ra được kết luận
giám định. Kinh nghiệm cho thấy, việc thu
mẫu hình ảnh so sánh càng giống với các
điều kiện ghi hình thì khả năng nhận dạng
chính xác càng cao.
Trong các vụ án về mua bán người,
nhiều trường hợp thu được các đoạn ghi âm
có thể do các đối tượng ghi âm lại khi trao
đổi với nhau. Cơ quan điều tra khi trưng
cầu giám định các tệp ghi âm này, ngoài yêu
cầu giám định xác thực thì thường đặt ra 02
câu hỏi: Người nói trong tệp ghi âm này là
ai và nói nội dung gì? Để trả lời câu hỏi ai
nói cần phải có mẫu giọng nói so sánh. Việc
thu mẫu giọng nói của những người nghi
vấn cần tuân thủ theo đúng quy định của
quy trình giám định âm thanh người nói.
Nhiều trường hợp do cán bộ điều tra không
tuân thủ đúng quy định về thu mẫu tiếng
nói so sánh nên việc giám định nhận dạng
người nói không thể tiến hành được, phải
thu lại mẫu so sánh và trong nhiều trường
hợp không thu lại được, gây khó khăn cho
quá trình điều tra vụ án. Do vậy, với các vụ
án liên quan đến giám định âm thanh, tiếng
nói, cán bộ điều tra cần thực hiện đúng quy
định thu mẫu tiếng nói so sánh hoặc liên hệ
với giám định viên âm thanh nhờ tư vấn
trước khi tiến hành thu mẫu so sánh. Việc
chuyển nội dung ghi âm thành văn bản
cũng gặp không ít khó khăn về thời gian
giám định do trong nhiều vụ án, thời lượng
ghi âm lớn và chất lượng ghi âm kém.
Tóm lại, với sự phổ biến của các thiết
bị điện tử viễn thông cũng như mạng
Internet trong mọi mặt hoạt động đời
sống xã hội, chứng cứ là dữ liệu điện tử
thu được ngày càng nhiều trong các vụ
án về mua bán người. Công tác giám định
dữ liệu điện tử vì thế đóng vai trò ngày
càng lớn trong việc chứng minh hành vi
phạm tội bằng những chứng cứ điện tử.
Do đây là loại chứng cứ mới nên cần thiết
phải hoàn thiện các quy định pháp lý khi
điều tra, xét xử các vụ án có liên quan đến
dữ liệu điện tử như sớm ban hành các quy
định về thu giữ dữ liệu điện tử hay các
quy trình giám định pháp lý liên quan.
Cán bộ điều tra cũng cần thường xuyên
bồi dưỡng, nâng cao kiến thức về lĩnh vực
này để có thể đáp ứng được yêu cầu của
thực tiễn đặt ra./.
94 Khoa học Kiểm sát
Số chuyên đề 02 - 2021
4 trang
10540
Free
Bạn đang xem tài liệu "Vai trò của giám định dữ liệu điện tử trong điều tra án mua bán người", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- vai_tro_cua_giam_dinh_du_lieu_dien_tu_trong_dieu_tra_an_mua.pdf
