Tội phạm đưa hoặc sử dụng trái phép thông tin mạng máy tính, mạng viễn thông - Những khó khăn, vướng mắc trong phát hiện, điều tra, xử lý và giải pháp khắc phục
TỘI PHẠM ĐƯA HOẶC SỬ DỤNG TRÁI PHÉP THÔNG TIN
MẠNG MÁY TÍNH, MẠNG VIỄN THÔNG - NHỮNG KHÓ KHĂN, VƯỚNG
MẮC TRONG PHÁT HIỆN, ĐIỀU TRA, XỬ LÝ VÀ GIẢI PHÁP KHẮC PHỤC
TRẦN QUANG TÙNG*
Trên cơ sở nghiên cứu lý luận và thực tiễn, bài viết làm rõ những khó khăn, vướng mắc trong
phát hiện, điều tra, xử lý và đưa ra giải pháp khắc phục nhằm nâng cao hiệu quả phòng, chống tội
phạm đưa hoặc sử dụng trái phép thông tin mạng máy tính (MMT), mạng viễn thông (MVT).
Từ khóa: Tội phạm, công nghệ cao, mạng máy tính, mạng viễn thông.
Ngày nhận bài: 23/4/2021; Biên tập xong: 23/4/2021; Duyệt đăng: 23/4/2021
Based on theoretical research and practical experience, the article analyses the obstacles in
the detection and investigation processes of the crime of illegal upload or use of information
on computer networks or telecommunications networks, then proposes solutions to improve
the effectiveness in preventing that kind of crime.
Keywords: Crime, high technology, computer networks, telecommunication networks.
rong số những hành vi phạm tội sử dụng hoặc sử dụng trái phép thông tin mạng máy tính,
công nghệ cao, nổi lên là hành vi đưa
hoặc sử dụng trái phép thông tin mạng
mạng viễn thông
T
Hiện nay chưa có hướng dẫn cụ thể về
“thông tin trái với quy định của pháp luật” tại
điểm a, khoản 1, Điều 288 BLHS năm 2015. Qua
nghiên cứu cho thấy, mỗi văn bản pháp luật lại
tiếp cận nội dung này dưới những khía cạnh
và phạm vi khác nhau, có thể kể đến như: Điều
21 Hiến pháp năm 2013 quy định “Mọi người
có quyền bất khả xâm phạm về đời sống riêng
tư, bí mật cá nhân và bí mật gia đình; có quyền
bảo vệ danh dự, uy tín của mình”. Bộ luật dân
sự năm 2015 có Điều 32 quy định về: “Quyền
cá nhân đối với hình ảnh” và Điều 38 quy định:
“Quyền về đời sống riêng tư, bí mật cá nhân, bí
mật gia đình”. Luật An ninh mạng, tại các điều
8,16,17và 18quyđịnhvềcáchànhvixâmphạm
An ninh quốc gia, trật tự an toàn xã hội trên
không gian mạng. Nghị định 72/2013/NĐ-CP
ngày 15/7/2013 về quản lý, cung cấp, sử dụng
dịch vụ Internet và thông tin trên mạng (sửa
đổi, bổ sung một số điều bởi Nghị định số
27/2018/NĐ-CP ngày 01/3/2018) tại khoản 1
Điều 5 cũng đưa ra các hành vi bị cấm trên
mạng Internet. Điều 102 Nghị định số 15/2020/
NĐ-CP ngày 03/02/2020 quy định xử phạt vi
phạm hành chính trong lĩnh vực bưu chính,
viễn thông, công nghệ thông tin và tần số vô
tuyến điện quy định về xử phạt: “Vi phạm quy
máy tính, mạng viễn thông được quy định tại
Điều 288 Bộ luật hình sự năm 2015, sửa đổi,
bổ sung năm 2017 (BLHS năm 2015). Đây là
những hành vi đưa lên mạng máy tính, mạng
viễn thông những thông tin trái với quy định
của pháp luật, mua bán, trao đổi, tặng cho, sửa
chữa, thay đổi hoặc công khai hóa thông tin
riêng hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân
trên mạng máy tính, mạng viễn thông mà
không được phép của chủ sở hữu thông tin đó
hoặc các hành vi sử dụng trái phép thông tin
trên mạng máy tính, mạng viễn thông.
Theo báo cáo tổng kết năm 2020 của Cục
An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử
dụng công nghệ cao, Bộ Công an cho thấy,
riêng trong năm 2020, trên thế giới (trong đó
có Việt Nam) ghi nhận thông tin của 235 triệu
tài khoản Instagram, TikTok, YouTube; 6000
nhân viên của Boeing; 150 triệu người dân
Mỹ; 26.000 dữ liệu khách hàng của Honda bị
rò rỉ trên mạng; 267 triệu tài khoản Facebook
bị đánh cắp. Những thông tin cá nhân bị các
đối tượng đăng tải trái phép lên mạng Internet
nhằm thu lợi bất chính và nhiều mục đích
phạm tội khác.
Một số khó khăn, vướng mắc trong quá
trình phát hiện, điều tra, xử lý loại tội phạm
này là:
Thứ nhất, khó khăn, vướng mắc trong áp dụng
các quy định của BLHS năm 2015 đối với tội đưa
* Thạc sĩ, Khoa Toán - Tin học và Ứng dụng khoa
học công nghệ trong phòng chống tội phạm, Học viện
Cảnh sát nhân dân
Số Chuyên đề 01 - 2021
Khoa học Kiểm sát 25
TỘI PHẠM ĐƯA HOẶC SỬ DỤNG TRÁI PHÉP THÔNG TIN...
định về lưu trữ, cho thuê, truyền đưa, cung rất phổ biến trên các trang mạng, các đối tượng
cấp, truy nhập, thu thập, xử lý, trao đổi và sử không khó khăn để thay đổi ngay từ đầu các
dụng thông tin”.
dữ liệu điện tử liên quan đến quá trình phạm
tội như thay đổi địa chỉ IP (fake IP), giả địa chỉ
thư điện tử (fake email)... Đối tượng cũng có
thể dễ dàng tiêu huỷ các thiết bị lưu trữ, gây ra
những hỏng hóc về mặt vật lý khiến cho việc
phục hồi dữ liệu vô cùng khó khăn, hoặc nếu
có phục hồi thì cũng cần những phương tiện
chuyên dụng cao cấp và tốn nhiều thời gian.
Thứ ba, khó khăn trong xác định người đăng tải
thông tin trái với quy định của pháp luật và hình
thức xử lý đối với người chia sẻ những thông tin
vi phạm
Như vậy, do có nhiều văn bản pháp luật
quy định khác nhau về các hành vi bị cấm trên
không gian mạng nên chưa có sự thống nhất
trong công tác đấu tranh phòng, chống tội
phạm đưa hoặc sử dụng trái phép thông tin
mạng máy tính, mạng viễn thông. Điều này
gây nhiều khó khăn trong quá trình phát hiện,
điều tra về hành vi phạm tội này.
Đồng thời, về vấn đề xác định hậu quả phi
vật chất, theo quy định tại Điều 288 BLHS năm
2015, hậu quả của tội phạm đưa hoặc sử dụng
trái phép thông tin mạng máy tính, mạng viễn
Một thực tế đang diễn ra trên không gian
thông là một tình tiết định tội và định khung. mạng là có nhiều thông tin trái với quy định
Điều này có nghĩa là hành vi phạm tội đưa của pháp luật, thông tin sai sự thật nhưng lại
hoặc sử dụng trái phép thông tin mạng máy được chia sẻ rất nhiều. Việc chia sẻ tin của mỗi
tính, mạng viễn thông phải gây hậu quả nhất người có thể xuất phát từ những lý do khác
định thì mới cấu thành tội phạm. Hậu quả của nhau, có người vì mục đích câu “view”, câu
hành vi phạm tội này được xem xét trên hai “like”, có người vì vô tình không biết là thông
khía cạnh là hậu quả vật chất và hậu quả phi tin sai, tin giả hoặc cho rằng đó là thông tin hữu
vật chất. Hậu quả vật chất được xác định dựa ích… Việc những thông tin được lan truyền rất
trên số tiền “thu lợi bất chính” hoặc số tiền nhanh chóng trên mạng Internet và được nhiều
“gây thiệt hại” do đối tượng thực hiện hành người chia sẻ lại đã gây khó khăn trong việc
vi phạm tội gây ra. Theo đó, để cấu thành tội truy nguyên nguồn gốc thông tin đó. Tuy vậy,
phạm này, số tiền thu lợi bất chính của đối hệ thống pháp luật hiện hành cũng như thực
tượng phạm tội phải từ 50.000.000 đồng và số tiễn phát hiện, điều tra, xử lý đối với tội phạm
tiền gây thiệt hại phải từ 100.000.000 đồng trở này cũng chưa đặt ra trách nhiệm xử lý đối với
lên. Một số hậu quả phi vật chất như: “gây dư những người chia sẻ thông tin, trong khi đây
luận xấu làm giảm uy tín của cơ quan, tổ chức, mới chính là những người khiến những thông
cá nhân”, “xâm phạm bí mật cá nhân dẫn đến tin trái quy định của pháp luật, thông tin sai sự
người bị xâm phạm tự sát”, “gây ảnh hưởng thật bị lan truyền một cách nhanh chóng và để
xấu đến an ninh, trật tự, an toàn xã hội hoặc lại nhiều hậu quả khi có nhiều người tiếp cận
quan hệ đối ngoại của Việt Nam”, “dẫn đến với những thông tin này.
biểu tình”. Tuy nhiên, bản thân điều luật và văn
bản hướng dẫn thi hành quy định còn chung
chung về hậu quả và các mức độ để đánh giá
tính nghiêm trọng của các hậu quả phi vật chất
này. Điều này gây khó khăn trong quá trình
xác định hành vi phạm tội và áp dụng các tình
tiết định khung với tội phạm này.
Thứ hai, khó khăn, vướng mắc trong thu thập
thông tin, tài liệu tồn tại dưới dạng dữ liệu điện tử
để đấu tranh, xử lý với đối tượng
Thứ tư, khó khăn trong phối hợp với các nhà
cung cấp dịch vụ đề nghị cung cấp thông tin phục
vụ công tác điều tra, xử lý
Khoản 4 Điều 5 Bộ luật tố tụng hình sự
(BLTTHS) năm 2015 quy định về trách nhiệm
của cơ quan nhà nước, tổ chức và cá nhân
trong đấu tranh phòng, chống tội phạm nêu
rõ: “Cơ quan nhà nước, tổ chức và cá nhân có
trách nhiệm thực hiện yêu cầu và tạo điều kiện
để cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố
Với tính chất của một loại tội phạm sử dụng tụng thực hiện nhiệm vụ”. Điều 168 BLTTHS
công nghệ cao, những thông tin tài liệu phản năm 2015 có quy định yêu cầu các cơ quan, tổ
ánh về hành vi phạm tội đưa hoặc sử dụng chức, cá nhân có trách nhiệm thực hiện các yêu
trái phép thông tin mạng máy tính, mạng viễn cầu của Cơ quan điều tra, cơ quan được giao
thông cũng tồn tại dưới dạng dữ liệu điện tử nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều
và rất dễ bị xoá bỏ, thay đổi, làm ẩn, mã hoá. tra, Viện kiểm sát trong giai đoạn điều tra vụ
Với chủ ý phạm tội, bằng khả năng kỹ thuật án hình sự; trường hợp không chấp hành mà
và sự hỗ trợ của các phần mềm được cung cấp không vì lý do bất khả kháng hoặc không do
26 Khoa học Kiểm sát
Số Chuyên đề 01 - 2021
TRẦN QUANG TÙNG
trở ngại khách quan thì bị xử lý theo quy định gỡ bỏ thông tin vi phạm thì trong khoảng thời
của pháp luật.
gian đó, những thông tin đã được nhiều người
khác chia sẻ lại và lan truyền nhanh chóng trên
mạng Internet.
Tuy nhiên, Điều 382, 383 BLHS năm 2015
mới chỉ dừng lại ở việc xử lý đối với hành vi từ
chối cung cấp tài liệu, cung cấp tài liệu sai sự
thật của người làm chứng, người giám định,
người định giá tài sản, người phiên dịch, người
dịch thuật, người bào chữa; còn các cá nhân,
tổ chức, cơ quan khác thì chưa có chế tài xử lý
trong trường hợp không cung cấp hoặc cung
cấp tài liệu sai sự thật. Chính vì vậy, trong thời
gian qua, việc cung cấp thông tin về dữ liệu
khách hàng của các nhà cung cấp dịch vụ như
nhà mạng viễn thông, ngân hàng, nhà cung
cấp dịch vụ trên mạng Internet, mạng xã hội
(Facebook, Zalo…) cho cơ quan chức năng còn
chậm và còn nhiều trường hợp từ chối cung
cấp thông tin mà không có lý do hợp lý.
Ngoài ra, mặc dù hợp tác trong gỡ bỏ thông
tin vi phạm nhưng nhiều nhà cung cấp dịch
vụ nước ngoài vẫn cho phép các chủ kênh vi
phạm này đăng tải lại các clip đã gỡ. Điều này
lý giải nhiều video vi phạm đã được gỡ sau đó
lại tiếp tục xuất hiện trở lại, thậm chí còn cho
phép chủ các kênh này tiếp tục sử dụng tính
năng “gợi ý nội dung” để quảng bá, phát tán
nội dung thông tin vi phạm.
Để khắc phục những khó khăn, vướng mắc
trong phát hiện, điều tra, xử lý nhằm nâng cao
hiệu quả phòng, chống loại tội phạm này, tác
giả đề xuất một số giải pháp sau:
Một là, kiến nghị, tham mưu hoàn thiện chính
sách pháp luật
Thứ năm, khó khăn trong việc gỡ bỏ những
thông tin vi phạm trên không gian mạng đối với
các nhà cung cấp thông tin công cộng qua biên giới
Cần tham mưu cho Bộ Công an, các cơ quan
có thẩm quyền nghiên cứu xây dựng và ban
hành một văn bản hướng dẫn áp dụng các quy
định của BLHS năm 2015 về một số tội phạm
trong lĩnh vực công nghệ thông tin, mạng viễn
thông, trong đó có tội phạm đưa hoặc sử dụng
trái phép thông tin mạng máy tính, mạng viễn
thông. Theo đó, nội dung hướng dẫn cần giải
quyết một số vấn đề cụ thể liên quan đến công
tác đấu tranh phòng, chống tội phạm sử dụng
công nghệ cao nói chung và tội phạm đưa hoặc
sử dụng trái phép thông tin mạng máy tính,
mạng viễn thông nói riêng như sau:
+ Cần thống nhất việc định nghĩa, giải thích
về “thông tin trái với quy định của pháp luật”
và cụ thể các hành vi phạm tội của tội phạm
đưa hoặc sử dụng trái phép thông tin mạng
máy tính, mạng viễn thông làm cơ để để nhận
diện và đấu tranh với loại tội phạm này.
+ Đối với vấn đề xác định hậu quả phi vật
chất, bản thân điều luật và văn bản hướng dẫn
thi hành quy định còn chung chung về hậu quả
và các mức độ để đánh giá tính nghiêm trọng
của các hậu quả phi vật chất này. Khi xem
xét hậu quả phi vật chất, có thể cân nhắc đến
những vấn đề sau: Tần suất (số lần), khoảng
thời gian người phạm tội thực hiện việc gửi,
phát tán, cung cấp nội dung vi phạm; Những
ảnh hưởng tới tinh thần và hành vi của nạn
nhân là cá nhân do hành vi phạm tội gây ra
như lo sợ, sang chấn, bế tắc tâm lý, tự tử, tự
Hiện nay, quy định về việc gỡ bỏ thông tin
vi phạm trên không gian mạng chủ yếu được
căn cứ vào quy định tại Luật An ninh mạng
năm 2018, Nghị định số 15/2020/NĐ-CP ngày
03/02/2020 của Chính phủ quy định về xử phạt
vi phạm hành chính trong lĩnh vực bưu chính,
viễn thông, tần số vô tuyến điện, công nghệ
thông tin và giao dịch điện tử và Thông tư
số 38/2016/TT-BTTTT ngày 26/12/2016 của Bộ
Thông tin và Truyền thông quy định chi tiết
về việc cung cấp thông tin công cộng qua biên
giới. Theo đó, với các nhà cung cấp dịch vụ
nước ngoài ở Việt Nam phổ biến như Facebook,
Google, công tác phối hợp của cơ quan chức
năng Việt Nam trong kiểm soát và gỡ bỏ các
thông tin vi phạm vẫn còn rất hạn chế. Một
phần nguyên nhân là vì chính sách pháp luật
chưa đưa ra những chế tài xử lý cứng rắn với
những nhà cung cấp dịch vụ này khi họ từ chối
nghĩa vụ kiểm soát và ngăn chặn, gỡ bỏ những
thông tin vi phạm.
Bên cạnh đó, căn cứ điểm b khoản 2 Điều
26 Luật An ninh mạng năm 2018 và khoản 1
Điều 5 Thông tư số 38/2016/TT-BTTTT ngày
26/12/2016 của Bộ Thông tin và Truyền thông
thì trong vòng 24 giờ, các nhà cung cấp dịch
vụ nước ngoài phải gỡ bỏ những thông tin vi
phạm theo đề nghị từ lực lượng chuyên trách
bảo vệ an ninh mạng của Bộ Công an hoặc
cơ quan có thẩm quyền của Bộ Thông tin và
Truyền thông. Có thể thấy, kể cả trong trường gây thương tích... Cần chú ý đến đặc điểm tâm
hợp những nhà cung cấp dịch vụ này đồng ý lý, hoàn cảnh của nạn nhân để đánh giá mức
Số Chuyên đề 01 - 2021
Khoa học Kiểm sát 27
TỘI PHẠM ĐƯA HOẶC SỬ DỤNG TRÁI PHÉP THÔNG TIN...
độ tác động ảnh hưởng cho phù hợp; Uy tín
Trong công tác đấu tranh phòng, chống tội
của tổ chức, doanh nghiệp bị ảnh hưởng bởi phạm đưa hoặc sử dụng trái phép thông tin
hành vi tội phạm; Thái độ nạn nhân đối với
những thông tin có liên quan đến mình được
người phạm tội gửi đến hoặc phát tán trên
mạng; Số người kết nối, người viết bình luận,
đưa ra những đánh giá và phát tán lại các nội
dung vi phạm; Những ảnh hưởng của sự việc
đến dư luận xã hội, cộng đồng mạng...
mạng máy tính, mạng viễn thông, lực lượng
An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử
dụng công nghệ cao cần tăng cường quan hệ
phối hợp với các nhà cung cấp dịch vụ trên
mạng Internet, mạng viễn thông. Mối quan hệ
này có thể được thực hiện thông qua các Quy
chế phối hợp, Biên bản ghi nhớ.
+ Cần hướng dẫn cụ thể về nguyên tắc, cách
thức và quy trình thu thập, phân tích, bảo quản
dữ liệu điện tử có liên quan đến hành vi phạm
tội đưa hoặc sử dụng trái phép thông tin mạng
máy tính, mạng viễn thông. Bởi lẽ, các quy
định liên quan đến dữ liệu điện tử tại các điều
87, 99 và 107 BLTTHS năm 2015 mới chỉ mang
tính chất khái quát nên thực tế quá trình thu
thập, phân tích, bảo quản dữ liệu điện tử còn
chưa thống nhất và dễ xảy ra sai sót.
+ Xác định rõ trách nhiệm, nghĩa vụ, thời
gian cung cấp thông tin của các nhà cung cấp
dịch vụ trên mạng Internet khi có yêu cầu đề
nghị từ cơ quan chức năng, đảm bảo quá trình
điều tra, xử lý hành vi phạm tội kịp thời, đúng
luật.
Đối với các nhà cung cấp dịch vụ nước
ngoài, phải có sự tuân thủ pháp luật Việt Nam,
đặc biệt là những quy định trong Luật An
ninh mạng như thực hiện các đề nghị của lực
lượng chuyên trách bảo vệ an ninh mạng của
Bộ Công an hoặc cơ quan có thẩm quyền của
Bộ Thông tin và Truyền thông, phải lưu trữ dữ
liệu người dùng tại Việt Nam trong thời gian
theo quy định, phải đặt chi nhánh hoặc văn
phòng đại diện tại Việt Nam… Điều này nhằm
tạo ra một cơ chế và hành lang pháp lý để nhà
nước có thể quản lý những hoạt động của các
nhà cung cấp dịch vụ nước ngoài tại Việt Nam,
tạo sự bình đẳng giữa các nhà cung cấp trong
và ngoài nước.
Bốn là, về khoảng thời gian gỡ bỏ thông tin vi
Hai là, tăng cường công tác tuyên tuyền, giáo phạm trên mạng máy tính, mạng viễn thông
dục pháp luật và nâng cao nhận thức của những
Hiện nay, khoảng thời gian được quy định
để các nhà cung cấp dịch vụ trên mạng máy
tính, mạng viễn thông gỡ bỏ các thông tin vi
phạm được quy định tại khoản 2 Điều 26 Luật
An ninh mạng và Điều 5 Thông tư số 38/2016/
TT-BTTTT ngày 26/12/2016 của Bộ Thông tin
và Truyền thông. Theo đó, trong vòng 24 giờ
kể từ thời điểm có đề nghị từ cơ quan chuyên
trách bảo vệ an ninh mạng của Bộ Công an
hoặc cơ quan có thẩm quyền của Bộ Thông tin
và Truyền thông, các doanh nghiệp cung cấp
dịch vụ trên mạng máy tính, mạng viễn thông
phải gỡ bỏ các thông tin vi phạm trên nền tảng
dịch vụ mà mình cung cấp. Tuy nhiên, với tốc
độ lan truyền nhanh chóng của các thông tin
trên mạng Internet, trong khoảng thời gian đó,
các thông tin vi phạm đã được nhiều người
chia sẻ hoặc sao, chụp lại và rất khó để kiểm
soát thông tin.
người tham gia vào môi trường mạng Internet
Công tác tuyên truyền, phổ biến giáo dục
pháp luật có vai trò rất quan trọng, cần thực
hiện thường xuyên, liên tục nhằm giúp người
dân nhận thức rõ tính hai mặt của Internet
và mạng xã hội; nhận diện các thủ đoạn, nội
dung thông tin vi phạm, tính chất nguy hại
của nó đối với cá nhân và xã hội, tránh tình
trạng vô tình tiếp tay cho các hoạt động chống
phá và các hành vi tiêu cực, phản cảm, thiếu
văn hóa trên không gian mạng. Đồng thời, cần
tăng cường sự giám sát, phát hiện thông tin sai
phạm từ cộng đồng; các thông tin sai trái trên
mạng Internet cần được phản biện, phản bác
công khai, kịp thời.
Bên cạnh đó, công tác tuyên truyền cần tập
trung vào một số đối tượng cụ thể, như những
người sở hữu tài khoản có tầm ảnh hưởng rộng
rãi trên mạng Internet, mạng xã hội để góp
phần định hướng thông tin đúng đắn và điều
chỉnh hành vi sử dụng mạng Internet, mạng xã
hội của người khác cho phù hợp.
Vì vậy, cần nghiên cứu rút ngắn khoảng
thời gian yêu cầu các nhà cung cấp dịch vụ
mạng máy tính, mạng viễn thông gỡ bỏ thông
tin vi phạm. Việc yêu cầu này có thể được thực
hiện thông qua một số phương thức như qua
Ba là, tăng cường mối quan hệ phối hợp với các
nhà cung cấp dịch vụ trên mạng Internet, mạng các phương tiện điện tử, qua Email… để đảm
viễn thông
bảo sự nhanh chóng, kịp thời./.
28 Khoa học Kiểm sát
Số Chuyên đề 01 - 2021
4 trang
9040
Free
Bạn đang xem tài liệu "Tội phạm đưa hoặc sử dụng trái phép thông tin mạng máy tính, mạng viễn thông - Những khó khăn, vướng mắc trong phát hiện, điều tra, xử lý và giải pháp khắc phục", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- toi_pham_dua_hoac_su_dung_trai_phep_thong_tin_mang_may_tinh.pdf
