Từ sơ thảo lần thứ nhất những luận cương về vấn đề dân tộc và vấn đề thuộc địa của V.I. Lênin đến “Chủ nghĩa dân tộc” Hồ Chí Minh

1

CHUYÊN MỤC

TRIẾT HỌC - CHÍNH TRỊ HỌC - XÃ HỘI HỌC

TỪ SƠ THẢO LẦN THỨ NHẤT

NHỮNG LUẬN CƯƠNG VỀ VẤN ĐỀ DÂN TỘC

VÀ VẤN ĐỀ THUỘC ĐỊA CỦA V.I. LÊNIN ĐẾN

“CHỦ NGHĨA DÂN TỘC” HỒ CHÍ MINH

ĐINH NGỌC THẠCH^*

LÊ THỊ MINH THY^**

Việc ti p c n với bản Sơ thảo lần thứ nhất những luận cương về vấn đề dân tộc

và vấn đề thuộc địa của V.I. Lênin có ý nghĩa đặc biệt đối với sự lựa chọn chính

trị của Nguyễn Ái Quốc vào cuối năm 1920 tại Đại hội Tours. Đó là sự lựa chọn

có tính chất sống còn, quy t định con đường cách mạng Việt Nam sau này. Sự

nhạy bén và bản lĩnh chính trị đã tạo nên một Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh với

chủ thuy t phát triển đáp ứng yêu cầu của dân tộc là đánh đuổi thực dân Pháp

và ti n lên chủ nghĩa xã hội.

Một số nhà nghiên cứu trong và ngoài nước nói về “chủ nghĩa dân tộc” Hồ Chí

Minh. Tuy nhiên, đó không phải là thứ chủ nghĩa dân tộc hẹp hòi, hay chủ nghĩa

dân túy, mà là sự k t tinh những giá trị dân tộc và thời đại trên nền tảng chủ

nghĩa Mác - Lênin. K thừa tư tưởng Hồ Chí Minh về đề cao lợi ích dân tộc, xem

đó là điều kiện, cơ sở để giải quy t những vấn đề kinh t , chính trị, xã hội, đồng

thời mở rộng giao lưu, hợp tác quốc t , Đảng Cộng sản Việt Nam kiên trì đường

lối đổi mới, tích cực và chủ động hội nh p, qua đó thể hiện một cách hài hòa

biện chứng lợi ích dân tộc và lợi ích nhân loại trong một th giới mở, th giới

“phẳng”, nhưng h t sức phức tạp như hiện nay.

Từ khóa: Lênin, Hồ Chí Minh, Đảng Cộng sản Việt Nam, chủ nghĩa dân tộc, hội nhập

Nh n bài ngày: 19/5/2020; đưa vào biên t p: 20/5/2020; phản biện: 01/6/2020;

duyệt đăng: 24/6/2020

1. ĐẶT VẤN ĐỀ

xem là thời kỳ quá độ của lịch sử tư

tưởng Việt Nam. Trong sự tồn tại, đan

xen cái cũ và cái mới, cái thuộc về

quá khứ và cái mở hướng cho tương

lai, việc hình thành nhiều phương án,

nhiều học thuyết về con đường,

Cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX được

^*Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn,

Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh.

^**Trường Cao đẳng Kinh tế Đối ngoại.

ĐINH NGỌC THẠCH - LÊ THỊ MINH THY – TỪ SƠ THẢO LẦN THỨ…

2

phương thức đấu tranh giải phóng Quốc về “Sơ thảo” của V.I. Lênin và

dân tộc và cải cách xã hội đã trở xác định con đường cách mạng Việt

thành hiện tượng phổ biến trong đời Nam trong điều kiện chính trị phức tạp

sống chính trị - xã hội. Tuy nhiên, sự vào đầu thế kỷ XX có ý nghĩa phương

ám ảnh của “quả núi truyền thống”⁽¹⁾pháp luận to lớn. Thứ ba, tìm hiểu “Sơ

(C. Mác và Ph. Ăngghen, 2005, tập 8: thảo” của V.I. Lênin và sự lựa chọn

145) đã khiến cho các phong trào yêu chính trị của Nguyễn Ái Quốc trong

nước lần lượt thất bại. Trong bối cảnh quá trình tiếp nhận tác phẩm đó có tác

lịch sử đó, bằng sự nhạy bén và bản dụng thiết thực trong cuộc đấu tranh

lĩnh của mình, Nguyễn Tất Thành đã chống lại những biểu hiện sai lầm,

lựa chọn hướng đi mới trong công cực đoan trong việc giải quyết mối

cuộc tìm kiếm con đường giải phóng quan hệ giữa lợi ích dân tộc và lợi ích

dân tộc với ý tưởng ban đầu là “xem nhân loại trong thời đại hiện nay.

xét, học hỏi nước Pháp và các nước

2. SƠ THẢO LẦN THỨ NHẤT NHỮNG

khác để trở về giúp đồng bào mình”.

LUẬN CƯƠNG VỀ VẤN ĐỀ DÂN TỘC

VÀ VẤN ĐỀ THUỘC ĐỊA ỦA LÊNIN

L A HỌN H NH T Ị ỦA

NG N I

Việc tìm hiểu bước chuyển tư tưởng

và sự lựa chọn chính trị của Nguyễn

Tất Thành - Nguyễn Ái Quốc trong

quá trình bôn ba tìm đường cứu nước,

từ việc tiếp cận với Sơ thảo lần thứ

nhất những lu n cương về vấn đề dân

tộc và vấn đề thuộc địa dưới đây gọi

t t là “Sơ thảo”) của V.I. Lênin đến sự

hình thành “chủ nghĩa dân tộc” đặc

trưng của Người có ý nghĩa to lớn

trong điều kiện hiện nay. Thứ nhất,

Việt Nam đang đẩy mạnh hội nhập,

chủ trương làm bạn với tất cả nhưng

không đánh mất cái Tôi dân tộc, trong

đó có những yếu tố đặc thù về hệ giá

trị truyền thống, bản s c văn hóa,

phong tục, tập quán và tâm lý dân tộc.

Thứ hai, trong quá trình phát triển đất

nước, hướng đến mục tiêu dân giàu,

V

Bước chuyển tư tưởng Việt Nam vào

đầu thế kỷ XX g n liền với sự nhận

thức lại và sự thử nghiệm các phương

án tìm kiếm con đường giải phóng

dân tộc, cải cách xã hội. Ý thức hệ

Nho gia, được triều đình nhà Nguyễn

sùng bái đã không còn thích hợp. Nho

gia dưới triều Nguyễn trở thành lực

cản đối với sự phát triển đất nước.

Hàng loạt tư tưởng cải cách do Phan

Phú Thứ (1821 - 1882), Nguyễn Trường

Tộ (1830 - 1871) nêu ra đã bị chìm

vào quên lãng, khiến đất nước bỏ qua

cơ hội mở rộng giao lưu với thế giới

bên ngoài, cải cách xã hội theo hướng

mở. Những bản điều trần, những dự

nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn án canh tân đất nước của Nguyễn

minh, chúng ta lấy chủ nghĩa Mác - Trường Tộ không được đón nhận như

Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh làm tư tưởng của ukuzawa ukichi tại

định hướng cơ bản, do đó việc tìm Nhật Bản, bởi l đứng đầu đất nước

là một ông vua nặng óc s ng Nho, bài

hiểu cách tiếp cận của Nguyễn Ái

TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 6 (262) 2020

3

Thiên Chúa giáo. Sự thất bại của Pháp thực hiện cải lương... chẳng

phong trào Cần vương theo tinh thần khác gì xin giặc rủ lòng thương. Cụ

“vua còn nước còn”, “trung quân ái Phan Bội Châu hy vọng Nhật giúp đỡ

quốc” là tiếng nói cuối cùng của các sĩ

để đuổi Pháp. Điều đó rất nguy hiểm,

phu yêu nước. Sự nhận thức lại này chẳng khác gì „đưa hổ cửa trước,

rước beo cửa sau‟. Cụ Hoàng Hoa

Thám... nặng cốt cách phong kiến”

(theo Trần Dân Tiên, 1995: 12-13).

tạo nên thời kỳ quá độ về tư tưởng,

với sự ra đời các phong trào yêu

nước của Phan Bội Châu, Phan Chu

Trinh, Nguyễn Thái Học và của những

trí thức “Tây học” như Phan Văn

Trường, Nguyễn An Ninh, các tổ chức

xã hội như Đông Kinh Nghĩa Thục,

Công hội Đỏ, trước khi Đảng Cộng

sản Việt Nam ra đời. Đó là tính đa

dạng hướng đến mục tiêu thống nhất

của phong trào yêu nước Việt Nam.

Phan Bội Châu, Phan Chu Trinh,

Lương Văn Can vốn là những nho sĩ,

nhưng tìm cách vượt qua khuôn khổ ý

thức hệ Nho gia, trở thành những nhà

yêu nước có tư tưởng cải cách, biết

tiếp thu tinh hoa và kinh nghiệm của

nhân loại trong quá trình xác lập lý

luận về giải phóng dân tộc. Có thể nói,

ở những mức độ nhất định, họ đều là

những nhà dân tộc chủ nghĩa, lấy lợi

ích dân tộc làm nền tảng lý luận của

mình. Tuy nhiên tư tưởng yêu nước

của họ, từ “khai dân trí, chấn dân khí,

hậu dân sinh” Phan Chu Trinh), đến

“khai sáng dân tộc” các đại diện của

phong trào Đông Kinh Nghĩa Thục),

kết hợp giải phóng dân tộc với việc

hướng đến chế độ cộng hòa, dân chủ

(Phan Bội Châu) đều không thành

công.

Nhận thấy những hạn chế lịch sử của

các bậc tiền bối, với sự nhạy bén, bản

lĩnh và tầm nhìn của một thanh niên

yêu nước, nung nấu ý chí giải phóng

dân tộc, năm 1911 Nguyễn Tất Thành

đã rời bến Nhà Rồng, đến nước Pháp

với mục đích ban đầu là xem xét, học

hỏi nước Pháp và các nước khác để

trở về giúp đồng bào mình (xem Trần

Dân Tiên, 1995: 14).

Bản Sơ thảo⁽²⁾của Lênin đến tay

Nguyễn Ái Quốc vào m a thu năm

1920, khi phong trào công nhân thế

giới trải qua những chuyển biến phức

tạp, với sự lựa chọn giữa hai đường

lối, thể hiện ở sự phân biệt Quốc tế

Xã hội chủ nghĩa Quốc tế II) và Quốc

tế Cộng sản (Quốc tế III), sự nổi lên

của chủ nghĩa cơ hội, chủ nghĩa cải

lương và chủ nghĩa xét lại. Nhiều lãnh

đạo của Quốc tế II về hình thức tuyên

bố theo lập trường cộng sản chủ

nghĩa, song trên thực tế lại xuyên tạc

bản chất của chủ nghĩa Mác, phủ

nhận cách mạng xã hội và đấu tranh

giai cấp, chủ trương thỏa hiệp với

chính quyền tư sản, biện minh cho

chủ nghĩa dân tộc hẹp hòi và chủ

nghĩa sôvanh nước lớn (chauvinism),

bênh vực các thế lực thực dân, đế

quốc trong chính sách cướp bóc, nô

Đánh giá về các nhà yêu nước thời kỳ

này, Nguyễn Tất Thành nhận định:

“Cụ Phan Chu Trinh chỉ yêu cầu người

ĐINH NGỌC THẠCH - LÊ THỊ MINH THY – TỪ SƠ THẢO LẦN THỨ…

4

dịch các dân tộc thuộc địa. Chính vô c ng nhanh hơn trước, nhưng nói

trong bối cảnh ấy, Nguyễn Ái Quốc đã chung thì sự phát triển đó không

những trở thành không đồng đều hơn

trước, mà sự phát triển không đồng

đều này nói riêng biểu hiện cả ở sự

thối nát của các nước có nhiều tư bản

nhất. Thứ hai, quan hệ giữa cách

mạng vô sản và các phong trào đấu

tranh vì độc lập dân tộc, hay quan hệ

giữa đấu tranh giai cấp ở “chính

quốc” và đấu tranh giải phóng dân tộc

ở các nước thuộc địa. Các đại biểu

của Quốc tế II đã xem nhẹ mối quan

hệ này, chủ trương thỏa hiệp với giai

cấp thống trị nhằm xoa dịu mâu thuẫn

xã hội, đồng thời biện hộ cho các thế

lực thực dân mới trong nô dịch các

dân tộc. Đối lập với quan điểm của

các đại diện Quốc tế II, Lênin và

những nhà mácxít khác trong Quốc tế

Cộng sản xem quan hệ giữa vấn đề

giai cấp và vấn đề dân tộc, giữa cách

mạng vô sản và phong trào đấu tranh

giải phóng dân tộc tại các nước thuộc

địa là sợi chỉ đỏ xuyên suốt đường lối

của mình. Trong Sơ thảo, từ việc

thừa nhận quyền bình đẳng giữa các

dân tộc, quyền tự quyết dân tộc, V.I.

Lênin kêu gọi nâng cao trách nhiệm

của các tổ chức quốc tế một mặt vạch

trần tội ác của chủ nghĩa đế quốc,

bênh vực các dân tộc bị áp bức, mặt

khác tìm các biện pháp, phương thức

ủng hộ, giúp đỡ các dân tộc bị áp bức

trong cuộc đấu tranh chính nghĩa vì

độc lập và quyền tự quyết. Phong

trào vô sản “chính quốc” cần liên kết

chặt ch với phong trào giải phóng ở

các nước thuộc địa, các nhà cách

mạng vô sản cần phối hợp, liên kết

tiếp cận với bản “Sơ thảo” của Lênin.

Sự kiện này trở thành điểm ngoặt

trong chuyển biến tư tưởng của Người.

Về nội dung, bản “Sơ thảo” chứa

đựng những tư tưởng lớn, trong đó

nổi bật 4 luận điểm g n kết với nhau.

Thứ nhất, quan hệ giữa các quốc gia,

dân tộc trong quá trình chủ nghĩa tư

bản chuyển sang giai đoạn phát triển

cao nhất của nó - chủ nghĩa đế quốc.

Trước khi ra đi tìm đường cứu nước,

Nguyễn Tất Thành đã suy nghĩ về sự

bất công giữa các dân tộc, sự khác

nhau giữa người Pháp “ở nước

Pháp”, quê hương của các nhà khai

sáng, các nhà cách mạng như Ch.

Montesquieu, F.M. Voltaire, J.J.

Rousseau, M. Robespierre, và người

Pháp đi “khai hóa” các dân tộc, trong

đó có Việt Nam. Đọc Sơ thảo của V.I.

Lênin, Nguyễn Ái Quốc càng thấm

thía sự khác nhau này. Trong Sơ thảo,

V.I. Lênin (1977: 199) nhấn mạnh sự

cần thiết phân biệt một cách rõ ràng

“những dân tộc bị áp bức, phụ thuộc,

không được hưởng quyền bình đẳng,

với những dân tộc đi áp bức, bóc lột,

được hưởng đầy đủ mọi quyền lợi”.

Trước đó, khi Chiến tranh thế giới lần

thứ nhất đang diễn ra, trong tác phẩm

Chủ nghĩa đ quốc giai đoạn tột cùng

của chủ nghĩa tư bản, V.I. Lênin đã

vạch trần bản chất của chủ nghĩa đế

quốc và số phận của các dân tộc bị áp

bức. Lênin (1981: 536) viết: “Xét toàn

bộ, chủ nghĩa tư bản giai đoạn chủ

nghĩa đế quốc - người viết) phát triển

TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 6 (262) 2020

5

chặt ch với các đại diện cho phong Chủ nghĩa đ quốc giai đoạn tột cùng

trào đấu tranh giải phóng dân tộc ở của chủ nghĩa tư bản, V.I. Lênin

các nước khác. Sự phối hợp, liên kết (1981: 532) cũng đã nhấn mạnh rằng

này tạo nên sức mạnh tổng hợp trong sự áp bức dân tộc và vi phạm quyền

quá trình đấu tranh cách mạng trên độc lập của các dân tộc đã thức tỉnh

bình diện toàn cầu. Nước Nga Xô-viết nhiều dân tộc đứng lên liên kết với

cần đóng vai trò tiên phong trong

nhau thành một mặt trận chống kẻ thù

cách mạng toàn thế giới, là cơ sở, chung và tự giải phóng.

nền tảng và nguồn cổ vũ lớn lao cho

Bốn luận điểm cơ bản ấy trong Sơ

các dân tộc bị áp bức (xem V.I. Lênin,

1977: 295). Thứ ba, đối với các cuộc

đấu tranh tại các nước thuộc địa cần

thực hiện hai nhiệm vụ song song là

giải phóng dân tộc và giải phóng giai

cấp, giành lấy độc lập và cải tạo xã

hội theo con đường xã hội chủ nghĩa.

Các lực lượng cách mạng, xuất thân

từ giai cấp công nhân, nông dân, các

tầng lớp xã hội tiến bộ, không chỉ liên

kết với nhau để đánh đuổi kẻ xâm

lược ngoại bang, mà còn đấu tranh

loại bỏ chính quyền bù nhìn, các thế

lực tay sai cho đế quốc, thực dân.

Thứ tư, liên kết các dân tộc bị áp bức,

sát cánh bên nhau chống kẻ thù

chung và hợp tác trong quá trình khôi

phục đất nước, lựa chọn con đường

phát triển theo xu thế chung và lấy lợi

ích dân tộc, với những đặc thù về

truyền thống, bản s c, tâm lý làm nền

tảng. Tình trạng áp bức và bất bình

đẳng dân tộc chỉ được kh c phục khi

nào “vô sản và quần chúng lao động

của tất cả các dân tộc và tất cả các

nước gần gũi nhau để tiến hành cuộc

đấu tranh cách mạng chung nhằm lật

đổ bọn địa chủ và giai cấp tư sản.

Bởi vì chỉ có sự gần gũi ấy mới bảo

đảm việc chiến th ng chủ nghĩa tư

bản” V.I. Lênin, 1977: 199). Trong

thảo của Lênin có giá trị thời đại sâu

s c, nhất là đối với các dân tộc trong

cuộc đấu tranh giành độc lập và xây

dựng xã hội mới. Bản Sơ thảo đã

được Nguyễn Ái Quốc đón nhận, xem

đây là nguồn cổ vũ và kim chỉ nam

cho các dân tộc bị áp bức, trong đó có

dân tộc Việt Nam. Trong Lời phát biểu

tại Đại hội toàn quốc lần thứ XVIII của

Đảng Xã hội Pháp, diễn ra vào cuối

tháng 12/1920, Nguyễn Ái Quốc đứng

về phía Quốc tế thứ III, vì theo lập

luận của Người, tổ chức ấy “đánh giá

đúng tầm quan trọng của vấn đề thuộc

địa” Hồ Chí Minh, 2000, tập 1: 23).

B t đầu từ đây, “sự nghiệp của người

bản xứ g n mật thiết với sự nghiệp

của vô sản toàn thế giới” Hồ Chí

Minh, 2000, tập 1: 469).

Nhận thức đúng đ n mối quan hệ biện

chứng giữa giải phóng dân tộc và giải

phóng giai cấp, chủ nghĩa yêu nước

và chủ nghĩa xã hội là điểm nhấn đầu

tiên, và cũng là nền tảng của tư tưởng

Hồ Chí Minh về vấn đề dân tộc. Đối

với Người, giải quyết vấn đề dân tộc

không tách rời những vấn đề mang

tính nhân loại. Người nhấn mạnh:

“vận mệnh của giai cấp vô sản thế

giới g n chặt với vận mệnh của giai

ĐINH NGỌC THẠCH - LÊ THỊ MINH THY – TỪ SƠ THẢO LẦN THỨ…

6

cấp bị áp bức ở các nước thuộc địa” thông qua Sơ thảo của Lênin đã từng

bước tiếp thu chủ nghĩa Mác, đồng

thời nhấn mạnh sự cần thiết “bổ sung

cơ sở lịch sử của nó, củng cố nó bằng

dân tộc học phương Đông” Hồ Chí

Minh, 2000, tập 1: 465).

(Hồ Chí Minh, 2000, tập 1: 273). Luận

điểm nền tảng này xuyên suốt quá

trình hoạt động cách mạng của Người.

Trong bài Cách mạng Nga và các dân

tộc thuộc địa, Nguyễn Ái Quốc viết về

bản chất của chủ nghĩa tư bản và sự

cần thiết đoàn kết giai cấp vô sản ở

chính quốc và giai cấp vô sản thuộc

địa: “Chủ nghĩa tư bản là một con đỉa

có một cái vòi bám vào giai cấp vô

sản ở chính quốc và một cái vòi khác

bám vào giai cấp vô sản ở các thuộc

địa. Nếu người ta muốn giết con vật

ấy, người ta phải đồng thời c t cả hai

vòi” Hồ Chí Minh, 2000, tập 1: 298).

Người tiếp tục làm rõ vấn đề này trong

nhiều bài viết, tác phẩm khác, từ

Đường Kách mệnh - tác phẩm có tính

chất tiền đề lý luận cho quá trình hình

thành các tổ chức cách mạng mácxít -

đến Di chúc, di huấn chính trị cuối

cùng.

3. TỪ SƠ THẢO LẦN THỨ NHẤT

NHỮNG LUẬN CƯƠNG VỀ VẤN ĐỀ

DÂN TỘC VÀ VẤN ĐỀ THUỘC ĐỊA

ỦA LÊNIN ĐẾN “ HỦ NGHĨA DÂN

TỘ ” HỒ CHÍ MINH

Xin được nhấn mạnh rằng, không nên

đồng nhất chủ nghĩa dân tộc với quan

điểm, hay lý luận về dân tộc. Trong cội

nguồn sâu xa và biểu hiện phổ biến

chủ nghĩa dân tộc (từ tiếng Pháp:

nationalisme; tiếng Anh: nationalism)

được xem là hệ tư tưởng và khuynh

hướng trong chính trị, với nguyên t c

nền tảng là khẳng định giá trị dân tộc

như hình thức cao nhất của sự thống

nhất xã hội, tính thứ nhất của nó trong

quá trình hình thành nhà nước có chủ

quyền. Cơ sở của chủ nghĩa dân tộc

là tuyên truyền về lòng tin và sự trung

thành đối với dân tộc, sự độc lập về

chính trị và cống hiến cho lợi ích nhân

dân, cho sự phát triển văn hóa và tinh

thần, sự liên kết tự ý thức dân tộc

nhằm bảo vệ những điều kiện sinh tồn

của dân tộc, lãnh thổ, tài nguyên kinh

tế và giá trị tinh thần. Chủ nghĩa dân

tộc dựa trên tình cảm dân tộc, g n kết

với chủ nghĩa yêu nước. Hệ tư tưởng

này hướng đến việc thống nhất các

tầng lớp xã hội khác nhau, vượt qua

những lợi ích giai cấp đối lập. Nó có

khả năng huy động sức mạnh của

dân tộc nhằm đạt được mục tiêu

Lựa chọn chính trị của Nguyễn Ái

Quốc có điểm khác với Tôn Trung

Sơn, d Người đánh giá cao nhà cách

mạng này, xem tư tưởng Tam dân

của ông rất gần với mục tiêu phấn đấu

của dân tộc Việt Nam. Tôn Trung Sơn

(1866 - 1925) trong chủ nghĩa Tam

dân đã đánh giá cao C. Mác, xem học

thuyết của Mác là tập đại thành của tư

tưởng nhân loại Tôn Trung Sơn,

1995: 323), nhưng ông không tán

thành học thuyết đấu tranh giai cấp,

học thuyết giá trị thặng dư của Mác,

nếu vận dụng vào điều kiện xã hội

đương đại xem Tôn Trung Sơn, 1995:

332-338). Ngược lại, Nguyễn Ái Quốc

TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 6 (262) 2020

7

chính trị chung. Nếu hiểu chủ nghĩa Hiện nay trên thế giới nhiều phong

dân tộc như vậy, thì một số yếu tố trào chính trị nhấn mạnh màu s c dân

của nó hiện diện trong tư tưởng Hồ tộc chủ nghĩa của mình, dẫn đến tính

Chí Minh về giải phóng dân tộc và

những giá trị mang tính bản s c của

dân tộc. “Chủ nghĩa dân tộc” Hồ Chí

Minh, nếu có thể gọi như vậy, khác

với chủ nghĩa dân tộc “thuần túy” hay

các biến tướng cực đoan của chủ

nghĩa dân tộc. Hơn nữa, căn cứ nội

hàm của chủ nghĩa dân tộc như đã

nêu trên, Hồ Chí Minh chưa bao giờ

là một người dân tộc chủ nghĩa theo

nghĩa trực tiếp của từ đó. Người đề

cao sự g n kết cách mạng xã hội và

cách mạng giải phóng dân tộc, nên

trong Đại hội Tua (Tours), Người đã

chọn Quốc tế III, do V.I. Lênin tổ

chức và lãnh đạo. Trong quá trình

hình thành tư tưởng về giải phóng

dân tộc, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn

nhấn mạnh biện chứng giữa lợi ích

giai cấp, lợi ích dân tộc, lợi ích nhân

loại, biện chứng cái phổ biến - cái

đặc thù, mà Lênin là người đã truyền

lửa vào tính thống nhất biện chứng

đó. Nguyễn Ái Quốc viết: “Trong con

m t của các dân tộc thuộc địa, trong

lịch sử cuộc đời khổ đau và bị mất

quyền của các dân tộc thuộc địa, V.I.

Lênin là người đã sáng tạo ra cuộc

đời mới, là ngọn hải đăng chỉ dẫn con

đường đi tới giải phóng cho toàn thể

nhân loại bị áp bức” Hồ Chí Minh,

2000, tập 1: 137). Chính Lênin “là

người đầu tiên đã nhận thức rằng

nếu không có sự tham gia của nhân

dân các nước thuộc địa thì không thể

có cách mạng xã hội” Hồ Chí Minh,

2000, tập 2: 219).

bất khoan dung về s c tộc, văn hóa,

tôn giáo. Hai biến tướng cực đoan

trong chủ nghĩa dân tộc thường thấy

là “chủ nghĩa dân tộc hẹp hòi” chỉ

thấy tính đặc thù dân tộc, xem nhẹ

tính nhân loại, chủ trương biệt lập,

khép kín, bài ngoại), và chủ nghĩa

sôvanh (tuyên truyền về tính ưu việt

của dân tộc nhằm luận chứng cho

quyền phân biệt đối xử và nô dịch các

dân tộc khác). Bên cạnh đó còn xuất

hiện chủ nghĩa dân tộc dân túy trong

đời sống chính trị hiện nay, tạo nên

bức tranh phức tạp và đa dạng về vấn

đề dân tộc, mối quan hệ giữa các vấn

đề dân tộc và nhân loại xem Đinh

Ngọc Thạch, 2019: 315-323).

Trong bài viết Chủ nghĩa dân tộc trong

tư tưởng Hồ Chí Minh thực chất là chủ

nghĩa dân tộc vô sản, tác giả Dương

Quốc Dũng 19/5/2011) cho rằng:

“Luận điểm „thực chất tư tưởng Hồ

Chí Minh là chủ nghĩa dân tộc‟ là một

luận điệu có ý đồ chính trị rõ ràng,

muốn „lập lờ đánh lận con đen‟, muốn

tách rời tư tưởng Hồ Chí Minh với chủ

nghĩa Mác - Lênin, tách rời độc lập

dân tộc và chủ nghĩa xã hội ở Việt

Nam, thực chất là cổ súy cho quan

điểm muốn nước ta từ bỏ định hướng

xã hội chủ nghĩa, từ bỏ mục tiêu chủ

nghĩa xã hội”.

Chúng tôi chia sẻ với sự cảnh giác

của tác giả Dương Quốc Dũng đối với

mưu đồ “tách rời” như trên. Tuy nhiên,

trong lịch sử, trên nền chung của một

ĐINH NGỌC THẠCH - LÊ THỊ MINH THY – TỪ SƠ THẢO LẦN THỨ…

8

học thuyết “chính thống” thường tồn vì những tuyên bố mang nặng tính

giáo huấn một chiều và định kiến. Tư

tưởng Hồ Chí Minh về dân tộc, về sự

lựa chọn con đường đấu tranh cách

mạng trong điều kiện những năm 20 -

30 của thế kỷ XX đương nhiên chứa

đựng những yếu tố g n với chủ nghĩa

dân tộc, xét theo nội hàm của khái

niệm đó, song Người đã thoát ra khỏi

hình thức chật hẹp của nó. Vì thế,

chúng tôi đặt vấn đề về “chủ nghĩa

dân tộc” Hồ Chí Minh chúng tôi đưa

thuật ngữ này vào ngoặc kép trong bài

viết của mình) như một cách diễn đạt

về vị trí của vấn đề dân tộc trong tư

tưởng của Người, hơn là một bản

thiết kế hoàn bị về “chủ nghĩa dân tộc”

Hồ Chí Minh như một chủ thuyết

chính trị.

tại các phương án khác nhau, những

“dị bản” từ bản chính xét trong những

điều kiện cụ thể. Chủ nghĩa Mác sau

khi C. Mác qua đời đã được phổ biến

tại nhiều khu vực, từ đó hình thành

các phương án “khu vực hóa”, thậm

chí “bản địa hóa” Mác cho ph hợp

với không gian xã hội mới. Điều này là

bình thường, vì không thể có một hình

mẫu chung, một thứ chân lý cho mọi

dân tộc, mọi thời đại, như Ph. Ăngghen

từng nhấn mạnh khi phê phán học

thuyết về chân lý “tuyệt đỉnh” do

Đuyrinh Duhring) nêu ra xem C. Mác

và Ph. Ăngghen, 1994, tập 20: 124,

127, 128, 129, 132). G. Đêriđa

(Jacques Derrida) trong tác phẩm

Những bóng ma của Mác đã xem học

thuyết của Mác là học thuyết “cứu thế

mới”, “sự đảm bảo cho tương lai nhân

loại” xem G. Đêriđa, 1994: 140, 190,

191). Trong tác phẩm này Đêriđa

phân biệt “chủ nghĩa Mác của Mác” và

chủ nghĩa Mác “cực quyền hóa”, “toàn

trị hóa” mô hình Liên Xô), đồng thời

xem chủ nghĩa Mác “nguyên bản” là

sự “cứu thế mới” vì nó dựa trên thực

tiễn xã hội, và có cơ sở khoa học

trong các luận giải về con người và

giải phóng con người.

Tích hợp văn hóa Đông - Tây và tinh

thần quốc tế vô sản là nét tiêu biểu

của văn hóa chính trị Hồ Chí Minh,

làm sống động thêm hệ thống tư

tưởng của Người, kết tinh những giá

trị và lý tưởng tốt đẹp của dân tộc và

nhân loại. Trong tư tưởng Hồ Chí

Minh, dân tộc và nhân loại, chủ nghĩa

yêu nước và chủ nghĩa quốc tế vô sản

thống nhất với nhau. Đó là thông điệp

chính trị, hành trang tư tưởng của

Người từ khi Người tiếp thu cả nội

dung lẫn tinh thần của Sơ thảo lần thứ

nhất những lu n cương về vấn đề dân

tộc và vấn đề thuộc địa của V.I. Lênin.

Nghiên cứu các học thuyết khác nhau,

Hồ Chí Minh luôn mong muốn g n kết

chúng với hệ giá trị truyền thống của

Có nên gọi tư tưởng Hồ Chí Minh về

dân tộc là chủ nghĩa dân tộc theo

cách hiểu mới, hay chủ nghĩa dân tộc

kiểu mới, như Đêriđa từng gọi học

thuyết của Mác là học thuyết “cứu thế

mới” hay không? Đây là câu chuyện

cần được tiếp tục trao đổi, làm rõ và dân tộc Việt Nam. Người nhận thấy,

bổ sung những ý tưởng thực tế, thay Phật tổ có tư tưởng đại từ đại bi, cứu

TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 6 (262) 2020

9

khổ cứu nạn Hồ Chí Minh, 2000, tập sản Việt Nam 2016: 69), nhấn mạnh

“phải đặt lợi ích quốc gia - dân tộc lên

trên hết”, “bảo đảm lợi ích tối cao của

quốc gia, dân tộc trên cơ sở các

nguyên t c cơ bản của luật pháp quốc

tế”.

5: 197), Khổng Tử có quan niệm về

“nhân”, “lễ”, “chính danh” và “thiên hạ

đại đồng”, Jesus thì “cho loài người

quyền tự do và dạy loài người lòng

bác ái” Hồ Chí Minh, 2000, tập 5:

333).

4. THAY LỜI KẾT

Đồng chí John Golan, Tổng Bí thư

Đảng Cộng sản Anh, trong thư chia

buồn về sự ra đi của Chủ tịch Hồ Chí

Minh, đã viết: “Không một dân tộc nào

làm cho tôi cảm xúc như người Việt

Nam, tận tụy nhưng không cuồng tín,

nhỏ bé nhưng không hề khuất phục,

yêu chuộng hòa bình nhưng đã kiên

quyết tiến hành cuộc đấu tranh giải

phóng. Đồng chí Hồ Chí Minh đã

tượng trưng cho tất cả những điều đó”

Thế giới ca ngợi và thương tiếc Hồ

Chủ tịch, 1976: 473).

Bản Sơ thảo lần thứ nhất những lu n

cương về vấn đề dân tộc và vấn đề

thuộc địa của V.I. Lênin có ý nghĩa

quyết định đối với sự lựa chọn chính

trị của Nguyễn Ái Quốc. Bốn luận

điểm cơ bản trong Sơ thảo trở thành

hành trang tư tưởng, xuyên suốt cuộc

đời vì nước vì dân của Người. Phát

huy tinh thần của Sơ thảo và tư tưởng

Hồ Chí Minh về biện chứng giữa độc

lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, chủ

nghĩa yêu nước và tinh thần quốc tế

vô sản, giải phóng dân tộc và giải

phóng nhân loại bị áp bức, Đảng

Thực tế cho thấy, chủ nghĩa yêu nước,

tinh thần độc lập, ý chí tự cường của Cộng sản Việt Nam luôn kiên trì

nhân dân ta đã trở thành máu thịt, đường lối đổi mới, khẳng định quyền

thành l sống từ ngàn xưa đến hôm tự quyết và lợi ích dân tộc, đồng thời

nay. Song làm sao để những giá trị đẩy mạnh hội nhập quốc tế. Cách tiếp

thiêng liêng ấy tiếp tục góp lửa cho sự cận như thế là minh chứng về một thế

nghiệp đổi mới, lại cần đến hàng loạt giới mở, thế giới của sự cộng hưởng

chính sách đòn bẩy, nhằm nâng cao giá trị trong quan hệ giữa các dân tộc.

hơn nữa khả năng sáng tạo của con Chủ động và tích cực hội nhập, tự tin

người, sự tự do và đột phá, hiến kế vươn ra biển lớn của văn hóa - văn

cho Đảng, Nhà nước trong xây dựng minh nhân loại, tham gia có trách

và bảo vệ tổ quốc, tích cực và chủ nhiệm vào sinh hoạt quốc tế, đó là

động hội nhập quốc tế, đẩy mạnh thông điệp của thời đại mới, được hun

công nghiệp hóa, hiện đại hóa vì mục đúc, bồi đ p bởi truyền thống dân tộc,

tiêu lớn của dân tộc.

tư tưởng Hồ Chí Minh.

Tiếp thu và kế thừa tư tưởng Hồ Chí Kế thừa tư tưởng Hồ Chí Minh về biện

Minh về sự thống nhất lợi ích dân tộc chứng lợi ích dân tộc và lợi ích nhân

và chủ nghĩa xã hội, biện chứng giai loại, Đại hội lần thứ XII của Đảng

cấp - dân tộc - nhân loại, Đảng Cộng Cộng sản Việt Nam nhấn mạnh việc

ĐINH NGỌC THẠCH - LÊ THỊ MINH THY – TỪ SƠ THẢO LẦN THỨ…

10

tiếp thu, tiếp biến các giá trị bên ngoài,

tách rời nhu cầu mở rộng giao lưu,

đồng thời quảng bá hệ giá trị truyền hợp tác quốc tế, làm bạn với tất cả

thống Việt Nam ra thế giới: “Chủ động trên tinh thần hiếu khách. Càng yêu

mở rộng hợp tác văn hóa với các nước, càng hy sinh vì nền độc lập,

nước; tiếp nhận có chọn lọc tinh hoa chúng ta càng thiết tha với hòa bình,

văn hóa thế giới, làm phong phú thêm càng yêu thương con người, càng ý

văn hóa dân tộc. Chủ động đón nhận thức sâu s c về sự đoàn kết, tương

cơ hội phát triển, vượt qua các thách thân tương ái, chia sẻ, nghĩa tình, và

thức để giữ gìn, hoàn thiện bản s c càng không nhượng bộ với kẻ th ,

văn hóa dân tộc…” Đảng Cộng sản không bao giờ chấp nhận những thế

Việt Nam, 2016: 130).

lực gây bất ổn định, làm tổn hại đến vị

thế của đất nước. 

Đối với dân tộc Việt Nam chủ nghĩa

yêu nước, lòng tự tôn dân tộc không

CHÚ THÍCH

⁽¹⁾Tác giả sử dụng diễn đạt này của C. Mác trong bài viết Ngày 18 tháng sương mù của Lu-i

Bô-na-pác.

⁽²⁾Bản Sơ thảo lần thứ nhất những lu n cương về vấn đề dân tộc và vấn đề thuộc địa được

V.I. Lênin soạn thảo trong khoảng thời gian từ cuối tháng 6 đến đầu tháng 7/1920, trình bày

tại Đại hội lần thứ II của Quốc tế Cộng sản (từ 19/7 đến 7/8). Trước khi Đại hội diễn ra, nội

dung của Sơ thảo đã được đăng trên tạp chí Quốc t Cộng sản, số 11 14/7/1920), sau đó

được đăng tải trên báo Nhân đạo L‟Humanité), cơ quan ngôn luận của Đảng Xã hội Pháp

(16 và 17/7/1920).

TÀI LIỆU TRÍCH DẪN

1. Dương Quốc Dũng. 2011. “Chủ nghĩa dân tộc trong tư tưởng Hồ Chí Minh thực chất”.

Tạp chí Cộng sản: http://www.tapchicongsan.org.vn/Home/Thong-tin-ly-luan/2011/1200

6/Chu-nghia-dan-toc-trong-tu-tuong-Ho-Chi-Minh-thuc-chat.aspx; ngày 19/5/2011.

2. Đảng Cộng sản Việt Nam. 2016. Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII. Văn

phòng Trung ương Đảng. Hà Nội.

3. Đêriđa, G. 1994. Những bóng ma của Mác (sách dịch). Hà Nội: Nxb. Chính trị Quốc

gia và Tổng cục II Bộ Quốc phòng.

4. Đinh Ngọc Thạch (chủ biên). 2019. Tri t học chính trị phương Tây hiện đại - Giá trị và

ý nghĩa. TPHCM: Nxb. Đại học Quốc gia TPHCM.

5. Hồ Chí Minh. 2000. Toàn t p - tập 1, 2, 5. Hà Nội: Nxb. Chính trị Quốc gia.

6. V.I. Lênin. 1977. Toàn t p - tập 41. Mátxcơva: Nxb. Tiến bộ.

7. V.I. Lênin. 1981. Toàn t p - tập 27. Mátxcơva: Nxb. Tiến bộ.

8. Locke, John. 2007. Khảo lu n thứ hai về chính quyền (Lê Tuấn Huy dịch và giới thiệu)

Hà Nội: Nxb. Tri thức.

TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 6 (262) 2020

11

9. C. Mác và Ph. Ăngghen. 1994. Toàn t p - tập 20. Hà Nội: Nxb. Chính trị Quốc gia.

10. Tôn Trung Sơn. 1995. Chủ nghĩa Tam dân (Nguyễn Như Diệm, Nguyễn Tu Tri dịch).

Viện Thông tin Khoa học xã hội, Hà Nội.

11. Th giới ca ngợi và thương ti c Hồ hủ tịch. 1976. Hà Nội: Nxb. Sự thật.

12. Trần Dân Tiên. 1995. Những mẩu chuyện về đời hoạt động của Hồ Chủ tịch. Hà Nội:

Nxb. Chính trị Quốc gia.