Tiếp cận dựa trên quyền con người trong hoạt động xây dựng pháp luật
Tiếp cận dựa trên quyền con người
trong hoạt động xây dựng pháp luật
Nguyễn Linh Giang(*)
Tóm tắt: Trong khoảng hai thập kỷ gần đây, tiếp cận dựa trên quyền con người trong quá
trình hoạch định và xây dựng chính sách pháp luật đã trở thành xu thế chung của thế giới.
Đây là phương pháp không chỉ chú trọng đến kết quả đầu ra mà còn quan tâm đến quá
trình thực hiện. Do đó nó đảm bảo được quyền của các đối tượng bị tác động trực tiếp bởi
các chính sách pháp luật đang được xây dựng và đòi hỏi nghĩa vụ thực hiện từ nhà nước.
Ở Việt Nam, cách tiếp cận dựa trên quyền con người trong xây dựng pháp luật cũng đã
bắt đầu được quan tâm trong thời gian gần đây nhưng cách thực hiện vẫn còn chưa rõ
ràng và nhiều bất cập nên cần nhiều thay đổi trong thời gian tới.
Từ khóa: Tiếp cận dựa trên quyền, Tiếp cận dựa trên quyền con người, Quyền con người, Xây
dựng pháp luật
Abstract: In the last two decades, human rights-based approach in the process of
legislative policy-making has become a global trend. This method not only focuses on
the output but also the implementation process. It thus ensures the rights of those directly
affected by the laws that are being developed and requires implementation obligations
from the State. In Vietnam, the human rights-based approach in law development has
begun to arouse interest in recent years. Yet, unclear implementation and inadequacies
remain which require a lot of changes in the coming time.
Keywords: Rights-based Approach, Human Rights-based Approach, Human Rights, Law
Making
Tiếp cận dựa trên quyền con người từ Hợp Quốc được bắt đầu từ năm 1997, đến
khoảng hai thập kỷ gần đây đã trở thành năm 1998, UNDP đã công bố chính sách
một xu thế quan trọng trong quá trình “Kết hợp nhân quyền với phát triển bền
hoạch định và xây dựng chính sách pháp vững”. Từ năm 2000, Báo cáo Phát triển
luật trong hoạt động của các tổ chức quốc con người của UNDP (2000) đã tuyên bố
tế và ở nhiều nước trên thế giới.1(*)Trong rằng sự phát triển con người là yếu tố căn
các chương trình về phát triển của Liên bản để hiện thực hóa quyền con người và
quyền con người là yếu tố căn bản để đạt
được sự phát triển con người.
(*) TS., Viện Nhà nước và Pháp luật, Viện Hàn lâm
Khoa học xã hội Việt Nam;
Từ năm 2003, các tổ chức trong hệ
thống của Liên Hợp Quốc đã thống nhất về
Tiếp cận dựa trên quyền…
47
cách hiểu chung về tiếp cận dựa trên quyền vụ từ phía nhà nước. Trên thực tế, với cách
và cho rằng: “Tiếp cận dựa trên quyền để tiếp cận truyền thống chỉ quan tâm đến mục
lên kế hoạch hợp tác phát triển, mục tiêu tiêu cuối cùng, đã dẫn đến việc có nhiều đối
của các hoạt động này là nhằm đóng góp tượng có liên quan đến các chương trình
trực tiếp cho sự hiện thực hóa một hoặc phát triển bị bỏ quên, không được thực hiện
nhiều quyền con người” (United Nations, quyền hoặc thậm chí bị xâm phạm quyền mà
2003). Từ đó, một số tổ chức của Liên Hợp không được quan tâm hay đền bù thoả đáng.
Quốc đã thực hiện tiếp cận dựa trên quyền Trong khi đó, cách tiếp cận dựa trên quyền
trong các chương trình phát triển của mình. con người đã nhấn mạnh đến quyền của con
Chính từ đó, xu hướng tiếp cận dựa trên người và trách nhiệm, nghĩa vụ giữa các chủ
quyền trong quá trình xây dựng và thực thi thể, xác định rõ vai trò của từng chủ thể một
các chính sách, trong đó có các chính sách cách minh bạch, rõ ràng, không phân biệt
pháp luật đã được triển khai và gần như đã đối xử và đặc biệt tạo cơ hội cho sự tham gia
trở thành một cách làm bắt buộc tại nhiều của người dân vào các giai đoạn khác nhau
nước trên thế giới.
của chương trình, dự án.
1. Tiếp cận dựa trên quyền con người
Tiếp cận dựa trên quyền là bước đầu
Phương pháp tiếp cận dựa trên quyền tiên hướng tới trao quyền, trong đó những
con người hay còn gọi vắn tắt là phương đối tượng có quyền sẽ có khả năng yêu cầu
pháp tiếp cận dựa trên quyền (human rights nhà nước phải thực hiện nghĩa vụ đối với
- based approach/ rights - based approach), mình. Cách tiếp cận dựa trên quyền sẽ tạo
trước hết, là phương pháp do các tổ chức điều kiện cho các đối tượng có quyền được
quốc tế sử dụng trong việc xây dựng và tham gia vào quá trình ra quyết định đối
thực hiện các chương trình phát triển của với các vấn đề có thể gây ảnh hưởng tới
họ. Hiện nay, phương pháp này đã được áp quyền của họ. Điều đó cũng có nghĩa là các
dụng rộng rãi trong quá trình hoạch định đối tượng có nghĩa vụ phải công nhận và
và xây dựng chính sách pháp luật ở nhiều tôn trọng cũng như đảm bảo vấn đề quyền
nước trên thế giới.
của những bên có liên quan sẽ phải được
Có thể hiểu, cách tiếp cận dựa trên tính đến.
quyền là phương pháp sử dụng các chuẩn
Hiện nay, cách tiếp cận dựa trên quyền
mực và các nguyên tắc về quyền con người con người nhận được sự quan tâm và triển
để làm căn cứ cho mục tiêu và cách thức khai tại nhiều nước trên thế giới bởi lẽ nó là
hoạt động của các chính sách, các chương cách tiếp cận không chỉ quan tâm đến mục
trình, dự án phát triển. Cách tiếp cận này tiêu đề ra mà nó còn chú trọng đến cả quá
tập trung vào mối quan hệ giữa chủ thể có trình thực hiện. Quá trình đó tính đến mọi
quyền và chủ thể có nghĩa vụ thực hiện yếu tố, mọi đối tượng có liên quan, đảm
quyền. Theo đó, nhà nước sẽ là chủ thể có bảo sự tham gia tích cực của người dân và
nghĩa vụ chính trong việc bảo đảm, bảo đặc biệt bảo đảm quyền của các nhóm yếu
vệ quyền con người. Vì thế, cách tiếp cận thế trong xã hội. Đây là cách tiếp cận hợp
dựa trên quyền sẽ hướng đến việc đảm bảo lý, đúng đắn cả về mặt pháp lý và đạo đức,
quyền cho mỗi cá nhân có liên quan đến đã tạo ra sức hấp dẫn của phương pháp tiếp
các chính sách, các dự án phát triển và song cận dựa trên quyền với các quốc gia (Vũ
song với đó là những đòi hỏi thực thi nghĩa Công Giao, 2019).
Thông tin Khoa học xã hội, số 3.2020
48
2. Tiếp cận dựa trên quyền con người
trong xây dựng pháp luật là gì?
nên duy trì hay bãi bỏ án tử hình. Với các
tiếp cận truyền thống trong xây dựng luật,
câu trả lời thường xuyên là phải duy trì án tử
hình. Bởi vì, đây là cách tiếp cận hướng đến
mục tiêu cuối cùng là trừng phạt tội phạm
và duy trì ổn định trật tự xã hội. Tuy nhiên,
với cách tiếp cận dựa trên quyền, nhà làm
luật sẽ phải tính đến nhiều đối tượng có liên
quan đến việc duy trì các bản án tử hình.
Đó là về quyền của thẩm phán: Liệu những
người cầm cân nảy mực có quyền được từ
chối ra một bản án tử hình theo đúng quy
định của pháp luật, nhưng có khi lại trái với
các quy tắc tôn giáo mà họ đang theo đuổi.
Đó là quyền của những người thi hành án
với những nghĩa vụ họ buộc phải thực hiện
khi thi hành án tử hình mà đôi khi tử hình là
cách làm trái với mong muốn của họ. Đó là
quyền của người bị kết án tử hình: Sẽ ra sao
nếu người đó bị kết án một cách oan sai?
Ngoài ra, còn có quyền của nhiều đối tượng
liên quan khác cần được tính đến như quyền
của thân nhân người phạm tội, quyền của
người bị hại và thân nhân của họ (nếu có),
quyền của luật sư,... đều là các yếu tố cần
phải được tính đến khi xây dựng một quy
phạm pháp luật. Theo cách tiếp cận này,
hiện nay, nhiều nước trên thế giới đã bãi bỏ
án tử hình và Việt Nam cũng đang trong xu
thế giảm dần án tử hình qua từng lần sửa đổi
Bộ luật Hình sự.
Trong những năm vừa qua, các nguyên
tắc và chuẩn mực đã tạo nên Luật quốc tế
về quyền con người đã được định nghĩa và
giải thích một cách rõ ràng hơn, không chỉ
bởi nghĩa vụ thụ động của nhà nước (nhà
nước tránh làm gì để gây ra các vi phạm đối
với các quyền của con người), mà bằng cả
các nghĩa vụ chủ động (nhà nước cần phải
làm gì để đảm bảo quyền con người). Theo
nghĩa đó, quyền con người được xem như
là “Một chương trình có thể hướng dẫn và
định hướng cho chính sách công của nhà
nước, giúp tăng cường các thể chế dân chủ,
đặc biệt là trong bối cảnh các nền dân chủ
chưa hoàn thiện” (Victor, 2006: 38).
Như vậy, tiếp cận dựa trên quyền là
phương tiện nhằm đảm bảo thực thi các
nghĩa vụ pháp lý mang tính bắt buộc được
đặt ra bởi các công ước quốc tế về quyền
con người và trong hiến pháp của nhiều
nước trên thế giới. Đồng thời, việc sử dụng
cách tiếp cận dựa trên quyền cũng là một
cách đảm bảo cho kết quả đầu ra của các
dự án, trong đó có cả các dự án xây dựng
pháp luật được bền vững và hợp lý hơn. Vì
thế, trong xây dựng pháp luật, tiếp cận dựa
trên quyền sẽ là việc đảm bảo cho các đối
tượng mà phạm vi văn bản pháp luật đó sẽ
tác động đến quyền của họ được tham gia
trong quá trình ra quyết định một cách công
bằng, không bị phân biệt đối xử. Đồng thời,
cơ quan nhà nước có trách nhiệm xây dựng
pháp luật sẽ phải trù liệu trước được các đối
tượng mà quyền của họ bị tác động, tác động
đến đâu và có biện pháp giải quyết ra sao…
tất cả quá trình đó sẽ phải trở thành một khâu
bắt buộc trong quá trình xây dựng pháp luật.
Chẳng hạn, trong quá trình sửa đổi Bộ
luật Hình sự ở nhiều nước trên thế giới, trong
đó có Việt Nam, câu hỏi luôn được đặt ra là
3. Các nguyên tắc của tiếp cận dựa trên
quyền con người trong xây dựng pháp luật
Các nguyên tắc của tiếp cận dựa trên
quyền con người trong xây dựng pháp luật
cũng chính là những nguyên tắc của tiếp
cận dựa trên quyền nói chung nhưng được
cụ thể hóa trong bối cảnh xây dựng pháp
luật. Các nguyên tắc đó bao gồm1:
1 Tổng hợp từ các tài liệu: ENNHRI (2019); OHCHR
(2006); UNICEF (2004).
Tiếp cận dựa trên quyền…
49
- Sự tham gia: Một quyền cơ bản của là tất cả các cá nhân trong xã hội phải được
con người là quyền được tham gia, mọi thụ hưởng sự tiếp cận công bằng đối với
người đều có quyền tham gia vào hoạt động hàng hóa, dịch vụ và được thỏa mãn các
xã hội ở mức tiềm năng cao nhất của họ. Sự quyền con người cơ bản như nhau. Cấm
tham gia là mục tiêu mà cũng là phương phân biệt đối xử không chỉ là quy định trong
tiện của sự phát triển. Đó là một quyền căn luật mà nó còn phải được thực thi trong mọi
bản liên quan đến dân chủ và thúc đẩy tư lĩnh vực của đời sống xã hội và phải được
duy phản biện. Sự tham gia vào quá trình ra bảo đảm bằng cơ quan công quyền.
quyết định là những yếu tố quan trọng của
việc tạo nên những công dân tích cực.
Sự không phân biệt đối xử phải được
áp dụng trong tất cả các quá trình xây dựng
Tiếp cận dựa trên quyền trong xây chính sách pháp luật. Điều đó có nghĩa là
dựng pháp luật là sự đảm bảo cho những việc xây dựng pháp luật không được phép
đối tượng có liên quan được thông tin về nhằm tạo thuận lợi cho đối tượng này mà
quá trình xây dựng luật, được tham gia và thông qua đó lại tạo ra sự phân biệt đối xử
có ý kiến vào quá trình xây dựng pháp luật với đối tượng khác. Vì thế, quá trình xây
này một cách thực chất. Tiếp cận dựa trên dựng pháp luật phải là quá trình cân đo, tính
quyền nhấn mạnh đến tầm quan trọng của đếm một cách công bằng về quyền giữa các
việc đảm bảo sự tham gia của người nghèo, đối tượng khác nhau.
những đối tượng bên lề xã hội, những đối
- Tính phụ thuộc và không thể chia cắt:
tượng dễ bị tổn thương được tham gia và Đây thực chất là thuộc tính của quyền con
theo dõi việc xây dựng chính sách pháp luật. người và tiếp cận dựa trên quyền cũng có
- Trách nhiệm giải trình: Nguyên tắc thuộc tính này. Các nguyên tắc này đều bắt
này nhấn mạnh đến việc nhà nước và các nguồn từ phẩm giá con người và gắn với
đối tượng có nghĩa vụ phải đảm bảo sự hiện nhân phẩm. Điều này có nghĩa là tất cả các
thực hóa các quyền con người cho phù hợp quyền có giá trị như nhau, việc thụ hưởng
với các chuẩn mực quốc tế.
quyền này sẽ liên quan đến các quyền khác.
Tiếp cận dựa trên quyền phải được nhận Mọi quyền con người, bao gồm cả các
diện theo cách mỗi người là một chủ thể có quyền dân sự, chính trị, kinh tế, xã hội và
quyền và tham gia một cách tích cực vào văn hóa đều phải được đối xử ngang nhau.
quá trình phát triển trong mối quan hệ tương Vì thế, các chính sách pháp luật phải được
quan với chủ thể có nghĩa vụ. Theo nguyên xây dựng dựa trên nguyên tắc không chia rẽ
tắc này, người có quyền có thể được đòi hỏi các quyền hoặc là vì tạo cơ sở cho việc thực
nhà nước, không phải nhà nước thực hiện thi quyền này mà lại tước bỏ đi quyền khác.
theo kiểu “từ thiện”, “ban phát”, phải có
Như vậy, tiếp cận dựa trên quyền đòi
nghĩa vụ thực hiện. Theo cách đó, tiếp cận hỏi ít nhất phải có 2 mức thực hiện từ phía
dựa trên quyền trong xây dựng pháp luật sẽ nhà nước, đó là: (1) Khâu thiết kế và thực
thúc đẩy quá trình minh bạch hóa trong xây hiện chính sách phải tôn trọng quyền con
dựng chính sách, thiết kế các phương án phù người và các chuẩn mực về quyền con
hợp, từ đó thúc đẩy phát triển bền vững.
người và (2) Việc thúc đẩy và thực hiện các
- Bình đẳng, công bằng và không phân cơ chế tư pháp, hành chính phải được đảm
biệt đối xử: Tiếp cận dựa trên quyền sẽ đảm bảo để khi có vi phạm thì sẽ có cơ chế giải
bảo tốt hơn sự công bằng. Điều đó có nghĩa quyết thỏa đáng.
Thông tin Khoa học xã hội, số 3.2020
50
4. Những câu hỏi đặt ra trong tiếp cận
dựa trên quyền con người khi xây dựng
pháp luật
tiêu cần theo đuổi theo cách công bằng và
bền vững.
Thứ ba, quá trình theo dõi theo mô hình
truyền thống. Đó là quá trình theo dõi và có
sự can thiệp kịp thời khi có các vi phạm.
Như vậy, trong quá trình xây dựng
pháp luật, để đảm bảo được sự tiếp cận dựa
trên quyền, cần phải trả lời được các câu
hỏi mấu chốt sau:
Thứ nhất là các câu hỏi về quyền:
- Các quyền nào sẽ liên quan đến vấn
đề này? Liên quan ở mức độ nào? Xác định
xem quyền nào bị ảnh hưởng hoặc bị từ
chối trong tình huống này.
- Mối quan hệ nhân quả giữa chính
sách pháp luật với các quyền bị ảnh hưởng?
- Có sự chia cắt các quyền không?
- Vấn đề đã có cơ chế pháp lý liên quan
chưa? Đã có quy định pháp luật bảo vệ
chưa? Bảo vệ như thế nào? Đánh giá xem
có vấn đề gì liên quan đến pháp luật trong
việc bảo đảm quyền này hay không?
- Đâu là những ảnh hưởng tích cực và
tiêu cực đến quyền?
Tiếp cận dựa trên quyền trong quá trình
thực hiện một dự án (trong đó có các dự
án luật) nghĩa là quá trình thực hiện quyền
cũng quan trọng như kết quả đầu ra của dự
án. Trong khi các cách tiếp cận khác chỉ
chú trọng kết quả đầu ra thì tiếp cận dựa
trên quyền chú trọng cả quá trình thực hiện.
Có ba giai đoạn trong thực hiện tiếp cận
dựa trên quyền khi xây dựng pháp luật, đó
là phân tích tình huống; thiết kế và lên kế
hoạch thực hiện dựa trên quyền con người
và thực thi, theo dõi.
Thứ nhất, ngay từ khi bắt đầu xây dựng
một văn bản luật, ban soạn thảo sẽ phải
phân tích tình huống, đánh giá các vấn đề
về quyền con người có thể bị ảnh hưởng.
Theo đó, họ sẽ phải xác định vấn đề và
các quyền sẽ bị ảnh hưởng, cũng như mối
quan hệ nhân quả giữa các vấn đề này. Ban
soạn thảo phải chấp nhận và ghi nhận các
nguyên tắc cũng như chuẩn mực về quyền
con người cần phải được áp dụng trong
quá trình này. Đó chính là sự đảm bảo các
nguyên tắc như sự tham gia, không phân
biệt đối xử… đã được phân tích ở trên. Quá
trình này đòi hỏi sự tuyên truyền, phổ biến
thông tin và phải được thiết kế sao cho các
đối tượng có liên quan phải biết đến quá
trình xây dựng văn bản luật này và phải
được thông tin về nó.
Thứ hai là các câu hỏi về chủ thể có
quyền:
- Văn bản pháp luật này sẽ liên quan
đến đối tượng nào? Số lượng người có liên
quan? Họ là ai (phải chia các đối tượng
này theo nhiều tiêu chí và yếu tố khác
nhau như giới tính, tuổi tác, dân tộc, công
việc, nơi cư trú, tình trạng hôn nhân, tình
trạng cơ thể, tôn giáo…)? Có đối tượng
nào bị ảnh hưởng nhiều hơn các đối tượng
khác không? Có xuất hiện đối tượng nào
nên được ưu tiên không? Có thứ tự ưu tiên
hay không?
- Có cơ chế nào đảm bảo sự tham gia
của họ không? Nếu không có thì phải làm
thế nào? Nếu có thì nó vận hành thế nào?
Ai trong số họ sẽ được tham gia? Cách
chọn lựa người tham gia thế nào?
Thứ hai, trong quá trình thiết kế, lên
kế hoạch và thực hiện, phải coi quyền con
người như mục tiêu chính của chính sách
pháp luật này. Ban soạn thảo sẽ phải tính
đến các phương tiện cần sử dụng trong quá
trình này để đạt được kết quả và giải quyết
các vấn đề phát sinh. Theo nghĩa này, việc
sử dụng các tiêu chuẩn về quyền con người
và các nguyên tắc có thể đảm bảo được mục
Tiếp cận dựa trên quyền…
51
- Các tổ chức xã hội có tham gia vào người đã được thể hiện dần rõ nét. Trong
quá trình này không? Đó là tổ chức nào? xây dựng pháp luật, vấn đề tiếp cận dựa
Hoạt động trong lĩnh vực nào? Sự tham trên quyền con người cũng đã bắt đầu được
gia của họ được đảm bảo đến đâu? Các tổ đặt ra và thu hút sự quan tâm của các nhà
chức này có tính chính danh hay tính đại làm luật. Cụ thể, trong thời gian qua, Nhà
diện không?
nước Việt Nam đã có nhiều nỗ lực trong
- Có xuất hiện sự phân biệt đối xử giữa công tác cải cách tư pháp, xây dựng các
các chủ thể trong quá trình xây dựng văn chính sách xóa đói giảm nghèo, sửa đổi các
bản pháp luật không?
bộ luật, luật quan trọng như Bộ luật Dân
- Ai sẽ là đối tượng dễ bị tổn thương sự, Bộ luật Hình sự, Bộ luật Lao động, Luật
hoặc bị lề hóa khi thực thi chính sách pháp Trẻ em, Luật Giáo dục, Luật Báo chí... theo
luật này?
Thứ ba là các câu hỏi về chủ thể có
nghĩa vụ:
hướng tiếp cận dựa trên quyền.
Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp
luật năm 2015 đã có các quy định liên quan
- Ai sẽ là chủ thể có trách nhiệm thực đến phương pháp tiếp cận dựa trên quyền
hiện chính sách pháp luật này? Đâu là vai trong xây dựng pháp luật. Cụ thể, Luật này
trò, chức năng của họ?
- Mức độ trách nhiệm của chính quyền góp ý xây dựng văn bản quy phạm pháp
địa phương thế nào? luật (Điều 6); quy định bắt buộc cơ quan
- Các nghĩa vụ xuất hiện ở đây là nghĩa chủ trì soạn thảo phải giải trình, tiếp thu ý
vụ gì? Tôn trọng, thực thi hay bảo vệ? kiến (Điều 54); quy định về việc đăng công
- Khung pháp luật trong nước quy định báo (Điều 150); quy định về việc đăng tải
về vấn đề này thế nào? và đưa tin về văn bản quy phạm pháp luật
đã có quy định liên quan đến việc tham gia
Những câu hỏi kể trên chưa phải là (Điều 157). Theo quy định của Luật, việc
tất cả, nhưng có thể coi là những câu hỏi lấy ý kiến được coi là thủ tục bắt buộc trong
“đinh” cần được đặt ra trong quá trình xây cả giai đoạn đề nghị xây dựng chính sách
dựng pháp luật. Việc xây dựng một văn bản và giai đoạn soạn thảo. Ngoài việc lấy ý
pháp luật theo cách tiếp cận dựa trên quyền kiến của đối tượng trực tiếp chịu tác động
sẽ đòi hỏi một sự thay đổi tư duy từ phía của văn bản, theo quy định tại khoản 2 Điều
nhà làm luật và cả tư duy thực thi pháp luật. 36, Luật còn quy định trách nhiệm bắt buộc
Nó đòi hỏi việc xây dựng và thực thi pháp lấy ý kiến của Bộ Tài chính, Bộ Nội vụ,
luật phải được dựa trên yếu tố đảm bảo tối Bộ Ngoại giao, Bộ Tư Pháp và các cơ quan
đa các quyền con người, không phải xây có liên quan để đánh giá về các nguồn tài
dựng luật theo cách tạo điều kiện dễ dàng chính, nhân lực, sự tương thích với các điều
tối đa cho cơ quan nhà nước trong quá trình ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên, về
quản lý mà là tạo điều kiện tối đa cho việc tính hợp hiến, hợp pháp, tính thống nhất
thụ hưởng quyền con người.
của đề nghị xây dựng luật.
5. Tiếp cận dựa trên quyền con người trong
xây dựng pháp luật ở Việt Nam
Trong khâu dự thảo, xây dựng pháp
luật, cơ quan soạn thảo cũng phải có trách
Ở Việt Nam, trong khoảng một thập nhiệm xây dựng các báo cáo tổng kết, báo
kỷ gần đây, đặc biệt là từ khi có Hiến pháp cáo đánh giá tác động của chính sách trong
2013, xu thế tiếp cận dựa trên quyền con đề nghị xây dựng luật, pháp lệnh và phải
Thông tin Khoa học xã hội, số 3.2020
52
đăng tải công khai các báo cáo này lên cổng vấn đề còn khá mới mẻ với nhiều quốc gia,
Thông tin điện tử của Quốc hội, Chính phủ đặc biệt là các nước đang phát triển. Trong
và các cơ quan, tổ chức có đề nghị xây khi vấn đề tiếp cận dựa trên quyền trong
dựng luật, pháp lệnh (Điều 36).
các dự án của Liên Hợp Quốc đã được đặt
Như vậy, dựa vào tinh thần của Luật ra từ cách đây hơn hai thập kỷ và được triển
Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm khai tại nhiều nước trên thế giới thì xu thế
2015 thì phương pháp tiếp cận dựa trên này cũng mới được quan tâm gần đây ở một
quyền đã được thể hiện khá rõ nét trong hai số nước, trong đó có Việt Nam; Thứ hai, sự
khâu quan trọng là khâu đánh giá tác động tồn tại của tư duy làm luật cũ ở Việt Nam
của chính sách trong đề nghị xây dựng luật cũng còn khá nặng nề. Tư duy làm luật để
và khâu lấy ý kiến đóng góp của các cá dễ cho nhà quản lý vẫn là tư duy thắng thế
nhân, tổ chức chịu tác động trực tiếp từ văn trong xây dựng luật. Tư duy này khiến việc
bản. Tuy vậy, việc thực hiện trên thực tế xây dựng pháp luật nhanh chóng, dễ dàng
các quy định này còn nhiều hạn chế. Điển hơn nhưng nó lại ngăn cản pháp luật đi vào
hình là việc thực hiện đánh giá tác động của cuộc sống, không đảm bảo được tính thực
chính sách (RIA) là một khâu bắt buộc trong tế và sức sống lâu đời của văn bản luật vì
xây dựng pháp luật nhằm giúp cơ quan chủ nó không thể hiện được các lợi ích có liên
trì soạn thảo tìm ra chính sách phù hợp với quan, đặc biệt là lợi ích của các đối tượng
các đối tượng bị tác động. Tuy nhiên, trong khác nhau chịu tác động trực tiếp từ văn
không ít trường hợp, báo cáo RIA được xây bản; Thứ ba, vẫn còn đâu đó tư duy cho
dựng khá muộn, sau khi nội dung dự thảo rằng quyền con người là vấn đề nhạy cảm,
được hình thành hoặc nội dung của RIA là vấn đề để “đấu tranh với các thế lực thù
được “đẽo gọt” cho phù hợp với các bản địch” nên đã không xem trọng các yếu tố
dự thảo (Theo: Vũ Công Giao, 2019). Do về quyền con người trong quá trình xây
vậy, lẽ ra việc xây dựng báo cáo RIA là một dựng văn bản pháp luật; Thứ tư, kiến thức,
khâu quan trọng cần áp dụng cách tiếp cận hiểu biết về quyền con người và chuẩn mực
dựa trên quyền thì hiện nay báo cáo này lại quyền con người của cán bộ nhà nước, đặc
chưa hoàn thành nhiệm vụ của nó. Chính biệt là của các ban soạn thảo luật còn khá
vì thế, tình trạng văn bản pháp luật ra đời hạn chế. Chính điều này cũng đã ngăn cản
thiếu tính thực tế, thiếu khả thi và thậm chí việc áp dụng phương pháp tiếp cận dựa
là vi phạm đến quyền của người dân - nói trên quyền trong xây dựng luật; Thứ năm,
cách khác là vi hiến, vẫn còn tồn tại phổ nhiều nước trên thế giới đã có cơ chế Cơ
biến. Nếu so sánh với các nguyên tắc, các quan nhân quyền quốc gia, là cơ quan chịu
khâu cũng như các câu hỏi cần phải trả lời trách nhiệm theo dõi và thúc đẩy quyền
trong quá trình xây dựng luật đã trình bày con người. Tại nhiều nước, đây là cơ quan
ở trên thì có thể thấy cách tiếp cận dựa trên theo dõi việc áp dụng phương pháp tiếp cận
quyền trong xây dựng pháp luật ở Việt Nam dựa trên quyền trong quá trình xây dựng
hiện nay vẫn còn thiếu, còn yếu và cách luật. Tuy nhiên, ở Việt Nam chưa có một
làm vẫn còn khá hời hợt.
cơ quan tương tự được xây dựng. Vì vậy,
Các hạn chế trên xuất phát từ nhiều chúng ta thiếu đi một cơ chế hữu hiệu trong
nguyên nhân: Thứ nhất, cách tiếp cận dựa việc thúc đẩy và theo dõi sử dụng phương
trên quyền trong xây dựng luật cũng là một pháp này; Thứ sáu, sự thiếu vắng các chế
Tiếp cận dựa trên quyền…
53
tài và các cơ chế bắt buộc phải áp dụng trị thặng dư cao cho xã hội hơn là các văn
phương pháp tiếp cận dựa trên quyền trong bản chỉ được xây dựng dựa trên tư duy áp
quá trình dự thảo và xây dựng chính sách đặt, một chiều
pháp luật cũng là một yếu tố khiến cho việc
áp dụng phương pháp này không thường Tài liệu tham khảo
xuyên, không nhất quán và thiếu hiệu quả. 1. ENNHRI (European Network of
Từ đó có thể thấy, trong thời gian tới,
để thúc đẩy tiếp cận dựa trên quyền trong
xây dựng chính sách và pháp luật ở Việt
Nam, cần có các giải pháp đồng bộ bắt đầu
từ việc sửa đổi Luật Ban hành văn bản quy
National Human Rights Institutions -
2019), Aligning Poverty Reduction &
Measurement with Human Rights &
SDGs: The role of National Human
Rights Institutions, February.
phạm pháp luật, đưa cách tiếp cận dựa trên 2. Vũ Công Giao (2019), “Phương pháp
quyền con người trở thành một phương
pháp bắt buộc trong quá trình xây dựng
luật. Tiếp theo là các giải pháp về giáo dục
quyền con người cho các đối tượng có liên
quan và giải pháp xa hơn là cần hướng tới
tiếp cận dựa trên quyền con người và
khả năng áp dụng vào hoạt động xây
dựng chính sách, pháp luật ở Việt Nam
hiện nay”, Tạp chí Nghiên cứu Lập
pháp, số 18 (394) tháng 9.
xây dựng một cơ quan nhân quyền quốc 3. OHCHR (Office of the United Nations
gia phù hợp với nguyên tắc và chuẩn mực
quốc tế.
Kết luận
Tiếp cận dựa trên quyền con người là
một xu thế phổ biến hiện nay trong quá
trình xây dựng chính sách pháp luật ở
nhiều nước trên thế giới. Tiếp cận dựa trên
quyền là một cách thức xây dựng pháp luật
trong một nhà nước văn minh, dân chủ.
High Commissioner for Human Rights
- 2006), Frequently Asked Questions
on a Human Rights - based Approach
to Development Cooperation, United
Nations, New York and Geneva.UNDP
(2000), Human Development Report
2000, Human Rights and Human
Development, Oxford University, New
York.
Hơn nữa, với cách tiếp cận dựa trên quyền, 4. United Nations (2003), A Human
chúng ta sẽ trù liệu được các quyền bị ảnh
hưởng và ảnh hưởng tới đâu. Theo đó, các
quyền bị ảnh hưởng một cách tiêu cực sẽ
kèm theo nó là một cơ chế đền bù xứng
Rights Based Approach to Development
Cooperation: Towards a Common
UnderstandingamongtheUNAgencies,
New York.
đáng. Do vậy, tư duy xây dựng pháp luật 5. UNICEF (2004), The Human Rights-
theo cách tiếp cận dựa trên quyền sẽ là một
công cụ cho quá trình xây dựng pháp luật
based Approach: Statement of Common
Understanding.
hướng tới sự phát triển bền vững, đảm bảo 6. Victor, Abramovich (2006), “An
tối đa các quyền con người theo Hiến pháp
và chuẩn mực quốc tế. Nhờ thế các chính
sách pháp luật sẽ có đời sống lâu bền và dễ
bám rễ vào đời sống xã hội, tạo ra các giá
Approximation to Human Rights
Approach to Development Strategies
and Policies”, CEPAL Review 88
(ECLAC), April.
8 trang
12160
Free
Bạn đang xem tài liệu "Tiếp cận dựa trên quyền con người trong hoạt động xây dựng pháp luật", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- tiep_can_dua_tren_quyen_con_nguoi_trong_hoat_dong_xay_dung_p.pdf
