Tạp chí Nghiên cứu lập pháp - Số 9

VIỆN NGHIÊN CỨU LẬP PHÁP THUỘC ỦY BAN THƯỜNG VỤ QUỐC HỘI

LỰA CHỌN CÁC ĐỘT PHÁ CHIẾN LƯỢC TRONG PHÁT TRIỂN KINH TẾ - XÃ HỘI

Số 09 (433)

Tháng 5/2021

GIAI ĐOẠN 2021-2025 VÀ ĐẾN NĂM 2030

HOẠT ĐỘNG QUẢNG CÁO TRÊN YOUTUBE Ở VIỆT NAM: THỰC TRẠNG VÀ KIẾN NGHỊ

QUY TRÌNH BẦU ỦY VIÊN ỦY BAN NHÂN DÂN

VIỆN NGHIÊN CỨU LẬP PHÁP THUỘC ỦY BAN THƯỜNG VỤ QUỐC HỘI

http://lapphap.vn

LỰA CHỌN CÁC ĐỘT PHÁ CHIẾN LƯỢC TRONG PHÁT TRIỂN KINH TẾ

GIAI ĐOẠN 2021-2025 VÀ ĐẾN NĂM 2030

-

XÃ HỘI

Số 09 (433)

Tháng 5/2021

Mục lục Số 09/2021

HOẠT ĐỘNG QUẢNG CÁO TRÊN YOUTUBE

Ở

VIỆT NAM: THỰC TRẠNG VÀ KIẾN NGHỊ

QUY TRÌNH BẦU ỦY VIÊN ỦY BAN NHÂN DÂN

NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT

Lựa chọn các đột phá chiến lược trong phát triển kinh tế - xã

hội giai đoạn 2021-2025 và đến năm 2030

3

PGS. TS. Đinh Dꢀng Sꢁ

Trách nhiệm trợ giúp pháp lý của Nhà nước

TS. Phạm Thị Duyên Thảo

11

BÀN VỀ DỰ ÁN LUẬT

Quyền bề mặt trong pháp luật dân sự và quyền sử dụng đất

trong pháp luật đất đai của Việt Nam

17

ThS. Nguyễn Diệu Anh

CHÍNH SÁCH

Hạn ngạch đối với nông sản xuất khẩu sang EU theo EVFTA

22

29

ThS. Đỗ Thu Hương

THỰC TIỄN PHÁP LUẬT

Bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của bị hại, đương sự theo quy

định của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015

TS. Nguyễn Hải Ninh

Quy định của pháp luật về phôi thai và thai nhi tại Việt Nam

38

42

Nguyễn Hoꢂng Nam

Hoạt động quảng cáo trên YouTube ở Việt Nam: thực trạng

và kiến nghị

Cao Ngọc Anh Thi

KINH NGHIỆM QUỐC TẾ

Giáo dục bắt buộc áp dụng đối với người chưa thành niên

phạm tội theo quy định của Bộ luật Hình sự Liên bang Nga và

gợi mở cho Việt Nam

48

58

ThS. Mai Thị Thủy

Ảnh bìa: Cầu Cửa Hội

CHÍNH QUYỀN ĐỊA PHƯƠNG

Quy trình bầu Ủy viên Ủy ban nhân dân

ThS. Hoꢂng Thị Lan

Ảnh: ST.

VIỆN NGHIÊN CỨU LẬP PHÁP THUỘC ỦY BAN THƯỜNG VỤ QUỐC HỘI

LỰA CHỌN CÁC ĐỘT PHÁ CHIẾN LƯỢC TRONG PHÁT TRIỂN KINH TẾ

GIAI ĐOẠN 2021-2025 VÀ ĐẾN NĂM 2030

-

XÃ HỘI

Số 09 (433)

Tháng 5/2021

Legis No 9/2021

HOẠT ĐỘNG QUẢNG CÁO TRÊN YOUTUBE

Ở

VIỆT NAM: THỰC TRẠNG VÀ KIẾN NGHỊ

QUY TRÌNH BẦU ỦY VIÊN ỦY BAN NHÂN DÂN

STATE AND LAW

Selection of Strategic Breakthroughs in Socio-economic

Development for the period 2021-2025 and up to 2030

3

Prof. Dr. Dinh Dung Sy

Responsibility for Legal Aid of the State

11

Dr. Pham Thi Duyen Thao

DISCUSSION OF BILLS

Surface Rights in Civil Law and the Land Use Rights in Land

Law of Vietnam

17

22

29

LLM. Nguyen Dieu Anh

POLICY

Quotas for Agricultural Products exported to the EU under

EVFTA

LLM. Do Thu Huong

LEGAL PRACTICE

Protection of the Legitimate Rights and Interests of Victims and the

Plaintiﬀs in accordance with the Criminal Procedure Code of 2015

Dr. Nguyen Hai Ninh

Legal Regulations on Embryo and Fetus in Vietnam

Nguyen Hoang Nam

38

42

Advertising Activities on YouTube in Vietnam: Status and

Recommendations

Cao Ngoc Anh Thi

FOREIGN EXPERIENCE

Compulsory Education to the Juvenile Oﬀenders according to the

provisions of the Criminal Code of the Russian Federation and

References to Vietnam.

48

58

LLM. Mai Thi Thuy

LOCAL GOVERNMENT ADMINISTRATION

Procedure for Election of Members of the People's Committee

PRICE: 25.000VND

LLM. Hoang Thi Lan

NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT

LỰA CHỌN CÁC ĐỘT PHÁ CHIẾN LƯỢC

TRONG PHÁT TRIỂN KINH TẾ - XÃ HỘI GIAI ĐOẠN 2021-2025 VÀ ĐẾN NĂM 2030

Đinh Dũng Sỹ

PGS. TS. Vụ trưởng Vụ Pháp luật, Văn phòng Chính phủ

Thông tin bài viết:

Tóm tắt:

Giai đoạn 5 đến 10 năm tới là giai đoạn cực kỳ quan trọng trong con đường phát

triển của Việt Nam để trở thành một nước phát triển, có thu nhập cao vào năm

2045 như mục tiêu đã được đề ra tại Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần

thứ XIII của Đảng. Trên con đường phát triển của 25 năm tới, có nhiều thách thức

nhưng cũng có nhiều cơ hội rất lớn; nếu tận dụng được cơ hội, có những lựa chọn

và quyết sách đúng cho ưu tiên phát triển sẽ đưa đến thành công. Trong phạm vi

bài viết này, tác giả chia sẻ một vài suy nghĩ về chiến lược phát triển đất nước cho

giai đoạn 2021-2025 và đến năm 2030.

Từ khóa: Đột phá chiến lược; phát

triển kinh tế - xã hội giai đoạn

2021-2025 và đến năm 2030; cách

mạng công nghiệp lần thứ tư.

Lịch sử bài viết:

Nhận bài

Biên tập

Duyệt bài

: 26/3/2021

: 12/4/2021

: 14/4/2021

Article Infomation:

Abstract:

The period of 5 years to 10 years shall be an important milestone for Vietnam's

development roadmap to becoming a developed and high-income country by

2045 as it is set the goal in the Resolution of the 13th National Party Congress.

On the development roadmap of the next 25 years, there are many challenges

but also great opportunities; if it is to take advantage of opportunities, give out

the right choices and decisions for development priorities, which shall lead to

success. Within the scope of this article, the author shares some thoughts on the

country's development strategy for the period 2021-2025 and up to 2030.

Keywords: Strategic breakthrough;

socio-economic development in the

period of 2021-2025 and to 2030;

fourth industrial revolution.

Article History:

Received

Edited

: 26 Mar. 2021

: 12 Apr. 2021

: 14 Apr. 2021

Approved

Bối cảnh kinh tế - xã hội trong nước

cũng như trên thế giới của 5 đến 10 năm

tới có nhiều vấn đề, nhưng tất cả mọi thách

thức cũng như cơ hội cho phát triển đều

xoay quanh ba từ “CHUYỂN ĐỔI SỐ”.

Điều đó cắt nghĩa rằng, tác động của cuộc

Cách mạng công nghiệp lần thứ tư (CMCN

4.0) là nhân tố chính tạo ra cơ hội và cũng

là thách thức cho con đường phát triển của

chúng ta trong 5 đến 10 năm tới cũng như

chặng đường 25 năm để trở thành một nước

phát triển, có thu nhập cao vào năm 2045.

Việc chúng ta có tận dụng, nắm bắt được

cơ hội của cuộc Cách mạng công nghiệp

lần thứ tư tạo ra hay không sẽ là một trong

những nhân tố quyết định sự thành bại của

chúng ta trên con đường phát triển đó,

Nghị quyết Đại hội Đảng XIII nói về ba

đột phá chiến lược, gồm: (1) Hoàn thiện

đồng bộ thể chế phát triển, trước hết là thể

chế phát triển nền kinh tế thị trường định

hướng XHCN; đổi mới quản trị quốc gia theo

hướng hiện đại, cạnh tranh hiệu quả; (2) Phát

triển nguồn nhân lực, nhất là nguồn nhân lực

chất lượng cao; (3) Xây dựng hệ thống kết

cấu hạ tầng đồng bộ, hiện đại cả về kinh tế

và xã hội. Trong bối cảnh hiện nay, tất cả ba

đột phá chiến lược nêu trên, nếu muốn thành

Số 09(433) - T5/2021

3

NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT

công đều phải xoay quanh trục chính của sự

nghiệp “chuyển đổi số”. Với quan điểm nêu

trên, nhiệm kỳ Quốc hội, Chính phủ 2021-

2026, tầm nhìn 2030 cần lựa chọn trọng tâm

để thực hiện ba đột phá chiến lược nêu trên

(các đột phá của đột phá); đồng thời với việc

lựa chọn trọng tâm cho ba đột phá chiến lược

cũng cần phát huy tiềm năng, lợi thế của đất

nước để thúc đẩy phát triển bền vững. Với

nhận thức đó, tác giả đề xuất lựa chọn bốn

lĩnh vực trọng tâm đột phá dưới đây:

hướng xã hội chủ nghĩa, trọng tâm là tạo lập

môi trường cạnh tranh bình đẳng và cải cách

hành chính. Nghị quyết Đại hội XIII đã có

những thay đổi quan trọng trong đột phá chiến

lược này. Với cụm từ “hoàn thiện đồng bộ thể

chế phát triển”, nội hàm của đột phá chiến lược

này tại Nghị quyết Đại hội XIII đã mở rộng

hơn, bao gồm toàn bộ hệ thống thể chế cho

phát triển. Ở đây, đặc biệt nhấn mạnh từ “phát

triển”, và lựa chọn này phù hợp với quan điểm

xây dựng Nhà nước kiến tạo phát triển hay

Chính phủ kiến tạo phát triển hiện nay.

1. Hoàn thiện đồng bộ thể chế phát triển,

tiếp tục rà soát và sửa đổi, bổ sung toàn

diện hệ thống pháp luật để phục vụ

chuyển đổi số, đáp ứng yêu cầu phát triển

Chính phủ số, nền kinh tế số, xã hội số

Sau 35 năm đổi mới, chúng ta đã từng

bước xây dựng được một hệ thống thể chế,

pháp luật khá đầy đủ và đồng bộ trên hầu hết

các lĩnh vực, đủ để điều chỉnh các quan hệ

kinh tế - xã hội, tạo cơ sở pháp lý cho quản

lý nhà nước cũng như môi trường, hành lang

pháp lý dẫn dắt, thúc đẩy phát triển kinh tế -

xã hội. Trong giai đoạn này, chúng ta có ba

lần sửa đổi, bổ sung Hiến pháp²và mỗi lần

như vậy đánh dấu một giai đoạn mới của sự

phát triển hệ thống pháp luật, đáp ứng yêu

cầu đổi mới, phát triển của đất nước. Giai

đoạn thứ nhất từ 1986 đến 2001 (thời điểm

sửa đổi, bổ sung một số điều của Hiến pháp

năm 1992), đặc trưng của hệ thống pháp luật

giai đoạn này là hệ thống pháp luật chuyển

đổi, từ nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung,

quan liêu, bao cấp sang “phát triển nền

kinh tế hàng hóa nhiều thành phần theo cơ

chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước,

theo định hướng XHCN”³. Giai đoạn hai

từ năm 2002 đến năm 2013 (thời điểm ban

hành Hiến pháp năm 2013), đặc trưng của

hệ thống pháp luật trong giai đoạn này là

hệ thống pháp luật chuyển đổi và hội nhập.

Hệ thống pháp luật trong giai đoạn này có

Nghị quyết Đại hội XIII của Đảng chỉ

rõ: “Hoàn thiện đồng bộ thể chế phát triển,

trước hết là thể chế phát triển nền kinh tế thị

trường định hướng XHCN. Đổi mới quản

trị quốc gia theo hướng hiện đại, cạnh tranh

hiệu quả. Tập trung ưu tiên hoàn thiện đồng

bộ, có chất lượng và tổ chức thực hiện tốt

hệ thống luật pháp, cơ chế, chính sách, tạo

lập môi trường đầu tư kinh doanh thuận

lợi, lành mạnh, công bằng cho mọi thành

phần kinh tế, thúc đẩy đổi mới sáng tạo; huy

động, quản lý và sử dụng có hiệu quả mọi

nguồn lực cho phát triển, nhất là đất đai, tài

chính, hợp tác công - tư; đẩy mạnh phân

cấp, phân quyền hợp lý, hiệu quả, đồng thời

tăng cường kiểm tra, giám sát, kiểm soát

quyền lực bằng hệ thống pháp luật”¹.

Trong Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội

2011-2020 cũng như Nghị quyết Đại hội XI và

XII của Đảng mới chỉ xác định khâu đột phá

này là hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định

¹Xem: Đảng Cộng sản Việt Nam - Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, tập II, Nhà xuất bản Chính

trị quốc gia sự thật, năm 2021, tr.337.

²Năm 1992 ban hành Hiến pháp năm 1992 thay thế Hiến pháp năm 1980; Năm 2001 sửa đổi, bổ sung một số

điều của Hiến pháp năm 1992 và năm 2013 ban hành Hiến pháp mới.

³Điều 15 Hiến pháp năm 1992.

4

Số 09(433) - T5/2021

NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT

thể coi là thế hệ thứ hai của hệ thống pháp

luật thời kỳ đổi mới và cũng là thế hệ thứ hai

của hệ thống pháp luật chuyển đổi, đồng thời

hội nhập sâu rộng với khu vực và thế giới.

Giai đoạn ba từ năm 2014 đến nay và trong

những thập kỷ tới, đặc trưng của hệ thống

pháp luật giai đoạn này là hệ thống pháp luật

hội nhập và kiến tạo phát triển. Có thể hiểu

rằng, chủ ý và cũng là điểm nhấn đặc biệt

của Nghị quyết Đại hội XIII là hoàn thiện thể

chế cho phát triển chứ không phải là thể chế

chung chung. Điều đó cũng có thể cắt nghĩa

rằng, giai đoạn tới đây là giai đoạn nâng cấp,

hoàn thiện thể chế ở một tầm cao mới, đó là

thể chế cho phát triển gắn liền với quan điểm

xây dựng Nhà nước kiến tạo phát triển trên

nền tảng của hệ thống thể chế, pháp luật đã

được xây dựng khá đầy đủ và đồng bộ sau 35

năm đổi mới. Tác giả cho rằng, vấn đề cần

ưu tiên, tập trung trong đột phá chiến lược

của giai đoạn này là: Tiếp tục hoàn thiện hệ

thống pháp luật để phục vụ chuyển đổi số,

đáp ứng yêu cầu phát triển Chính phủ số, nền

kinh tế số, xã hội số. Sự lựa chọn này xuất

phát từ lý do sau:

kinh tế quy định, chi phối trình độ phát triển

của pháp luật. Cũng có thể nói, pháp luật -

một yếu tố của kiến trúc thượng tầng không

bao giờ cao hơn hay đi trước hạ tầng kinh

tế. Tuy nhiên, trong thời đại phát triển như

vũ bão của khoa học, công nghệ ngày nay,

đặc biệt là CMCN 4.0 thì có những lĩnh vực

thể chế cần phải đi trước đón đầu, tạo cơ hội

cho phát triển nhanh hơn. Chúng ta cũng đã

có bài học và kinh nghiệm trong 35 năm đổi

mới, khi vào thời điểm năm 1987 về cơ bản

Việt Nam chưa có đầu tư nước ngoài, nhưng

lần đầu tiên chúng ta đã xây dựng và ban

hành Luật Đầu tư nước ngoài tại Việt Nam⁴.

Khi đó, Việt Nam chủ yếu nghiên cứu, tham

khảo kinh nghiệm và thể chế pháp luật về

đầu tư nước ngoài trong khu vực và trên thế

giới, chắt lọc và cân nhắc từng nội dung để

xây dựng Luật Đầu tư nước ngoài đầu tiên

của Việt Nam khi trong nước loại quan hệ

đầu tư này còn rất hiếm hoi. Thậm chí, chỉ

sau 10 năm, đến năm 1996 khi Việt Nam ban

hành Luật Đầu tư nước ngoài mới thay thế

Luật năm 1987, Luật Đầu tư nước ngoài năm

1996 được đánh giá là tiến bộ nhất khu vực

Đông Nam Á.

- Tác động của CMCN 4.0 đến chuyển

đổi nền kinh tế ở mọi quốc gia là rất lớn

và cũng đã rất rõ ràng. Nếu quốc gia nào đi

chậm trong cuộc cách mạng này thì sẽ tụt

hậu rất xa. Chúng ta đã bỏ lỡ nhiều cơ hội

trong các cuộc cách mạng công nghiệp trước

đây, nay phải nắm bắt thời cơ, không thể để

thời cơ trôi đi và mãi vẫn chỉ là một nước

đi sau về muộn. Để phát triển được một nền

kinh tế số trong 5 đến 10 năm tới, việc xây

dựng và hoàn thiện thể chế, pháp luật, tạo

nền tảng, môi trường pháp lý cho kinh tế số

phải được ưu tiên, đi trước. Về mặt nguyên

lý, pháp luật không bao giờ đi trước điều kiện

kinh tế - xã hội. Điều kiện, trình độ phát triển

- Trong bối cảnh CMCN 4.0, Việt Nam

cần chạy đua với thời gian để nghiên cứu,

từng bước hình thành khung khổ pháp lý cho

phát triển các nền tảng số, như mạng 5G, trí

tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big data), điện

toán đám mây (Cloud Computing), Internet

vạn vật (IoT), chuỗi khối (Blockchain)… Chỉ

có thể phát triển thật nhanh các nền tảng số

mới tạo lập được cơ sở và mở ra những ứng

dụng đa dạng cho sự phát triển của kinh tế số,

xã hội số. Theo đó, xây dựng và hoàn thiện

thể chế cho sự phát triển của các nền tảng số

và sau đó là các quan hệ của nền kinh tế số,

xã hội số là yêu cầu cấp bách của 5 đến 10

⁴Trên thực tế, từ năm 1977, Việt Nam đã có văn bản pháp lý đầu tiên về đầu tư nước ngoài là “Điều lệ đầu tư

nước ngoài tại Việt Nam”, được ban hành bởi Nghị định số 115/CP ngày 18/4/1977 của Hội đồng Bộ trưởng.

Tuy nhiên, thực tiễn đầu tư nước ngoài theo Nghị định này hầu như không đáng kể.

Số 09(433) - T5/2021

5

NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT

năm tới. Trong lĩnh vực này và ở thời điểm

hiện nay, tác giả cho rằng, thể chế phải đi tiên

phong, vừa làm, vừa quan sát, vừa học hỏi,

không phải đứng đợi sự xuất hiện hay hoàn

thiện của các quan hệ kinh tế, công nghệ.

Trong nhiệm kỳ này, Quốc hội, Chính phủ

cần tập trung chỉ đạo rà soát toàn bộ hệ thống

pháp luật để tiếp tục hoàn thiện đồng bộ thể

chế phát triển, trong đó ưu tiên trọng tâm vào

việc xây dựng mới hoặc sửa đổi, bổ sung các

luật để phục vụ xây dựng Chính phủ số, phát

triển nền kinh tế số, xã hội số.

trong nửa cuối của năm 2021 đến năm 2023,

cần nghiên cứu, sửa đổi Luật Sở hữu trí tuệ,

Luật Giao dịch điện tử, Luật Tần số vô tuyến

điện, Luật Viễn thông…, đồng thời nghiên

cứu sớm, ban hành các dự án luật mới để

phục vụ phát triển các nền tảng số cũng như

ứng dụng các nền tảng này trong phát triển

kinh tế - xã hội như: Luật Công nghệ số,

Luật về tiền số, tài sản số (thường gọi là tiền

ảo, tài sản ảo)... Đặc biệt, trên tinh thần nghị

quyết Đại hội lần thứ XIII của Đảng, cần

nghiên cứu, xây dựng và ban hành cơ chế

khuyến khích hoạt động đổi mới, sáng tạo

như cơ chế, chính sách cho hoạt động đầu

tư mạo hiểm, phương thức làm thí điểm, thể

chế thử nghiệm có kiểm soát (Regulatory

sandbox) trong lĩnh vực công nghệ tài chính

(Fintech); cơ chế khuyến khích và bảo vệ

những cán bộ dám nghĩ, dám làm, dám chịu

trách nhiệm, dám đương đầu với những khó

khăn, thử thách và quyết liệt trong hành

động vì lợi ích chung.

Để thực hiện được nhiệm vụ nêu trên,

ở khía cạnh tổ chức thực hiện, tác giả

cho rằng:

- Quốc hội khóa XV, tại kỳ họp thứ nhất,

cần ban hành nghị quyết (hoặc thể hiện

trong Nghị quyết kỳ họp của Quốc hội) về

rà soát toàn bộ hệ thống pháp luật, dự kiến

sửa đổi, bổ sung hoặc ban hành mới văn bản

luật, tạo cơ sở pháp lý cho chuyển đổi số,

phát triển nền kinh tế, xã hội số.

- Chính phủ cần tiếp tục chỉ đạo triển

khai sâu rộng với những giải pháp thiết

thực, hiệu quả “Chương trình chuyển đổi

số quốc gia đến năm 2025, định hướng đến

năm 2030”, được ban hành theo Quyết định

số 749/QĐ-TTg ngày 03/6/2020 của Thủ

tướng Chính phủ. Đồng thời, Bộ Thông tin

và Truyền thông cũng sớm hoàn thiện, trình

Chính phủ ban hành trong năm 2021 “Đề

án phát triển kinh tế số Việt Nam đến năm

2025, định hướng đến năm 2030” đã được

giao trong Nghị quyết số 01/NQ-CP ngày

01/01/2021 của Chính phủ, tạo cơ sở, định

hướng chính sách cho việc xây dựng, hoàn

thiện lĩnh vực pháp luật này.

- Chính phủ tiếp tục chỉ đạo tổng rà soát

hệ thống pháp luật giai đoạn hai ngay trong

năm 2021. Tháng 2/2020, Thủ tướng Chính

phủ đã thành lập Tổ công tác của Thủ tướng

về rà soát toàn bộ hệ thống pháp luật trên 10

lĩnh vực quản lý nhà nước chuyên ngành.

Kết quả rà soát bước đầu đã được Chính

phủ báo cáo Quốc hội cho ý kiến tại Kỳ họp

thứ 10 Quốc hội khóa XIV. Tuy nhiên, kết

quả rà soát chủ yếu đánh giá về những mâu

thuẫn, thiếu thống nhất, thiếu đồng bộ của

hệ thống pháp luật, chưa thực sự toàn diện,

và đặc biệt là chưa đi sâu nghiên cứu nhằm

mục tiêu đổi mới hệ thống pháp luật trong

bối cảnh của CMCN 4.0, chưa cập nhật đầy

đủ những định hướng trong hoàn thiện đồng

bộ thể chế phát triển của Nghị quyết Đại hội

Đảng lần thứ XIII. Kết quả rà soát giai đoạn

hai tiếp theo sẽ là cơ sở để đề xuất chương

trình xây dựng luật, pháp lệnh cho các năm

2022 đến 2026 và nhiệm kỳ tiếp theo. Ngay

2. Xây dựng hệ thống kết cấu hạ tầng

đồng bộ, hiện đại cả về kinh tế và xã hội

Nghị quyết Đại hội XIII của Đảng chỉ rõ:

“Xây dựng hệ thống kết cấu hạ tầng đồng bộ,

hiện đại cả về kinh tế và xã hội; ưu tiên phát

triển một số công trình trọng điểm quốc gia

6

Số 09(433) - T5/2021

NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT

về giao thông, thích ứng với biến đổi khí hậu;

chú trọng phát triển hạ tầng thông tin, viễn

thông, tạo nền tảng chuyển đổi số quốc gia,

từng bước phát triển kinh tế số, xã hội số”⁵.

Từ những định hướng này, tác giả cho rằng,

Việt Nam cần tập trung đầu tư phát triển hai

lĩnh vực sau:

từng ngành, lĩnh vực đạt tối thiểu 20%; đến

2030 mới phổ cập dịch vụ mạng di động

5G. Tác giả cho rằng, các mục tiêu nêu trên

là khá khiêm tốn, tốc độ phổ cập mạng 5G

cũng như kinh tế số như vậy là chậm. Nếu

chúng ta quyết tâm thực hiện chuyển đổi số

nền kinh tế nhanh hơn, thì cần tập trung đầu

tư xây dựng mạng 5G nhanh hơn nữa, đến

năm 2026 có thể phổ cập dịch vụ mạng 5G,

đặc biệt là phải phổ cập ở tất cả các thành

phố và các trung tâm kinh tế, các khu kinh

tế, khu công nghiệp trên cả nước.

1) Tập trung đầu tư phát triển hạ tầng

công nghệ thông tin, các nền tảng số như:

mạng 5G, trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu

lớn (Big data), điện toán đám mây (Cloud

Computing), Internet vạn vật (IoT), chuỗi

khối (Blockchain)… thậm chí chúng ta

cũng phải bắt đầu nghiên cứu ngay về mạng

6G và điện toán lượng tử... là những công

nghệ có thể nói là tất yếu của nhân loại trong

tương lai gần. Bởi lẽ, việc phát triển nhanh

các nền tảng số nêu trên và ứng dụng rộng

rãi trong chuyển đổi số mới là tiền đề cho

nền kinh tế Việt Nam có bước nhảy vọt, thay

đổi về chất, để đi nhanh hơn trong sự nghiệp

công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Đặc

biệt, trong nhiệm kỳ 2021 - 2026, cần tập

trung đầu tư phát triển mạng 5G nhanh hơn

nữa, tạo cơ sở nền tảng cho việc chuyển đổi

số các ngành kinh tế, các cơ quan, doanh

nghiệp cũng như các lĩnh vực của đời sống

xã hội. Hiện nay, tốc độ phát triển mạng

5G của Việt Nam được cho là không chậm

hơn so với các nước trên thế giới, nhưng

chúng ta vẫn đang thua một số nước ở Đông

Nam Á như Thái Lan (các nhà mạng của

Việt Nam đang tiến hành thử nghiệm và dự

kiến sẽ khai thác thương mại từ giữa năm

2021). Theo Chương trình chuyển đổi số

quốc gia đến năm 2025, định hướng đến

năm 2030 được phê duyệt bởi Quyết định

số 749/QĐ-TTg ngày 03/6/2020 của Thủ

tướng Chính phủ, đến năm 2025, kinh tế số

chiếm 20% GDP; trong đó, tỷ trọng kinh tế

số trong từng ngành, lĩnh vực đạt tối thiểu

10%; đến 2030 kinh tế số chiếm 30% GDP,

2) Tập trung nguồn lực cả đầu tư công,

cả đầu tư tư nhân xây dựng tuyến đường sắt

Bắc - Nam tốc độ cao trong 10 năm (2021-

2030). Theo tác giả, xây dựng tuyến đường

sắt Bắc - Nam mới tốc độ cao cần được coi

là bước đột phá về hạ tầng giao thông trong

10 năm tới (cùng với việc hoàn thành tuyến

đường bộ cao tốc phía Đông). Đường sắt

Việt Nam là một trong những ngành công

nghiệp lâu đời nhất Việt Nam. Tuy nhiên,

trong 140 năm kể từ năm 1881, khi người

Pháp đầu tư xây dựng tuyến đường sắt đầu

tiên ở Việt Nam và sau 75 năm thành lập

nước Việt Nam mới đến nay, đường sắt Việt

Nam vẫn gần như giẫm chân tại chỗ. Đất

nước Việt Nam trải dài từ Bắc tới Nam, hệ

thống sân bay và các cảng biển cũng như

các trung tâm, các vùng kinh tế trọng điểm

được phân bổ suốt dọc chiều dài đất nước.

Vì vậy, nhu cầu vận chuyển hành khách

cũng như hàng hóa, kết nối các vùng kinh tế

trong cả nước là rất lớn. Chúng ta đã chậm

trong đầu tư xây dựng tuyến đường bộ cao

tốc phía Đông nhưng đã quá chậm trong

đầu tư thêm một tuyến đường sắt Bắc - Nam

tốc độ cao.

Hiện nay, Bộ Giao thông Vận tải đang

xây dựng dự thảo quy hoạch đường sắt thời

kỳ 2021-2030, tầm nhìn 2050, trong đó dự

⁵Xem: sách đã dẫn, tr. 338.

Số 09(433) - T5/2021

7

NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT

kiến sẽ xây dựng hai đoạn đường sắt tốc độ

cao là Hà Nội - Vinh và Nha Trang - TP.

Hồ Chí Minh và đưa vào khai thác vào năm

2030-2032; đoạn Vinh - Nha Trang sẽ xây

dựng trong thời kỳ 2030-2050. Nếu đến

năm 2050 Việt Nam mới có tuyến đường

sắt tốc độ cao hoàn chỉnh thì thực sự là quá

chậm trễ, không đáp ứng được yêu cầu phát

triển cũng như đột phá chiến lược về kết cấu

hạ tầng theo Nghị quyết đại hội XIII.

độ cao. Chia thành các đoạn, các gói thầu

khác nhau để gọi thầu tư nhân đầu tư theo

phương thức đối tác công tư (PPP). Trong

đó, Nhà nước bỏ vốn đầu tư công để giải

phóng mặt bằng, tạo quỹ đất sạch, sau đó tư

nhân bỏ vốn đầu tư, xây dựng nhà ga, tuyến

đường và quản lý vận hành (hoặc Nhà nước

quản lý vận hành), bảo đảm thu hồi vốn của

chủ đầu tư tư nhân (thậm chí bảo đảm thu

hồi vốn của chủ đầu tư tư nhân trước rồi mới

đến Nhà nước). Những đoạn nào tư nhân

không đầu tư thì Nhà nước tập trung nguồn

vốn đầu tư công để có thể 10 đến 15 năm

hoàn thành toàn bộ tuyến đường sắt này.

Về giải pháp tổ chức thực hiện, tác giả

đề xuất:

Thứ nhất, muốn xây dựng được tuyến

đường sắt này, trước hết đỏi hỏi phải có một

quyết tâm chính trị cao, sự đồng lòng của

mọi cấp, mọi ngành và các địa phương cùng

nhân dân cả nước như chúng ta đã quyết tâm

và thành công trong xây dựng tuyến đường

điện 500kv Bắc - Nam thời Cố Thủ tướng

Võ Văn Kiệt. Cần phải có giải pháp để huy

động cho công trình này một lực lượng lao

động đông đảo, nhất là thanh niên, quân

đội, thậm chí cần phải có các phong trào

thanh niên như chúng ta đã từng làm trước

đây trong các công trình xây dựng Thủy

điện Hòa Bình, Thủy điện Trị An, Hồ Kẻ

Gỗ… Tất nhiên, trong điều kiện hiện nay,

các phong trào động viên, khơi dậy lòng

yêu nước và cống hiến của lực lượng lao

động, nhất là thanh niên phải đi liền với chế

độ đãi ngộ, thù lao xứng đáng.

Thứ ba, việc đầu tư đòi hỏi nguồn vốn rất

lớn, câu hỏi đặt ra là vốn đầu tư ở đâu? Đối

với đầu tư tư nhân, nếu triển khai các gói

thầu theo phương thức PPP như nêu trên,

tính toán có lợi thì chắc chắn các nhà đầu

tư tư nhân, bao gồm cả các nhà đầu tư nước

ngoài sẽ làm. Về nguồn vốn đầu tư công,

chắc chắn là phải đi vay. Theo đó, tác giả

đề nghị Quốc hội nên chấp nhận điều chỉnh

tỷ lệ nợ công cao hơn so với mức hiện nay⁶.

Mức cụ thể là bao nhiêu thì cần phải tính

toán trên cơ sở các cân đối vĩ mô của nền

kinh tế. Tác giả khuyến nghị nên hạn chế

vay ODA, vay từ nước ngoài mà cần tập

trung phát hành trái phiếu Chính phủ để vay

trong nước là chính. Theo tác giả, hiện nay

cũng như trong những năm tới mặt bằng lãi

suất huy động cũng như cho vay tín dụng

của hệ thống ngân hàng có xu hướng giảm⁷,

nếu Chính phủ phát hành trái phiếu dài hạn

Thứ hai, cần sớm khảo sát, đánh giá và

xây dựng dự án tuyến đường sắt mới tốc

⁶Theo Báo cáo đánh giá nợ công giai đoạn 2016-2020 của Chính phủ, năm 2019 nợ công/GDP là 55,0%; năm

2020 ước đạt 56,8%. Nợ Chính phủ/GDP năm 2019 là 48,0%; năm 2020 ước 50,8%. Nợ nước ngoài Quốc

gia/GDP năm 2019 là 47,1%; năm 2020 ước 47,9%. Xem bài viết “Tỷ lệ nợ công /GDP của Việt Nam không

ngừng giảm”, Tạp chí vneconomy.vn, ngày 22/10/2020.

⁷Báo cáo của Ngân hàng nhà nước cho biết, từ năm 2016 đến thời điểm cuối tháng 10/2020, cơ quan này đã điều chỉnh

giảm 2-2,5% các mức lãi suất điều hành. So với các nước trong khu vực thì Việt Nam là giảm mạnh nhất (Philippines

giảm 1,75%; Thái Lan giảm 0,75%; Indonesia giảm 1%; Malaysia giảm 1,25%). Tuy nhiên, theo thống kê của Quỹ tiền

tệ quốc tế (IMF) ở thời điểm tháng 7/2020, lãi suất cho vay bình quân của ASEAN-6 khoảng 5,7%/năm; ASEAN-4

khoảng 4,82%/năm; Việt Nam vẫn còn khá cao với 7,2%/năm. Mặc dù vậy, lãi suất cho vay ngắn hạn tối đa đối với

các lĩnh vực ưu tiên của Việt Nam là 4,5%/năm, thấp hơn mức bình quân của ASEAN-4 (Xem bài viết: “Lãi suất cho

vay của Việt Nam cao hay thấp so với khu vực”, Tạp chí điện tử VnEconomy ngày 31/10/2020). Theo quan sát của tác

giả, từ thời điểm đó đến nay lãi suất huy động cũng như cho vay của Việt Nam vẫn tiếp tục giảm.

8

Số 09(433) - T5/2021

NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT

5 đến 10 năm, với lãi suất hợp lý thì vẫn có

thể huy động được nguồn vốn nhàn rỗi từ

dân cư hiện còn rất lớn. Kinh nghiệm nhiều

nước phát triển có tỷ lệ nợ công rất cao,

thậm chí lên đến 200%/GDP nhưng chủ yếu

là từ vay trong nước (ví dụ như Nhật Bản⁸),

nên họ vẫn bảo đảm an toàn các cân đối vĩ

mô của nền kinh tế.

phục vụ chuyển đổi số nền kinh tế. Theo

đó, cần tập trung vào xây dựng cơ chế và

giải pháp đồng bộ cho cả ba lĩnh vực: giáo

dục, đào tạo nghề và đào tạo đại học. Đặc

biệt là đào tạo nghề, cần đổi mới chương

trình, nội dung, tập trung đào tạo các nghề

đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số nền kinh tế.

Trong đó, cần đặc biệt chú ý đến việc liên

kết trong đào tạo nghề với sử dụng lao động

giữa các cơ sở đào tạo nghề với các doanh

nghiệp, hiệp hội doanh nghiệp. Đồng thời,

với việc cập nhật bổ sung tư duy, kiến thức

của Cách mạng công nghiệp lần thứ tư cho

đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức, để

nâng cao nhận thức cũng như chất lượng

trong nghiên cứu, hoạch định chính sách và

quản lý nhà nước thời CMCN 4.0 của đội

ngũ này, Bộ Thông tin và Truyền thông cần

sớm hoàn thiện trình Chính phủ ban hành

“Đề án nâng cao nhận thức, đào tạo và phát

triển nguồn nhân lực chuyển đổi số đến năm

2025, định hướng đến năm 2030” đã được

giao trong Nghị quyết số 01/NQ-CP của

Chính phủ, ngày 01/01/2021. Mục tiêu cần

đạt là trong 10 năm tới, nguồn nhân lực Việt

Nam phải đủ về số lượng và năng lực, từng

bước đáp ứng yêu cầu phát triển nền kinh tế

số, xã hội số.

Trong giai đoạn 10 đến 15 năm tới, theo

tác giả, nếu có cơ chế kêu gọi được đầu tư

tư nhân và dành nguồn lực đầu tư công để

hoàn thành tuyến đường sắt tốc độ cao (cùng

với tuyến đường bộ cao tốc phía đông) thì

mục tiêu đột phá về kết cấu hạ tầng kinh tế

theo Nghị quyết của Đại hội Đảng XII và

XIII cơ bản là thành công, góp phần thúc

đẩy phát triển kinh tế - xã hội cả nước.

3. Chiến lược về phát triển nguồn nhân lực

Nghị quyết Đại hội Đảng XIII ghi: “Phát

triển nguồn nhân lực, nhất là nguồn nhân

lực chất lượng cao; ưu tiên phát triển nguồn

nhân lực cho công tác lãnh đạo, quản lý và

các lĩnh vực then chốt trên cơ sở nâng cao,

tạo bước chuyển mạnh mẽ, toàn diện, cơ

bản về chất lượng giáo dục, đào tạo gắn với

cơ chế tuyển dụng, sử dụng, đãi ngộ nhân

tài, đẩy mạnh nghiên cứu, chuyển giao và

ứng dụng khoa học - công nghệ, đổi mới

sáng tạo; khơi dậy khát vọng phát triển đất

nước phồn vinh, hạnh phúc, phát huy giá

trị văn hóa, sức mạnh con người Việt Nam,

tinh thần đoàn kết, tự hào dân tộc trong sự

nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc”⁹

4. Đầu tư, tạo bước phát triển đột phá,

bền vững về nông nghiệp trong 10 năm tới

Vấn đề này không nằm trong ba đột phá

chiến lược của Nghị quyết Đại hội XIII,

nhưng tác giả cho rằng, nông nghiệp là lĩnh

vực có nhiều tiềm năng và dư địa phát triển,

cần khai thác cho phát triển bền vững đất

nước, cải thiện đời sống người dân. Việc

chọn trọng tâm phát triển nông nghiệp vì

lý do sau:

Tác giả cho rằng, chiến lược phát triển

nguồn nhân lực trong 5 đến 10 năm tới

vẫn xoay quanh việc đào tạo, bồi dưỡng

nguồn nhân lực để cập nhật các thành tựu

khoa học, công nghệ của CMCN 4.0 và

⁸Theo thống kê của IMF, nợ công của Nhật Bản là 237,6%/GDP; Singapore là 111,1%/DGP; Mỹ là 105,2%/

GDP. Xem bài viết “Những quốc gia vay nợ nhiều nhất”, Tạpchitaichinh.vn ngày 27/10/2019. Theo khảo sát

của tác giả, ở thời điểm hiện nay nợ công của Nhật Bản có thể đã lên đến 250%/GDP.

⁹Xem: Sách đã dẫn, tr.338.

Số 09(433) - T5/2021

9

NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT

- Chúng ta có tiềm năng về phát triển

nông nghiệp: tài nguyên đất đai, khí hậu cơ

bản có nhiều lợi thế, sản phẩm đa dạng và

giàu tiềm năng xuất khẩu, người nông dân

cần cù, chịu khó, có khả năng sáng tạo và

khao khát làm giàu;

thế Luật Hợp tác xã hiện hành; (2) nông

dân cho doanh nghiệp thuê đất; (3) góp vốn

bằng đất để cùng đầu tư thành lập doanh

nghiệp nông nghiệp hoặc thực hiện dự án;

(4) ký kết hợp đồng bao tiêu sản phẩm để

chế biến, tiêu thụ, xuất khẩu;

- Dư địa cho phát triển nông nghiệp còn

rất lớn: nếu khai thác được các tiềm năng

nêu trên, đặc biệt, nếu sản phẩm nông nghiệp

của Việt Nam được sản xuất theo đúng tiêu

chuẩn, quy chuẩn theo mô hình nông nghiệp

hữu cơ thì khả năng xuất khẩu nông sản là rất

lớn từ lợi thế của 16 hiệp định thương mại tự

do mang lại; đồng thời thị trường trong nước

với gần 100 triệu dân đang khao khát thực

phẩm sạch cũng là dư địa lớn cho phát triển

nông nghiệp bền vững;

- Đưa khoa học, công nghệ cao vào

nông nghiệp.

Để hiện thực hóa được ba việc trên, Nhà

nước cần có chính sách mạnh mẽ hỗ trợ

phát triển nông nghiệp công nghệ cao, sạch,

hướng mạnh vào xuất khẩu. Cụ thể, trong

10 năm tới mỗi năm Nhà nước cần đầu tư

khoảng 30 đến 35 nghìn tỷ đồng (khoảng

trên dưới 2% chi ngân sách), tập trung cho

ba việc sau: (1) chuyển đổi cơ cấu sản xuất

nông nghiệp thích ứng với biến đổi khí hậu;

(2) thực hiện điều tra, khảo sát, thống kê

để thông tin, dự báo cho người dân về sản

phẩm, về thị trường; tăng cường xúc tiến

thương mại, giúp người dân, doanh nghiệp

tìm kiếm thị trường xuất khẩu, khắc phục

tình trạng được mùa mất giá, tình trạng “giải

cứu” nông sản, người nông dân mù mờ về

thông tin thị trường; (3) thực hiện khuyến

nông mạnh mẽ bằng cách hỗ trợ chuyển

giao khoa học, công nghệ cho doanh nghiệp

nông nghiệp, nông dân. Trong đó, đặc biệt

chú trọng hỗ trợ nghiên cứu và cung cấp

giống cây trồng, vật nuôi mới có năng

suất, chất lượng cao; hỗ trợ nghiên cứu và

chuyển giao quy trình công nghệ về nuôi

trồng hiện đại, sạch, đáp ứng yêu cầu xuất

khẩu sang các thị trường khó tính, tận dụng

tối đa lợi thế của các hiệp định thương mại

tự do đang còn rất nhiều dư địa cho xuất

khẩu nông sản.

- Phát triển được nông nghiệp thì tức

khắc sẽ giải quyết được vấn đề nông dân

và nông thôn - khu vực mà Nhà nước cần

quan tâm cải thiện và thay đổi; người nông

dân cần được quan tâm hơn để nâng cao thu

nhập và chất lượng cuộc sống. GDP tăng

cao phải đi liền với thu nhập của người nông

dân tăng cao, đó mới là phát triển bền vững.

Để tạo bước phát triển đột phá, bền vững

trong nông nghiệp, tác giả cho rằng, cần

phải xử lý ba vấn đề sau:

- Sớm sửa đổi Luật Đất đai (trong năm

2022) để mở rộng hạn điền, cho phép tích

tụ đất đai nhiều hơn, đồng thời với việc điều

chỉnh mục đích sử dụng đất nông nghiệp

linh hoạt, phù hợp, bảo đảm cân đối, hài hòa

giữa an ninh lương thực của quốc gia với

hiệu quả kinh tế trong sử dụng đất;

- Phải kết nối được các doanh nghiệp,

nhà đầu tư với nông dân để sản xuất nông

nghiệp quy mô lớn theo các phương thức

chính như sau: (1) Phát triển đa dạng các

mô hình kinh tế hợp tác ngoài mô hình hợp

tác xã hiện nay. Theo đó, cần phải xây dựng

và ban hành Luật về kinh tế hợp tác thay

Nếu làm được như trên, theo tác giả,

sau 10 năm, đến 2030, nông nghiệp Việt

Nam chắc chắn sẽ cất cánh. Đây là thế

mạnh mà Việt Nam cần khai thác cho phát



triển bền vững

10

Số 09(433) - T5/2021

NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT

TRÁCH NHIỆM TRỢ GIÚP PHÁP LÝ CỦA NHÀ NƯỚC

Phạm Thị Duyên Thảo

TS. Khoa Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội.

Thông tin bài viết:

Tóm tắt:

Từ khóa: Trợ giúp pháp lý, trách

nhiệm trợ giúp pháp lý của Nhà

nước, Luật Trợ giúp pháp lý

năm 2017.

Trách nhiệm trợ giúp pháp lý của Nhà nước đã được pháp luật quốc tế

ghi nhận trong tương quan với quyền được trợ giúp pháp lý của người

dân. Một hệ các quy chuẩn và hướng dẫn cụ thể về vấn đề này cũng đã

được gợi ý cho các nước trong những văn kiện quốc tế liên quan. Tham

chiếu với các văn kiện đó cho thấy, pháp luật hiện hành của Việt Nam

đã có những quy định cơ bản, thể hiện độ tương thích nhất định, nhưng

cũng còn những bất cập cần tiếp tục được hoàn thiện nhằm góp phần

nâng cao hiệu quả của hoạt động trợ giúp pháp lý, bảo đảm quyền con

người, quyền công dân.

Lịch sử bài viết:

Nhận bài

Biên tập

Duyệt bài

: 10/02/2021

: 04/3/2021

: 07/3/2021

Article Infomation:

Abstract:

Keywords: Legal aid; the state's

legal aid responsibilities, Law on

Legal Aid of 2017.

The state's legal aid responsibility has been recognized in international laws

in relation to the people's right to legal aid. Aportfolio of speciﬁc standards

and guidelines on this issue has also been recommended to the countries

in relevant international documents. References to those documents show

that the current law of Vietnam has basic provisions, reﬂecting certain

compatibility, but there are also shortcomings that need to be review for

further improvements in order to contribute to improving the quality of

legal aid activities, ensuring human rights, and citizens' rights.

History:

Received

Edited

: 10 Feb. 2021

: 04 Mar. 2021

: 07 Mar. 2021

Approved

Trợ giúp pháp lý (TGPL) là việc cung

cấp dịch vụ pháp lý miễn phí cho đối tượng

được trợ giúp pháp lý nhằm bảo vệ quyền,

lợi ích hợp pháp của đối tượng này; nâng

cao hiểu biết pháp luật, ý thức tôn trọng

và chấp hành pháp luật; góp phần vào việc

phổ biến, giáo dục pháp luật, bảo vệ công

lý, bảo đảm công bằng xã hội, phòng ngừa,

hạn chế tranh chấp và vi phạm pháp luật.

Quyền được TGPL là một quyền con người

cơ bản, thuộc nội hàm của quyền tiếp cận

tư pháp, “là cơ sở cho việc thụ hưởng các

quyền khác, bao gồm quyền được xét xử

công bằng và là một biện pháp bảo vệ quan

trọng để bảo đảm sự công bằng cơ bản và

niềm tin của công chúng đối với quá trình

tư pháp...”¹. Bản chất của quyền TGPL là

khả năng chính đáng của cá nhân được pháp

luật đảm bảo, được tiếp cận hệ thống dịch

vụ tư vấn pháp lý miễn phí, được đại diện

và được xét xử một cách công bằng mà

không phải trả tiền.

1. Trách nhiệm trợ giúp pháp lý của Nhà

nước trong các văn kiện quốc tế

Nhu cầu được TGPL luôn tồn tại trong

xã hội và có xu thế ngày một tăng; do đó,

nếu để xã hội tự đáp ứng, sẽ có nhiều vấn

đề nảy sinh, từ sự đa dạng, phức tạp về chủ

thể, đối tượng, tính chất các vụ việc. Những

đối tượng thuộc diện TGPL là những người

¹Hướng dẫn của Liên hợp quốc (LHQ) về tiếp cận trợ giúp pháp lý trong hệ thống tư pháp hình sự (Nguyên

tắc 1, Quyền được trợ giúp pháp lý, Nghị quyết của Đại hội đồng LHQ 67/187), https://trogiupphaply.gov.vn/

nghien-cuu-trao-doi/gioi-thieu-huong-dan-cua-lien-hop-quoc-ve-tiep-can-tro-giup-phap-ly-trong-tu.

Số 09(433) - T5/2021

11

NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT

gặp những khó khăn nhất định, mà đôi

khi không phải do bản thân người đó; nếu

không có sự can thiệp, hỗ trợ, họ không thể

hoặc hiếm có được cơ hội như người khác

trong tiếp cận công lý.

gia cần bảo đảm quyền được TGPL trong

hệ thống pháp luật quốc nội ở mức độ cao

nhất có thể, bao gồm cả Hiến pháp². Luật

hóa quyền TGPL của công dân là một trong

những trách nhiệm của Nhà nước, tạo cơ sở

pháp lý cho việc xây dựng cơ chế bảo đảm

thực hiện TGPL cho công dân. Để thực hiện,

Nhà nước phải có các kế hoạch, chương trình

hành động cụ thể nhằm đảm bảo cho công

dân có quyền được TGPL. Thông qua pháp

luật, quyền TGPL được quy định rõ ràng, từ

đó xác định khung khổ hành động của các

chủ thể công quyền, hạn chế sự lạm quyền

vốn dễ xảy ra trong quá trình thực thi.

Nhà nước là chủ thể chính thức và chủ

yếu của quan hệ pháp luật, trong đó có quan

hệ liên quan đến nhân quyền. Quyền được

TGPL là quyền cơ bản, Nhà nước là tổ chức

thích hợp nhất cho việc đáp ứng cam kết,

chịu trách nhiệm pháp lý quốc tế và sử dụng

nguồn lực, cũng như phát triển các quan hệ

hợp tác trong lĩnh vực TGPL. Bên cạnh đó,

TGPL là hoạt động không sinh lợi trực tiếp

đối với chủ thể thực hiện, nếu không có sự

can thiệp của Nhà nước, các chủ thể khác

có thể không muốn làm hoặc không đủ khả

năng làm, dẫn đến tính bền vững của hoạt

động TGPL bị hạn chế.

- Bảo đảm nguyên tắc không phân biệt,

bình đẳng trong quá trình cung cấp TGPL:

Khi cung cấp dịch vụ TGPL, Nhà nước phải

đảm bảo nguyên tắc không phân biệt đối xử

về tất cả các khía cạnh: “giới, chủng tộc,

màu da, tôn giáo, tài sản, quan điểm chính

trị và các quan điểm khác, quốc tịch, dân

tộc, tư cách công dân hoặc nơi ở, nơi sinh,

trình độ giáo dục, địa vị xã hội và các vấn đề

khác”³, “bảo đảm bình đẳng trong tiếp cận

TGPL cho phụ nữ, trẻ em hoặc nhóm người

có nhu cầu đặc biệt, người tị nạn, người di

cư, người dân tộc thiểu số, nạn nhân bị mua

bán, người già và những người khuyết tật”⁴.

Trách nhiệm TGPL của Nhà nước đã

được ghi nhận trong các văn kiện quốc tế

như: Tuyên ngôn nhân quyền năm 1948

(Điều 10), Công ước quốc tế về các quyền

dân sự và chính trị năm 1966 (Điều 14),

Công ước chống phân biệt đối xử với phụ

nữ năm 1981 (Điều 2), Công ước quốc tế

về quyền trẻ em năm 1982 (Điều 37), Công

ước quốc tế về quyền của người khuyết tật...

Trong các văn kiện pháp lý quốc tế nêu

trên, trách nhiệm của Nhà nước là bảo đảm

quyền TGPL của công dân được thể hiện ở

các khía cạnh sau:

- Bảo đảm quyền sớm được tiếp cận

TGPL: Quyền sớm được tiếp cận TGPL là

quyền tiếp cận với TGPL ngay từ thời điểm

mà một người bị tình nghi, bị bắt giữ, bị

tạm giam hoặc bị buộc tội đã phạm tội, tùy

thuộc vào từng trường hợp cụ thể. Đồng

thời, trong suốt thời gian từ lần tiếp cận

- Chủ động tạo cơ sở pháp lý cho việc

đảm bảo quyền được TGPL của công dân:

Văn kiện quốc tế khẳng định, các quốc

²Hướng dẫn của Liên hợp quốc (LHQ) về tiếp cận trợ giúp pháp lý trong hệ thống tư pháp hình sự (Nguyên

tắc 1, Quyền được trợ giúp pháp lý, Nghị quyết của Đại hội đồng LHQ 67/187), https://trogiupphaply.gov.vn/

nghien-cuu-trao-doi/gioi-thieu-huong-dan-cua-lien-hop-quoc-ve-tiep-can-tro-giup-phap-ly-trong-tu.

³Luật mẫu trợ giúp pháp lý, Cơ quan phòng, chống tội phạm và ma túy của LHQ chủ trì xây dựng năm 2017,

Model Law on Legal Aid in Criminal Justice Systems with Commentaries, https://www.unodc.org/documents/

justice-and-prison-reform/LegalAid/Model_Law_on_Legal_Aid.pdf.

⁴Luật mẫu trợ giúp pháp lý, Cơ quan phòng, chống tội phạm và ma túy của LHQ chủ trì xây dựng năm 2017

(Điều 5 Không phân biệt đối xử), Model Law on Legal Aid in Criminal Justice Systems with Commentaries,

https://www.unodc.org/documents/justice-and-prison-reform/LegalAid/Model_Law_on_Legal_Aid.pdf.

12

Số 09(433) - T5/2021

NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT

TGPL đầu tiên đó, TGPL được tiến hành

liên tục cho tới và trong lần xuất hiện đầu

tiên trước khi có phán quyết bởi thẩm phán

xem người đó sẽ bị tạm giam hoặc được thả

tự do trong thời gian chờ xét xử. Cụ thể, “từ

thời điểm một người nhận thức được mình

là đối tượng điều tra, kể cả trong trường hợp

bị bắt hoặc bị tạm giữ và trong toàn bộ các

giai đoạn của tiến trình tư pháp hình sự”⁵.

Theo các Nguyên tắc và Hướng dẫn của

Liên hợp quốc (LHQ), quyền được trợ giúp

pháp lý là quyền cần phải được đảm bảo ở

mức cao nhất có thể, một thẩm phán không

nên có những suy luận hoặc kết luận bất

lợi về việc một người bị tình nghi hoặc bị

cáo buộc thực hiện quyền được TGPL. Việc

bảo đảm quyền được tiếp cận sớm TGPL

nhằm giảm thiểu nguy cơ người bị cáo

buộc bị ngược đãi hoặc ép phải nhận tội,

nhất là những người thuộc nhóm yếu thế,

đồng thời, khắc phục được những hạn chế

có thể đến từ sự thiếu kiến thức, nguồn lực

tài chính hoặc năng lực pháp luật của các

chủ thể. Việc đảm bảo quyền tiếp cận sớm

TGPL đòi hỏi Nhà nước có trách nhiệm tạo

cơ chế cho các các luật sư, cán bộ tư pháp,

các tổ chức xã hội tham gia vào hoạt động

giáo dục, phổ biến pháp luật, tăng cường

kiến thức và hiểu biết của công chúng đối

với quyền này.

vấn đề về hành chính, dân sự và hình sự và

các công chức có nghĩa vụ thông báo, giải

thích các khía cạnh về thủ tục và nội dung

của các vấn đề pháp lý cho mọi thành viên

trong xã hội”⁶. “Chính phủ và các nhà tài

trợ quốc tế đảm bảo rằng các chương trình

hỗ trợ cho hệ thống tư pháp ở cả các quốc

gia đang phát triển và chuyển đổi bao gồm

việc cung cấp thông tin về TGPL và các

biện pháp khác để tăng cường quyền tiếp

cận công lý, đặc biệt là đối với người nghèo

và nhóm đối tượng dễ bị tổn thương một

cách bền vững”⁷. Sự đa dạng và toàn diện

của các thông tin cần cung cấp phải phù hợp

với các nhóm chủ thể của quyền, liên quan

cả đến các luật hiện hành, các mô hình, quy

trình và thủ tục có thể hỗ trợ trong TGPL.

Việc đảm bảo cung cấp thông tin góp phần

làm gia tăng trách nhiệm của quốc gia trong

quá trình thực hiện nghĩa vụ TGPL.

- Kết nối, tạo điều kiện để xã hội tham

gia TGPL: Nhà nước cần hợp tác với các

chủ thể có liên quan khác như các tổ chức

phi chính phủ, các tổ chức cộng đồng, các

tổ chức từ thiện có hoặc không có tính chất

tôn giáo, các cơ quan, các hiệp hội nghề

nghiệp và các tổ chức nghiên cứu và bảo

đảm sự tham gia có hiệu quả của cộng đồng

trong việc xây dựng các chính sách, chương

trình và pháp luật về TGPL. Các Chính phủ

cần sử dụng nhiều loại chủ thể để thực hiện

TGPL như: văn phòng bào chữa công do

Chính phủ tài trợ, các chương trình sử dụng

luật sư, các trung tâm TGPL, các trung tâm

thực hành nghề luật của trường đại học

cũng như sự hợp tác với các tổ chức xã hội

dân sự và các tổ chức tôn giáo⁸. Tham gia

- Bảo đảm cung cấp thông tin, thông báo

cho các chủ thể có thẩm quyền liên quan:

Nhằm đảm bảo tính toàn diện của hoạt

động TCPL cũng như đảm bảo quyền của

nhóm được TGPL mang tính đặc thù, “các

Chính phủ có nghĩa vụ đảm bảo việc cung

cấp thông tin pháp luật đối với tất cả các

⁵Luật mẫu trợ giúp pháp lý, Cơ quan phòng, chống tội phạm và ma túy của LHQ chủ trì xây dựng năm 2017

(Điều 8 Quyền được tiếp cận sớm), Model Law on Legal Aid in Criminal Justice Systems with Commentaries,

https://www.unodc.org/documents/justice-and-prison-reform/LegalAid/Model_Law_on_Legal_Aid.pdf.

⁶Tuyên bố Ky-ép năm 2007 về trợ giúp pháp lý, https://www.legalaidrwanda.org/legal_text/Kyiv_Declaration_

Right_to_Legal_Aid.pdf.

⁷Tlđd, https://www.legalaidrwanda.org/legal_text/Kyiv_Declaration_Right_to_Legal_Aid.pdf.

⁸Tlđd, https://www.legalaidrwanda.org/legal_text/Kyiv_Declaration_Right_to_Legal_Aid.pdf.

Số 09(433) - T5/2021

13

NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT

TGPL vừa là quyền, vừa là nghĩa vụ của xã

hội trong tương quan với trách nhiệm TGPL

của Nhà nước, vì “TGPL mang lại lợi ích

cho xã hội bằng cách bảo vệ các cộng đồng

lành mạnh, tiết kiệm nguồn lực, và tạo cảm

giác an toàn cho người dân”⁹; qua đó, thúc

đẩy TGPL phát triển, hiệu quả.

TGPL, bảo đảm cho luật sư và những người

thực hiện TGPL tránh khỏi sự quấy rầy, dọa

dẫm và đe dọa đối với an ninh, an toàn của

bản thân họ¹³.

Như vậy, trách nhiệm của Nhà nước đã

được các văn bản pháp lý quốc tế ghi nhận ở

nhiều khía cạnh, từ nghĩa vụ chính thức, đảm

bảo tính chất bền vững, nguồn tài chính cho

TGPL, bảo đảm chất lượng đội ngũ nhân lực,

tạo lập cơ chế để có nhiều chủ thể tham gia

hoạt động TGPL, cho đến việc bảo đảm các

nguyên tắc cần tuân thủ đối với từng nhóm

chủ thể, từng hoạt động TGPL ...

- Bảo đảm cung cấp về mặt tài chính và

đội ngũ nhân lực có chất lượng: Các Chính

phủ cần bảo đảm cung cấp đầy đủ tài chính

và các nguồn lực khác cho dịch vụ pháp

lý dành cho người nghèo và người yếu thế

khác nếu cần thiết¹⁰; bố trí nguồn nhân lực

và tài lực cần thiết cho hệ thống TGPL, bảo

đảm biên chế đầy đủ cho hệ thống TGPL

trong toàn quốc và bảo đảm các chuyên gia

làm việc cho hệ thống TGPL quốc gia có

trình độ và được đào tạo phù hợp với dịch

vụ họ cung cấp¹¹; bảo đảm quy trình tố tụng

và cơ chế tiếp cận luật sư thuận lợi, có hiệu

quả và bình đẳng dành cho tất cả mọi người

mà không có bất kỳ sự phân biệt nào¹².

2. Trách nhiệm trợ giúp pháp lý của

Nhà nước theo quy định của pháp luật

Việt Nam

Theo quy định của Điều 2 Luật TGPL

năm 2017, lần đầu tiên TGPL được tiếp

cận dưới góc độ là một hoạt động. Theo

đó, “TGPL là việc cung cấp dịch vụ pháp

lý miễn phí cho người được TGPL trong vụ

việc TGPL”. Sự thay đổi này không những

giúp cho việc xây dựng một cơ chế TGPL

phù hợp, mà còn góp phần xác định cụ thể

được các trách nhiệm, nghĩa vụ của Nhà

nước trong hoạt động TGPL; phân tách

trách nhiệm TGPL với trách nhiệm giáo

dục, phổ biến pháp luật, tránh bỏ sót nhu

cầu TGPL của người dân.

Bảo đảm về tài chính cho TGPL chính

là cách Nhà nước xóa bỏ trở ngại lớn nhất

ngăn cản các chủ thể thụ hưởng quyền

TGPL trong quá trình tiếp cận công lý. Bảo

đảm này cần đặt trong tương quan với bảo

đảm quyền tiếp cận sớm với TGPL.

- Bảo đảm môi trường an toàn cho việc

thực hiện TGPL: Các Chính phủ cần bảo

đảm môi trường an toàn cho việc thực hiện

Khoản 1 Điều 4 Luật TGPL năm 2017

tiếp tục khẳng định, TGPL là trách nhiệm

9

Tiếp cận sớm trợ giúp pháp lý trong các quá trình tố tụng hình sự: Sổ tay cho các nhà hoạch định chính

sách và các nhà thực tiễn, Tuyển tập ấn phẩm về tư pháp hình sự, Cơ quan Phòng, chống ma túy và tội phạm

của Liên hợp quốc, https://www.unodc.org/documents/justice-and-prison-reform/Early_access_to_legal_aid_

Vie_ﬁnal.pdf.

10

Các nguyên tắc của Liên hợp quốc năm 1990 về vai trò của luật sư, https://thuvienphapluat.vn/van-ban/

Linh-vuc-khac/Nguyen-tac-co-ban-ve-vai-tro-cua-luat-su-1990-275828.aspx.

¹¹Hướng dẫn số 13, Hướng dẫn của Liên hợp quốc về tiếp cận trợ giúp pháp lý trong hệ thống tư pháp hình

sự, Nghị quyết của Đại hội đồng LHQ 67/187, https://trogiupphaply.gov.vn/nghien-cuu-trao-doi/gioi-thieu-

huong-dan-cua-lien-hop-quoc-ve-tiep-can-tro-giup-phap-ly-trong-tu.

¹²Điểm 2, các nguyên tắc của Liên hợp quốc năm 1990 về vai trò của luật sư, https://thuvienphapluat.vn/van-

ban/Linh-vuc-khac/Nguyen-tac-co-ban-ve-vai-tro-cua-luat-su-1990-275828.aspx.

¹³Điểm 14 Tuyên bố Ky-ép năm 2007 về trợ giúp pháp lý, https://www.legalaidrwanda.org/legal_text/Kyiv_

Declaration_Right_to_Legal_Aid.pdf.

14

Số 09(433) - T5/2021

NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT

của Nhà nước”, đồng thời quy định rõ

“chính sách về TGPL” là của “Nhà nước”.

Quy định này bảo đảm phù hợp với chính

sách về TGPL của Nhà nước được quy định

trong các văn bản luật liên quan như: Luật

Tố tụng hành chính (khoản 3 Điều 19); Bộ

luật Tố tụng dân sự (khoản 3 Điều 9); Bộ

luật Tố tụng hình sự (khoản 2 Điều 76).

Mục đích của TGPL cũng được khẳng định,

nhằm: “góp phần bảo đảm quyền con người,

quyền công dân trong tiếp cận công lý và

bình đẳng trước pháp luật”. Trách nhiệm

quản lý nhà nước được giao cho Chính phủ,

Bộ Tư pháp, các Bộ, cơ quan ngang Bộ, Ủy

ban nhân dân cấp tỉnh.

năm 2017 quy định theo hướng tăng cường

tính chịu trách nhiệm, hạn chế thành lập ồ

ạt, nhằm TGPL được triển khai chất lượng,

tránh thụ động, hình thức.

Bên cạnh đó, Luật TGPL năm 2017 còn

quy định tiêu chuẩn tham gia thực hiện

TGPL đối với tổ chức hành nghề luật sư,

tổ chức tư vấn pháp luật và quản lý chất

lượng vụ việc TGPL; tiêu chuẩn đối với trợ

giúp viên pháp lý, luật sư thực hiện TGPL

theo hợp đồng với Trung tâm TGPL nhà

nước và theo phân công của tổ chức tham

gia TGPL. Theo đó, trợ giúp viên pháp lý,

luật sư phải trải qua tập sự, đề cao sự tham

gia của đội ngũ luật sư, tư vấn viên pháp

luật có kiến thức pháp luật, kinh nghiệm,

hiệu quả làm việc tốt; trợ giúp viên pháp lý

là viên chức nhà nước phải có trách nhiệm

tập trung thực hiện vụ việc tố tụng, nếu

không thực hiện trong thời gian 02 năm

liên tục sẽ bị miễn nhiệm, trừ trường hợp do

nguyên nhân khách quan (điểm 1 khoản 1

Điều 22).

Điều 5 Luật TGPL năm 2017 quy định

Nhà nước bố trí kinh phí trong dự toán ngân

sách hằng năm của cơ quan thực hiện quản lý

nhà nước về TGPL theo quy định của pháp

luật về ngân sách nhà nước. Đối với các tỉnh

chưa tự cân đối được ngân sách, Nhà nước sẽ

ưu tiên bố trí ngân sách từ số bổ sung cân đối

ngân sách hằng năm để hỗ trợ cho việc thực

hiện vụ việc TGPL phức tạp, điển hình. Quy

định này nhằm khắc phục tình trạng nhu cầu

TGPL của người dân không được đáp ứng vì

lý do thiếu kinh phí.

Luật TGPL năm 2017 đã mở rộng đối

tượng được TGPL với 14 nhóm người (thay

vì 6 nhóm như trước); tăng người được

TGPL thuộc nhóm yếu thế. Khía cạnh này

thể hiện nhận thức, sự cam kết của Nhà

nước trong việc cung cấp dịch vụ pháp lý

có chất lượng và công bằng cho mọi nhóm

xã hội.

Luật TGPL năm 2017 cũng quy định cụ

thể trách nhiệm của các cơ quan nhà nước

trong TGPL. Ví dụ, Sở Tư pháp được giao

quyền lựa chọn ký hợp đồng thực hiện TGPL

với các cá nhân, tổ chức có nhu cầu tham

gia hoạt động TGPL; phối hợp với cơ quan

tiến hành tố tụng là Tòa án nhân dân tối cao,

Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Bộ Công an

để tạo điều kiện cho người được TGPL được

hưởng quyền TGPL, người thực hiện TGPL

tham gia tố tụng theo quy định của pháp luật;

các cơ quan nhà nước có liên quan có trách

nhiệm giải thích quyền được TGPL và giới

thiệu đến tổ chức thực hiện TGPL...

Luật TGPL năm 2017 cũng thể hiện

chính sách của Nhà nước đảm bảo đối với

việc tiếp cận sớm với TGPL. Theo quy định

của khoản 3 Điều 31 Luật TGPL 2017,

trong thời hạn 12 giờ kể từ thời điểm nhận

được yêu cầu TGPL của người bị bắt, người

bị tạm giữ hoặc trong 24 giờ kể từ thời điểm

nhận được yêu cầu TGPL của bị can, bị cáo,

người bị hại thuộc diện được TGPL, thì cơ

quan, người có thẩm quyền tiến hành tố

tụng có trách nhiệm thông báo cho Trung

tâm TGPL nhà nước tại địa phương cử

Điều kiện thành lập các chi nhánh Trung

tâm TGPL của Nhà nước được Luật TGPL

Số 09(433) - T5/2021

15

NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT

người thực hiện TGPL cho bị can, bị cáo

trong thời hạn tạm giữ, tạm giam theo quy

định của pháp luật tố tụng.

quan với quyền được đảm bảo TGPL của

người dân.

Thứ hai, mặc dù Luật TGPL năm 2017

đã mở rộng đối tượng được TGPL, nhưng

quy định hiện hành còn bỏ sót đối tượng cần

được TGPL. Cụ thể: Người từ đủ 16 tuổi

đến dưới 18 tuổi là bị hại trong vụ án hình

sự chỉ được TGPL khi khó khăn về tài chính

là chưa tương thích với pháp luật quốc tế

về TGPL.

Đặc biệt, Luật TGPL năm 2017 bổ sung

quy định về quản lý và đánh giá chất lượng

đối với vụ việc TGPL. Các tiêu chí đánh

giá gồm: tuân thủ đầy đủ các quy định của

pháp luật về TGPL; đáp ứng điều kiện, tiêu

chuẩn về kỹ năng, đạo đức, trách nhiệm; đáp

ứng được mục tiêu của hoạt động TGPL;

đáp ứng nhu cầu hợp pháp của người được

TGPL. Quản lý chất lượng bao gồm: thẩm

định chất lượng vụ việc TGPL của tổ chức

thực hiện trợ giúp pháp lý và đánh giá chất

lượng hoạt động của cơ quan quản lý nhà

nước về TGPL.

Thứ ba, pháp luật về TGPL hiện hành

còn thiếu quy định về cơ chế giám sát đối

với những người thực hiện TGPL để ngăn

chặn tham nhũng theo hướng dẫn của Liên

hợp quốc. Quy định hiện nay về giám sát

hoạt động TGPL chủ yếu dừng trong nội bộ

tổ chức hoặc trong hệ thống quản lý; chưa

có quy định về giám sát của một tổ chức có

thẩm quyền hoặc giám sát của xã hội - bên

thứ ba đối với công tác này.

Nhìn chung, quy định của Luật TGPL

năm 2017 đã đáp ứng khá đầy đủ yêu cầu,

chuẩn mực của pháp luật quốc tế đối với

quốc gia trong TGPL. Bên cạnh đó, pháp

luật về TGPL của nước ta còn một số hạn

chế sau đây:

3. Hoàn thiện quy định của pháp luật về

trợ giúp pháp lý

Để bảo đảm nâng cao hiệu quả hoạt động

TGPL ở nước ta hiện nay, bảo đảm quyền

con người, tác giả cho rằng, cần sửa đổi, bổ

sung các quy định của pháp luật hiện hành

về TGPL như sau:

Thứ nhất, theo các quy định hiện hành,

trách nhiệm TGPL của Nhà nước chủ yếu

mới dừng ở góc độ nghĩa vụ pháp lý tích

cực, thể hiện ở các quy định về thẩm quyền

quản lý, nghĩa vụ phối hợp, các quy định

về quyền, nghĩa vụ liên quan (Chương VI

Luật TGPL năm 2017). Còn trách nhiệm

dưới góc độ trách nhiệm pháp lý - hậu quả

bất lợi đối với hành vi vi phạm của các chủ

thể TGPL hầu như không được đề cập, hoặc

nếu có, thì cũng mang tính chung chung,

dẫn chiếu đến các văn bản quy phạm pháp

luật khác. Trong khi đó, các văn bản liên

quan cũng không có chế tài cụ thể cho các

dạng hành vi này, dẫn đến tính răn đe đối

với chủ thể vi phạm rất thấp. Cùng với đó,

các quy định mang tính giới hạn quyền đối

với các chủ thể công quyền (hạn chế sự lạm

quyền) trong quá trình quản lý, thực hiện

TGPL cũng không được thể hiện. Điều này

tạo nên sự thiếu tương thích trong tương

Thứ nhất, bổ sung quy định về trách

nhiệm pháp lý của các chủ thể công đối

với vi phạm hoặc để xảy ra thiệt hại trong

TGPL; bổ sung quy định về giám sát đối

với mọi hoạt động TGPL.

Thứ hai, sửa đổi điểm đ khoản 7 Điều 7

Luật TGPL năm 2017 theo hướng chuyển

đối tượng quy định ở điểm đ thành đối

tượng được TGPL không phụ thuộc vào

điều kiện khó khăn về tài chính.

Thứ ba, sửa đổi, bổ sung quy định nhằm

đơn giản hóa thủ tục hành chính và tạo ra sự

linh hoạt trong hoạt động TGPL; xây dựng

hệ thống phần mền quản lý TGPL nhằm

giảm bớt chi phí, gia tăng hiệu quả hoạt



động TGPL

16

Số 09(433) - T5/2021

BÀN VỀ DỰ ÁN LUẬT

QUYỀN BỀ MẶT TRONG PHÁP LUẬT DÂN SỰ VÀ QUYỀN SỬ DỤNG ĐẤT

TRONG PHÁP LUẬT ĐẤT ĐAI CỦA VIỆT NAM

Nguyễn Diệu Anh*

*ThS. Phòng Pháp chế và Tuân thủ Ngân hàng GPBank

Thông tin bài viết:

Tóm tắt:

Quyền bề mặt là một quyền mới được quy định trong Bộ luật Dân sự năm

2015. Khác với nhiều nước trên thế giới ghi nhận quyền bề mặt gắn với

chế độ tư hữu về đất đai, Việt Nam thực hiện chế độ sở hữu toàn dân về đất

đai. Theo đó, Nhà nước là đại diện chủ sở hữu và trên cơ sở thẩm quyền

luật định, Nhà nước trao quyền sử dụng đất cho các chủ thể khác sử dụng.

Trong phạm vi bài viết này, tác giả so sánh quyền bề mặt trong Bộ luật Dân

sự năm 2015 và quyền sử dụng đất trong Luật Đất đai năm 2013, từ đó đề

xuất kiến nghị hoàn thiện quy định của Bộ luật Dân sự về quyền bề mặt.

Từ khóa: Quyền bề mặt, quyền

sử dụng đất, Bộ luật Dân sự năm

2015, Luật Đất đai năm 2013.

Lịch sử bài viết:

Nhận bài

Biên tập

Duyệt bài

: 05/3/2021

: 25/3/2021

: 28/3/2021

Article Infomation:

Abstract:

The surface right is a new provision stipulated in the Civil Code of 2015.

Unlike many countries in the world that recognize the surface right

associated with private ownership of land, Vietnam takes the enforcement

of the land ownership of the whole people. Accordingly, the State is the

representative of the owner and on the basis of statutory authority, the

State grants land use rights to other subjects to use. Within the scope of this

article, the author makes a comparision of the surface rights in the Civil

Code of 2015 and land use rights in the Law on Land of 2013, thereby

proposing recommendations to improve the provisions on surface right in

the Civil Code.

Keywords: Surface rights, land

use rights, Civil Code of 2015,

Law on Land of 2013.

Article History:

Received

Edited

: 05 Mar. 2021

: 25 Mar. 2021

: 28 Mar. 2021

Approved

Mã cổ đại trước công nguyên¹. Do chịu ảnh

1. Dẫn nhập

hưởng từ Luật La Mã, nhiều quốc gia châu

Âu cũng sớm ghi nhận quyền bề mặt trong

pháp luật dân sự của họ². Trải qua các giai

đoạn lịch sử, pháp luật châu Âu lại tiếp tục

ảnh hưởng đến pháp luật các quốc gia khác.

Theo cách hiểu của Luật La Mã, quyền bề

mặt gắn với chế độ tư hữu về đất đai, và

mang nội dung là quyền sử dụng bề mặt đất

Quyền bề mặt là một quyền mới được

quy định tại Bộ luật Dân sự (BLDS) năm

2015. BLDS năm 1995 và BLDS năm 2005

đều không quy định về loại quyền này. Tuy

nhiên, trong hệ thống pháp luật ở nhiều

quốc gia trên thế giới, quyền bề mặt không

phải là một quyền mới. Thuật ngữ “Quyền

bề mặt” (Superﬁcies) bắt nguồn từ Luật La

¹Nguyễn Thị Nhung, Viện Kiểm sát nhân dân huyện Kim Thành, tỉnh Nghệ An, Tìm hiểu về quyền bề mặt theo

quy định của Bộ luật Dân sự 2015, http://vienkiemsat.haiduong.gov.vn/ArticleDetail/1/0/4144/1056/Tin-bai-

Tim-hieu-ve-Quyen-be-mat-theo-quy.aspx, truy cập ngày 08/02/2021.

²PGS.TS. Trần Thị Huệ, Trường Đại học Luật Hà Nội, Một số khía cạnh pháp lý về quyền bề mặt trong quy

định của Bộ luật Dân sự, https://iluatsu.com/dan-su/mot-so-khia-canh-phap-ly-ve-quyen-be-mat-trong-quy-

dinh-cua-blds-2015/, truy cập ngày 08/02/2021.

Số 09(433) - T5/2021

17

BÀN VỀ DỰ ÁN LUẬT

để tạo lập các tài sản gắn liền với đất. Căn

cứ để xác lập quyền bề mặt là từ thỏa thuận

và trả chi phí “thuê đất” với chủ sở hữu thửa

đất đó³.

thể khác. Đặc điểm đặc trưng của quyền

bề mặt là quyền này được xác lập trên tài

sản thuộc sở hữu của chủ thể khác (quyền

sử dụng đất của người có quyền sử dụng

đất). Đặc điểm này giúp phân biệt quyền

bề mặt nói riêng, các quyền khác đối với

tài sản nói chung với quyền sở hữu - vật

quyền chính đối với tài sản⁴. Đây cũng

là đặc điểm cho thấy tính phụ thuộc của

quyền bề mặt. Mặt khác, chủ thể mang

quyền bề mặt được trực tiếp chiếm hữu,

sử dụng - khai thác quyền sử dụng đất.

So với chủ thể sở hữu quyền sử dụng đất,

chủ thể có quyền bề mặt không có quyền

định đoạt đối với quyền sử dụng đất như

chủ thể sở hữu. Tuy nhiên, việc sử dụng,

khai thác đất đai của chủ thể mang quyền

bề mặt cũng có tính độc lập, không phụ

thuộc ý chí của chủ sở hữu trong suốt thời

hạn có hiệu lực của quyền.

Việt Nam thực hiện chế độ sở hữu toàn

dân về đất đai; Nhà nước là đại diện chủ sở

hữu, trao quyền sử dụng đất cho các chủ thể

khác nhau trong xã hội. Do đó, khi áp dụng

quyền bề mặt vào pháp luật dân sự, Việt

Nam cần có sự linh hoạt trong nhận thức

và ứng dụng để tránh nhầm lẫn với quyền

sử dụng đất được quy định trong Luật Đất

đai năm 2013. Ví dụ: A ký hợp đồng thuê

đất của B. Thực tế A là người đang sử dụng

đất một cách hợp pháp nhưng A lại không

được thừa nhận với tư cách là “người sử

dụng đất” mà phải là B, người đứng tên trên

Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất. Do đó,

A chỉ có thể thuê để sử dụng đất, xây dựng,

khai thác, thế chấp các tài sản trên đất chứ

không thể giao kết các hợp đồng khác như

chuyển nhượng, tặng cho, để lại thừa kế

quyền sử dụng đất được bởi những quyền

năng này thuộc về B.

Bên cạnh đó, quyền bề mặt còn có một

số đặc điểm khác khi so sánh với quyền

hưởng dụng, quyền đối với bất động sản

liền kề, cụ thể:

Ví dụ trên cho thấy sự cần thiết phải phân

biệt để làm rõ hai khái niệm quyền bề mặt

trong pháp luật dân sự và quyền sử dụng đất

trong pháp luật đất đai trong thực tiễn thực

thi pháp luật ở Việt Nam.

- Về phạm vi tác động của quyền bề mặt

Quyền bề mặt chỉ xác lập phạm vi trên

quyền sử dụng đất của người được Nhà

nước trao quyền sử dụng đất (chủ sở hữu).

Trong khi đó, phạm vi của các quyền tài sản

khác được quy định rộng hơn, như: phạm vi

quyền hưởng dụng có thể xác lập trên mọi

tài sản, phạm vi quyền đối với bất động sản

liền kề có thể xác lập trên quyền sử dụng

đất của người khác.

2. Nhận diện quyền bề mặt trong pháp

luật dân sự và quyền sử dụng đất trong

pháp luật đất đai tại Việt Nam

2.1. Nhận diện quyền bề mặt trong Bộ

luật Dân sự năm 2015

- Về căn cứ xác lập quyền bề mặt

Theo quy định của BLDS năm 2015,

quyền bề mặt là quyền của một chủ thể

đối với mặt đất, mặt nước, khoảng không

gian trên mặt đất, mặt nước và lòng đất

mà quyền sử dụng đất đó thuộc về chủ

Theo quy định của Điều 268 BLDS năm

2015, quyền bề mặt được xác lập theo quy

định của luật, theo thỏa thuận hoặc theo di

chúc. Đây cũng là căn cứ xác lập của quyền

³Trường Đại học Luật Hà Nội (2003), Giáo trình luật La Mã, Nxb. Công an nhân dân, Hà Nội.

⁴PGS.TS. Trần Thị Huệ, Trường Đại học Luật Hà Nội, Một số khía cạnh pháp lý về quyền bề mặt trong quy

định của Bộ luật Dân sự, https://iluatsu.com/dan-su/mot-so-khia-canh-phap-ly-ve-quyen-be-mat-trong-quy-

dinh-cua-blds-2015/, truy cập ngày 08/02/2021.

18

Số 09(433) - T5/2021

BÀN VỀ DỰ ÁN LUẬT

hưởng dụng. Tuy nhiên, quyền đối với bất

động sản liền kề có thể xác lập theo ba căn

cứ này và theo địa thế tự nhiên (Điều 246

BLDS năm 2015).

một cách hiệu quả, góp phần xử lý tài sản

nhanh chóng hơn tại các tổ chức tín dụng.

Bởi lẽ, trên thực tế xảy ra nhiều trường hợp

thuê đất theo các quy định của pháp luật

dân sự và pháp luật đất đai của nước ta

trước khi Bộ luật Dân sự năm 2015 có hiệu

lực thi hành; bên thuê quyền sử dụng đất

chỉ có nhu cầu khai thác mặt đất mà không

có nhu cầu khai thác lòng đất cũng như

không gian bên trên. Trong khi đó, phần

không gian bên trên và lòng đất bên dưới

hoàn toàn có thể sử dụng độc lập với quá

trình sử dụng mặt đất và việc sử dụng này

không làm ảnh hưởng đến việc sử dụng đất

của bên thuê đất. Tính hiệu quả kinh tế của

quyền bề mặt được thể hiện thông qua ví

dụ sau: A là chủ sở hữu quyền sử dụng đất,

A cấp cho B quyền bề mặt nuôi cá và trồng

hoa sen trong ao nằm trên mảnh đất của

A, cho C quyền bề mặt xây nhà sàn, kinh

doanh ăn uống trên mặt ao, cho D quyền

xây cầu vượt phía trên mảnh đất. Như vậy,

từ bề mặt, không gian bên trên, lòng đất

đều được sử dụng và khai thác tối đa. Đây

cũng là một trong những ưu điểm của chế

định quyền bề mặt mà những quy định về

quyền sử dụng đất hiện hành theo pháp

luật đất đai không có được.

- Về thời hạn của quyền bề mặt

BLDS năm 2015 quy định thời hạn của

quyền bề mặt được xác định theo quy định

của pháp luật, theo thỏa thuận hoặc theo di

chúc nhưng không vượt quá thời hạn của

quyền sử dụng đất. Có thể thấy rằng, nhằm

tạo sự đảm bảo cho người có quyền bề mặt

có thời gian dài ổn định tạo lập tài sản gắn

liền với đất, tạo điều kiện thuận lợi cho việc

kinh doanh, sản xuất trên đất mà pháp luật

dân sự không chỉ Việt Nam mà cả các quốc

gia khác trên thế giới đều quy định quyền bề

mặt có tính dài hạn. Ví dụ, Bộ luật Dân sự

Nhật Bản quy định thời hạn này tối đa là 50

năm, Bộ luật Dân sự và Thương mại Thái

Lan quy định thời hạn này là cả đời chủ sở

hữu hoặc của người có quyền bề mặt,⁵…

- Xử lý tài sản sau khi quyền bề mặt

chấm dứt

Trường hợp chủ thể quyền bề mặt không

xử lý tài sản trước khi quyền bề mặt chấm

dứt thì quyền sở hữu tài sản đó thuộc về chủ

thể có quyền sử dụng đất kể từ thời điểm

quyền bề mặt chấm dứt, trừ trường hợp chủ

thể có quyền sử dụng đất không nhận tài sản

đó (khoản 2 Điều 273 BLDS năm 2015).

Đây là một trong những vấn đề phức tạp

nhất khi áp dụng trong thực tiễn của quyền

bề mặt.

Bên cạnh đó, quy định của Điều 273

BLDS năm 2015 về xử lý tài sản khi quyền

bề mặt chấm dứt sẽ góp phần giải quyết

những vấn đề phát sinh trong thực tiễn như:

xử lý tài sản trên đất trong trường hợp thu

hồi đất khi hết thời hạn thuê đất; xử lý tài

sản bảo đảm khi thu hồi nợ xấu do Ngân

hàng thực hiện theo Nghị quyết số 42/2017/

QH14 ngày 21/6/2017 quy định về thí điểm

xử lý nợ xấu của các tổ chức tín dụng do

Quốc hội ban hành; tranh chấp trong quản

lý, sử dụng nhà chung cư;…

Việc ghi nhận quyền bề mặt có ý nghĩa

nhất định đối với pháp luật Việt Nam và

được đánh giá sẽ có tác động tích cực đến

nền kinh tế nói chung và ngành bất động

sản nói riêng. Quy định này giúp giá trị

kinh tế của đất đai luôn được khai thác

⁵ThS. Lê Đăng Khoa - Trường Đại học Kiểm sát Hà Nội, Quyền bề mặt theo quy định của BLDS năm 2015

và dự báo một số vướng mắc, bất cập, https://tapchitoaan.vn/bai-viet/giai-dap-phap-luat/vi-vay-viec-tiep-can-

o-cac-goc-do-khac-nhau-ca-ve-mat-ly-luan-quy-dinh-cua-phap-luat-cac-quy-dinh-quoc-te-co-lien-quan-nhu-

cong-uoc-newyork-luat-mau-uncitral-binh-luan-an-la-rat-can-thie, truy cập ngày 08/02/2021;

Số 09(433) - T5/2021

19

Tạp chí Nghiên cứu lập pháp - Số 9 - Năm 2021