Tài liệu Hỏi đáp về quyền con người (Phần 1)
HỎI ĐÁP VỀ QUYỀN CON NGƯỜI
Hỏi ‐ Đáp, với những thông tin ngắn gọn, súc tích, được
chia thành các mục chuyên biệt, bao gồm cả những vấn đề
lý luận, pháp lý về nhân quyền ở tầm quốc tế và Việt Nam.
Cuốn sách, được tái bản lần thứ nhất vào năm 2011, đã
nhận được sự quan tâm của đông đảo bạn đọc, đặc biệt là
các bạn trẻ. Do đó, trong năm nay (2013), chúng tôi tái bản
cuốn sách lần thứ hai với một số nội dung được cập nhật
và bổ sung (thêm 7 câu hỏi đáp vào Phần I).
LỜI GIỚI THIỆU
Kể từ khi Liên hợp quốc được thành lập (năm 1945),
quyền con người đã được quy định cụ thể trong hàng trăm
văn kiện pháp luật quốc tế, trở thành một hệ thống tiêu
chuẩn pháp lý toàn cầu được các quốc gia, trong đó có Việt
Nam, cam kết tôn trọng và thực hiện. Ở Việt Nam, việc phổ
biến và giáo dục nhân quyền ngày càng được Đảng và Nhà
nước quan tâm và khuyến khích.
Chúng tôi hy vọng cuốn sách này sẽ là tài liệu tham
khảo tốt trong nghiên cứu, tìm hiểu về vấn đề quyền con
người và mong nhận được ý kiến góp ý của bạn đọc.
Hà Nội, tháng 1 năm 2013
KHOA LUẬT ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRUNG TÂM NGHIÊN CỨU
Trong bối cảnh đó, một số cơ sở đào tạo, trong đó có
Khoa Luật ‐ Đại học Quốc gia Hà Nội, đã và đang xây
dựng và thực hiện các chương trình giáo dục, nghiên cứu
và phổ biến quyền con người. Nhiều tài liệu phục vụ các
hoạt động này đã được xây dựng và xuất bản, trong đó có
cuốn Giáo trình Lý luận và Pháp luật về quyền con người của
Khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội, xuất bản năm 2009
(tái bản năm 2011).
QUYỀN CON NGƯỜI - QUYỀN CÔNG DÂN
Mặc dù vậy, những tài liệu hiện có vẫn chưa đủ để đáp
ứng nhu cầu giảng dạy, nghiên cứu và tìm hiểu quyền con
người ngày càng cao ở nước ta. Trước thực tế đó, trong
năm 2010, Khoa Luật ‐ Đại học Quốc gia Hà Nội đã xuất
bản cuốn sách Hỏi đáp về Quyền con người dựa trên cuốn
Giáo trình kể trên nhằm giúp bạn đọc dễ dàng tiếp cận với
những nội dung cốt lõi nhất của vấn đề nhân quyền. Với
chủ ý như vậy, chúng tôi đã xây dựng cuốn sách dưới dạng
– 5 –
– 6 –
HỎI ĐÁP VỀ QUYỀN CON NGƯỜI
HĐBA Hội đồng Bảo an của Liên hợp quốc (the United
Nations’ Security Council)
CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG SÁCH
HĐQT Hội đồng Quản thác của Liên hợp quốc
(the United Nations’ Trusteeship Council)
CHỮ VIẾT TẮT
TÊN ĐẦY ĐỦ
HRC Hội đồng nhân quyền của Liên hợp quốc
(the United Nations’ Human Rights Council)
BLDS Bộ luật Dân sự
BLHS Bộ luật Hình sự
ICJ Tòa án Công lý quốc tế (International Court of Justice)
BLLĐ Bộ luật Lao động
ILO Tổ chức Lao động quốc tế (International Labour
Organization)
BLTTHS Bộ luật Tố tụng hình sự
BLTTDS Bộ luật Tố tụng dân sự
Luật BCĐBHĐND Luật Bầu cử Đại biểu Hội đồng nhân dân
Luật BCĐBQH Luật Bầu cử Đại biểu Quốc hội
Luật HN&GĐ Luật Hôn nhân và Gia đình
Luật TCTAND Luật Tổ chức Tòa án nhân dân
HĐND Hội đồng nhân dân
OHCHR Văn phòng Cao ủy Liên hợp quốc về nhân
quyền (Office of the United Nations’ High
Commissioner for Human Rights)
UNDP Chương trình phát triển Liên hợp quốc (the
United Nations’ Development Programme)
UNESCO Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên
Hợp Quốc (the United Nations’ Educational,
Scientific and Cultural Organization)
MTTQ Mặt trận Tổ quốc
UBND Ủy ban nhân dân
UNHCR Văn phòng Cao ủy Liên hợp quốc về người tỵ
nạn (Office of the United Nations’ High
Commissioner for Refugees)
Viện KSND Viện Kiểm sát nhân dân
CHR Ủy ban nhân quyền của Liên hợp quốc (United
Nations Commission on Human Rights)
UNICEF Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc (the United
Nations’ Childrenʹs Fund)
ĐHĐ Đại hội đồng Liên hợp quốc (the United Nations
General Assembly)
UNIFEM
Quỹ phát triển phụ nữ của Liên hợp quốc (the
United Nations’ Development Fund for Women)
ECOSOC Hội đồng Kinh tế ‐ Xã hội Liên hợp quốc (the
United Nations’ Economic and Social Council)
– 7 –
– 8 –
CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG SÁCH
HỎI ĐÁP VỀ QUYỀN CON NGƯỜI
WHO
CAT
ICRPD Công ước về quyền của những người khuyết
Tổ chức Y tế Thế giới (World Health Organization)
tật (Convention on the Rights of Persons with
Disabilities)
Công ước chống tra tấn và các hình thức trừng phạt
và đối xử tàn bạo, vô nhân đạo hay hạ nhục khác,
1984 (Convention against Torture and Other Cruel,
Inhuman or Degrading Treatment or Punishment)
RBA Tiếp cận dựa trên quyền (Right‐based approach)
UDHR Tuyên ngôn thế giới về quyền con người, 1948
(Universal Declaration of Human Rights)
CEDAW
Công ước về xóa bỏ tất cả các hình thức phân biệt
đối xử với phụ nữ (Convention on the Elimination of
All Forms of Discrimination against Women)
UPR Cơ chế đánh giá nhân quyền định kỳ toàn thể
(Universal Periodic Review)
* Bản quyền sơ đồ, ảnh minh họa: Hầu hết các sơ đồ trong sách do
các tác giả xây dựng; các ảnh về Liên Hợp Quốc được lấy từ trang
wikipedia… Các nguồn khác được chú thích cụ thể trong sách.
CRC
ICCPR
ICERD
Công ước về quyền trẻ em (Convention on the
Rights of the Child)
Công ước quốc tế về các quyền dân sự, chính trị
(International Covenant on Civil and Political Rights)
Công ước quốc tế về xóa bỏ tất cả các hình thức
phân biệt đối xử về chủng tộc (International
Convention on the Elimination of All Forms of
Racial Discrimination)
ICESCR Công ước quốc tế về các quyền kinh tế, xã hội
và văn hóa (International Covenant on Economic,
Social and Cultural Rights)
ICPPED Công ước quốc tế về bảo vệ tất cả mọi người
khỏi bị đưa đi mất tích, 2006 (International
Convention for the Protection of All Persons from
Enforced Disappearance)
ICRMW Công ước quốc tế về bảo vệ các quyền của tất cả
người lao động di trú và các thành viên trong
gia đình họ (International Convention on the
Protection of the Rights of All Migrant Workers and
Members of Their Families)
– 9 –
– 10 –
HỎI ĐÁP VỀ QUYỀN CON NGƯỜI
Câu hỏi 13 Quyền con người và an ninh con người có mối liên hệ
như thế nào?....................................................................................... 46
Câu hỏi 14 Quyền con người và tự do có mối liên hệ như thế nào?............. 48
Câu hỏi 15 Quyền con người và dân chủ có mối liên hệ như thế nào?........ 50
Câu hỏi 16 Quyền con người và quản trị tốt có mối liên hệ như thế nào?.. 51
MỤC LỤC
Câu hỏi 17 Quyền con người và tăng trưởng kinh tế
Lời giới thiệu............................................................................................................. 5
Các chữ viết tắt trong sách ..................................................................................... 7
có mối liên hệ như thế nào?............................................................. 53
Câu hỏi 18 Quyền con người có mối liên hệ như thế nào
PHẦN I
với việc xóa bỏ đói nghèo?............................................................... 54
KHÁI LƯỢC VỀ QUYỀN CON NGƯỜI
Câu hỏi 19 Quyền con người có mối liên hệ như thế nào
với an ninh quốc gia?........................................................................ 55
Câu hỏi 1 “Quyền con người” là gì? ................................................................ 21
Câu hỏi 20 Việc bảo đảm quyền con người có mối liên hệ
Câu hỏi 2 Quyền con người có nguồn gốc tự nhiên
như thế nào với những đặc thù về văn hóa?................................ 56
hay do pháp luật quy định? ............................................................ 22
Câu hỏi 21 Nghĩa vụ của các nhà nước trong việc bảo đảm
nhân quyền thể hiện cụ thể như thế nào?..................................... 58
Câu hỏi 3 Quyền con người có những đặc trưng gì? .................................... 25
Câu hỏi 4 Tư tưởng của nhân loại về quyền con người được
hình thành từ bao giờ và phát triển như thế nào?....................... 27
Câu hỏi 22 Thế nào là hành động thụ động và chủ động trong việc
thực thi nhân quyền?........................................................................ 60
Câu hỏi 5 Thế nào là “các thế hệ nhân quyền“?............................................. 30
Câu hỏi 6 Nhân quyền có thể được phân loại như thế nào?........................ 32
Câu hỏi 7 Quyền cá nhân và quyền tập thể có gì khác nhau không?......... 33
Câu hỏi 23 Yêu cầu thực hiện các quyền dân sự, chính trị và các quyền
kinh tế, xã hội, văn hóa có gì khác nhau?...................................... 61
Câu hỏi 24 Phải chăng các quyền kinh tế, xã hội, văn hóa không phải
là các quyền thực chất?..................................................................... 62
Câu hỏi 8 Những đối tượng nào là chủ thể của quyền con người?
Những đối tượng nào là chủ thể có trách nhiệm bảo đảm
Câu hỏi 25 Có khi nào một quốc gia có thể tạm đình chỉ thực hiện
các quyền con người hay không? ................................................... 65
quyền con người?.............................................................................. 35
Câu hỏi 9 Bảo vệ quyền con người là quyền hay trách nhiệm? .................. 37
Câu hỏi 26 Luật quốc tế có đặt ra yêu cầu gì với các quốc gia trong việc
tạm đình chỉ thực hiện quyền con người hay không? ................ 66
Câu hỏi 10 Phải chăng Luật nhân quyền quốc tế chỉ đề cập
đến quyền mà không đề cập đến trách nhiệm/nghĩa vụ
của cá nhân? ....................................................................................... 40
Câu hỏi 27 Luật quốc tế có đặt ra những tiêu chí nào để đánh giá tính
phù hợp của việc tạm đình chỉ thực hiện quyền hay không? ... 67
Câu hỏi 11 Quyền con người, quyền công dân có gì giống, khác nhau?..... 42
Câu hỏi 28 Giới hạn quyền là gì? Những quyền con người nào có thể
bị giới hạn? ......................................................................................... 69
Câu hỏi 12 Quyền con người và phát triển con người có mối liên hệ
như thế nào?....................................................................................... 44
– 11 –
– 12 –
MỤC LỤC
HỎI ĐÁP VỀ QUYỀN CON NGƯỜI
Câu hỏi 29 Luật quốc tế có đặt ra yêu cầu gì với các quốc gia
Câu hỏi 44 Luật nhân quyền quốc tế được hình thành và phát triển
như thế nào? Liên Hợp Quốc có vai trò như thế nào
trong việc giới hạn quyền hay không? .......................................... 71
Câu hỏi 30 Liệu có thể bảo đảm nhân quyền trong hoàn cảnh
nguồn lực kinh tế còn hạn chế không?.......................................... 72
trong quá trình này? ......................................................................... 99
Câu hỏi 45 Hệ thống văn kiện của Luật nhân quyền quốc tế đề cập đến
những vấn đề gì? Những văn kiện nào là quan trọng nhất?... 102
Câu hỏi 31 Vị trí của vấn đề quyền con người trong quan hệ quốc tế như
thế nào?............................................................................................... 73
Câu hỏi 46 Luật nhân quyền quốc tế đề cập đến những quyền
và tự do cụ thể nào?........................................................................ 103
Câu hỏi 32: Giáo dục quyền con người có ý nghĩa như thế nào?................... 75
Câu hỏi 33: “Tuyên ngôn về Giáo dục và đào tạo về nhân quyền“ (2011) có
nội dung cơ bản gì?........................................................................... 77
Câu hỏi 47 Bộ máy nhân quyền Liên Hợp Quốc gồm
những cơ quan nào?........................................................................ 105
Câu hỏi 34: Có các cơ chế bảo vệ và thúc đẩy quyền con người nào? .......... 79
Câu hỏi 48 Cơ chế dựa trên Hiến chương và cơ chế dựa trên công ước là gì?
Hai cơ chế này có điểm gì khác nhau?......................................... 108
Câu hỏi 35: Cơ chế bảo vệ và thúc đẩy quyền con người trong khu vực
ASEAN được thành lập như thế nào? ........................................... 80
Câu hỏi 36: “Tuyên ngôn nhân quyền ASEAN“ (2012) có những nội dung
cơ bản gì? ............................................................................................ 82
Câu hỏi 49 Đại hội đồng Liên Hợp Quốc có vai trò gì trong việc
bảo vệ và thúc đẩy nhân quyền? .................................................. 109
Câu hỏi 37: Cơ chế bảo vệ và thúc đẩy quyền con người cấp quốc gia là gì?.... 83
Câu hỏi 38: Thế nào là “các nhóm người dễ bị tổn thương“?......................... 85
Câu hỏi 50 Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc có vai trò gì trong việc
bảo vệ và thúc đẩy nhân quyền? .................................................. 110
Phần II
Câu hỏi 51 Hội đồng Kinh tế ‐Xã hội Liên Hợp Quốc có vai trò gì
trong việc bảo vệ và thúc đẩy nhân quyền? ............................... 113
LUẬT NHÂN QUYỀN QUỐC TẾ VÀ CƠ CHẾ CỦA LIÊN
HỢP QUỐC VỀ BẢO VỆ, THÚC ĐẨY NHÂN QUYỀN
Câu hỏi 52 Hội đồng Quản thác của Liên Hợp Quốc trước đây có vai trò gì
trong việc bảo vệ và thúc đẩy nhân quyền? ............................... 116
Câu hỏi 39 Luật nhân quyền quốc tế là gì? Ngành luật này có vị trí
như thế nào trong hệ thống luật quốc tế? ..................................... 88
Câu hỏi 53 Tòa án Công lý Quốc tế có vai trò gì trong việc bảo vệ
và thúc đẩy nhân quyền?............................................................... 117
Câu hỏi 40 Đối tượng và phương pháp điều chỉnh của Luật nhân quyền
quốc tế là gì?....................................................................................... 90
Câu hỏi 54 Ban Thư ký Liên Hợp Quốc có vai trò gì trong việc bảo vệ
và thúc đẩy nhân quyền?............................................................... 120
Câu hỏi 41 Nguồn của Luật nhân quyền quốc tế là gì?.................................. 91
Câu hỏi 55 Cao ủy nhân quyền Liên Hợp Quốc là gì và có vai trò gì
trong việc bảo vệ và thúc đẩy quyền con người? ...................... 121
Câu hỏi 42 Luật nhân quyền quốc tế và pháp luật quốc gia
có mối quan hệ như thế nào? .......................................................... 93
Câu hỏi 56 Hội đồng nhân quyền Liên Hợp Quốc là gì?
Câu hỏi 43 Luật nhân quyền quốc tế và Luật nhân đạo quốc tế
có quan hệ với nhau như thế nào? ................................................. 96
Tại sao cơ quan này được thành lập? .......................................... 123
– 13 –
– 14 –
MỤC LỤC
HỎI ĐÁP VỀ QUYỀN CON NGƯỜI
Câu hỏi 57 Hội đồng nhân quyền Liên Hợp Quốc có những chức năng,
Câu hỏi 72 Quyền không bị phân biệt đối xử, được thừa nhận
và bình đẳng trước pháp luật được quy định như thế nào
trong pháp luật quốc tế và pháp luật Việt Nam? ...................... 159
nhiệm vụ gì? Cơ quan này được tổ chức như thế nào?............ 125
Câu hỏi 58 Thế nào là Cơ chế đánh giá định kỳ toàn thể
về nhân quyền (UPR)?.................................................................... 126
Câu hỏi 73 Quyền được bảo vệ không bị tra tấn, đối xử hoặc trừng phạt
tàn bạo, vô nhân đạo hoặc hạ nhục được quy định như thế nào
trong pháp luật quốc tế và pháp luật Việt Nam? ...................... 162
Câu hỏi 59 Tiến trình thực hiện UPR như thế nào?....................................... 127
Câu hỏi 60 Ủy ban nhân quyền trước đây và Hội đồng nhân quyền
hiện nay giống và khác nhau ở những điểm gì?........................ 128
Câu hỏi 74 Quyền không bị bắt làm nô lệ hay nô dịch được quy định
như thế nào trong pháp luật quốc tế và pháp luật Việt Nam? 165
Câu hỏi 61 Hiện có bao nhiêu Ủy ban giám sát việc thực hiện
các công ước quốc tế về nhân quyền?.......................................... 133
Câu hỏi 62 Các Ủy ban công ước được thành lập như thế nào? ................. 135
Câu hỏi 75 Quyền không bị bắt, giam giữ tùy tiện được quy định
như thế nào trong pháp luật quốc tế và pháp luật Việt Nam? 168
Câu hỏi 63 Các Ủy ban công ước có những chức năng,
nhiệm vụ cụ thể gì?......................................................................... 135
Câu hỏi 76 Quyền được đối xử nhân đạo và tôn trọng nhân phẩm
của những người bị tước tự do được quy định như thế nào
trong pháp luật quốc tế và pháp luật Việt Nam? ...................... 171
Câu hỏi 64 Việc xem xét báo cáo quốc gia của các Ủy ban công ước
diễn ra như thế nào? ....................................................................... 138
Câu hỏi 65 Luật nhân quyền quốc tế quy định việc tiếp nhận
và giải quyết khiếu tố về nhân quyền như thế nào? ................. 140
Câu hỏi 77 Quyền được xét xử công bằng được quy định như thế nào
trong pháp luật quốc tế và pháp luật Việt Nam? ...................... 174
Câu hỏi 66 Thủ tục điều tra đặc biệt là gì?...................................................... 144
Câu hỏi 78 Quyền tự do đi lại và lựa chọn nơi ở được quy định
như thế nào trong pháp luật quốc tế và pháp luật Việt Nam? 178
Câu hỏi 67 Những cơ quan nào của Liên Hợp Quốc tiếp nhận
các khiếu nại cá nhân về vi phạm nhân quyền? ........................ 146
Câu hỏi 68 Quan hệ giữa các cơ quan nhân quyền Liên Hợp Quốc
và các tổ chức phi chính phủ như thế nào? ................................ 148
Câu hỏi 79 Quyền tự do tư tưởng, tín ngưỡng và tôn giáo được quy định
như thế nào trong pháp luật quốc tế và pháp luật Việt Nam? 180
Câu hỏi 69 Quy trình tham gia và tổ chức thực hiện các điều ước
quốc tế về nhân quyền của các quốc gia như thế nào?............. 151
Câu hỏi 80 Quyền tự do ngôn luận và biểu đạt được quy định
như thế nào trong pháp luật quốc tế và pháp luật Việt Nam? 186
Câu hỏi 70 Các tổ chức quốc tế có thể hỗ trợ các quốc gia như thế nào
trong việc thực hiện các cam kết quốc tế về nhân quyền? ....... 153
Câu hỏi 81 Quyền tự do lập hội, hội họp hòa bình được quy định
như thế nào trong pháp luật quốc tế và pháp luật Việt Nam? 190
Phần III
NỘI DUNG KHÁI QUÁT CỦA MỘT SỐ QUYỀN
CON NGƯỜI CƠ BẢN THEO PHÁP LUẬT QUỐC TẾ
VÀ VIỆT NAM
Câu hỏi 82 Quyền được bầu cử, ứng cử và tham gia quản lý nhà nước
được quy định như thế nào trong pháp luật quốc tế
và pháp luật Việt Nam? ................................................................. 191
Câu hỏi 71 Quyền sống được quy định như thế nào trong pháp luật
quốc tế và pháp luật Việt Nam? ................................................... 156
Câu hỏi 83 Quyền được bảo vệ đời tư được quy định như thế nào
trong pháp luật quốc tế và pháp luật Việt Nam? ...................... 194
– 15 –
– 16 –
MỤC LỤC
HỎI ĐÁP VỀ QUYỀN CON NGƯỜI
Phần IV
TUYÊN NGÔN TOÀN THẾ GIỚI VỀ NHÂN QUYỀN, 1948...................... 258
KHÁI QUÁT VỀ LỊCH SỬ, QUAN ĐIỂM VÀ CHÍNH
SÁCH VỀ NHÂN QUYỀN Ở VIỆT NAM
CÔNG ƯỚC QUỐC TẾ VỀ CÁC QUYỀN KINH TẾ,
XÃ HỘI VÀ VĂN HOÁ, 1966............................................................................ 268
CÔNG ƯỚC QUỐC TẾ VỀ CÁC QUYỀN DÂN SỰ
VÀ CHÍNH TRỊ, 1966.......................................................................................... 287
Câu hỏi 84 Các quyền con người được tôn trọng như thế nào trong
truyền thống và lịch sử Việt Nam? .............................................. 200
Câu hỏi 85 Ai là người nhắc đến khái niệm nhân quyền sớm nhất ở
Việt Nam?......................................................................................... 204
TÀI LIỆU THAM KHẢO ........................................................................ 322
Câu hỏi 86 Phong trào dân quyền ở Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX
đã diễn ra như thế nào?.................................................................. 207
Câu hỏi 87 Các quan điểm, chính sách của Đảng, Nhà nước Việt Nam
về quyền con người được hình thành từ những cơ sở nào
và được quy định ở đâu? ............................................................... 210
Câu hỏi 88 Đảng, Nhà nước Việt Nam có quan điểm như thế nào
về nhân quyền?................................................................................ 211
Câu hỏi 89 Về phương diện đối nội, Đảng, Nhà nước Việt Nam
có chính sách gì để bảo vệ và thúc đẩy nhân quyền? ............... 219
Câu hỏi 90 Về phương diện đối ngoại, Đảng, Nhà nước Việt Nam
có chính sách gì để bảo vệ và thúc đẩy quyền con người? ...... 228
Câu hỏi 91 Việt Nam đã phê chuẩn, gia nhập những điều ước quốc tế
nào về quyền con người?............................................................... 232
Câu hỏi 92 Gần đây có báo cáo viên, chuyên gia độc lập về nhân quyền nào
của Liên Hợp Quốc đã đến thăm Việt Nam? ............................. 233
PHỤ LỤC I
DANH MỤC CÁC VĂN KIỆN QUỐC TẾ VỀ NHÂN
QUYỀN ........................................................................................237
PHỤ LỤC II
DANH MỤC MỘT SỐ ĐIỀU ƯỚC QUỐC TẾ
VỀ NHÂN QUYỀN MÀ VIỆT NAM LÀ THÀNH VIÊN..... 255
PHỤ LỤC III
TOÀN VĂN BỘ LUẬT NHÂN QUYỀN QUỐC TẾ ...........258
– 17 –
– 18 –
HỎI ĐÁP VỀ QUYỀN CON NGƯỜI
P H Ầ N I
KHÁI LƯỢC
VỀ QUYỀN CON NGƯỜI
– 19 –
– 20 –
KHÁI LƯỢC VỀ QUYỀN CON NGƯỜI
HỎI ĐÁP VỀ QUYỀN CON NGƯỜI
Câu hỏi 1
ngữ human rights. Từ human rights trong tiếng Anh có thể
được dịch là quyền con người (thuần Việt) hoặc nhân quyền
(Hán ‐ Việt). Theo Đại Từ điển Tiếng Việt, “nhân quyền”
chính là “quyền con người”3. Như vậy, xét về mặt ngôn ngữ
học, quyền con người và nhân quyền là hai từ đồng nghĩa, do
đó, hoàn toàn có thể sử dụng cả hai từ này trong nghiên cứu,
giảng dạy và hoạt động thực tiễn về nhân quyền.
“Quyền con người” là gì?
Trả lời
Có nhiều định nghĩa khác nhau về quyền con người
(human rights), theo Văn phòng Cao ủy Liên Hợp Quốc
thì: ʺQuyền con người là những bảo đảm pháp lý phổ quát
(universal legal guarantees) có tác dụng bảo vệ các cá nhân và nhóm
chống lại những hành động (actions) hoặc sự bỏ mặc (omissions)
làm tổn hại đến nhân phẩm, những sự được phép (entitlements) và
Trong cuốn sách này, hai thuật ngữ “nhân quyền” và
“quyền con người” sẽ cùng được sử dụng vì lý do trên.
1
tự do cơ bản(fundamental freedoms) củacon ngườiʺ .
Câu hỏi 2
Bên cạnh đó, quyền con người còn được định nghĩa một
cách khái quát là những quyền bẩm sinh, vốn có của con
người mà nếu không được hưởng thì chúng ta sẽ không thể
sống như một con người2.
Quyền con người có nguồn gốc tự nhiên hay do pháp
luật quy định?
Trả lời
Dù định nghĩa các chuyên gia, cơ quan nghiên cứu nêu
ra không hoàn toàn giống nhau, nhưng xét chung, quyền
con người thường được hiểu là những nhu cầu, lợi ích tự
nhiên, vốn có và khách quan của con người được ghi nhận và bảo
vệ trong pháp luật quốc gia và các thỏa thuận pháp lý quốc tế.
Về vấn đề này, có hai trường phái trái ngược nhau.
Những người theo học thuyết về quyền tự nhiên (natural
rights) ‐ mà tiêu biểu là các tác giả như Zeno (333‐264
TCN), Thomas Hobbes (1588‐1679), John Locke (1632‐
1704), Thomas Paine (1731‐1809)... cho rằng nhân quyền là
những gì bẩm sinh, vốn có mà mọi cá nhân sinh ra đều
được hưởng, chỉ đơn giản bởi họ là thành viên của gia
đình nhân loại. Do đó, các quyền con người không phụ
thuộc vào phong tục, tập quán, truyền thống văn hóa hay
Trong thực tế ở Việt Nam, bên cạnh thuật ngữ “quyền con
người”, có một thuật ngữ khác cũng được sử dụng, đó là
“nhân quyền”. Cả hai thuật ngữ này đều bắt nguồn từ thuật
1
United Nations, Human Rights: Questions and Answers, New
York and Geneva, 2006, tr.4.
2
3
Viện Ngôn ngữ học: Đại Từ điển Tiếng Việt, Nxb Văn hoá ‐ Thông
tin, HN,1999, tr.1239.
Như trên.
– 21 –
– 22 –
KHÁI LƯỢC VỀ QUYỀN CON NGƯỜI
HỎI ĐÁP VỀ QUYỀN CON NGƯỜI
ý chí của bất cứ cá nhân, giai cấp, tầng lớp, tổ chức, cộng
đồng hay nhà nước nào. Cũng do đó, không một chủ thể
nào, kể cả các nhà nước, có thể ban phát hay tùy tiện tước
bỏ các quyền con người.
quyền được khẳng định một cách rõ ràng là các quyền tự
nhiên, vốn có và không thể chuyển nhượng được của các
cá nhân .
4
NHÂN QUYỀN
Ngược lại, những người theo học thuyết về các quyền
pháp lý (legal rights) ‐ mà tiêu biểu là các tác giả như
Edmund Burke (1729‐1797), Jeremy Bentham (1748‐1832)...
cho rằng các quyền con người không phải là những gì
bẩm sinh, vốn có một cách tự nhiên mà phải do các nhà
nước quy định trong pháp luật. Như vậy, theo học thuyết
này, phạm vi, giới hạn và ở góc độ nhất định, cả thời hạn
hiệu lực của các quyền con người phụ thuộc vào ý chí của
tầng lớp thống trị và những yếu tố như phong tục, tập
quán, truyền thống văn hóa... của từng xã hội.
Những giá trị tự nhiên, vốn có của mọi cá nhân, được
pháp luật (quốc gia, quốc tế, khu vực) ghi nhận và bảo vệ
Học thuyết về quyền tự nhiên
Học thuyết về các quyền pháp lý
(natural rights)
(legal rights)
Cho đến nay, cuộc tranh luận về tính đúng đắn của hai
học thuyết kể trên vẫn còn tiếp tục. Việc phân định tính
chất đúng, sai, hợp lý và không hợp lý của hai học thuyết
này là không đơn giản do chúng liên quan đến một phạm
vi rộng lớn các vấn đề triết học, chính trị, xã hội, đạo đức,
pháp lý… Mặc dù vậy, dường như quan điểm cực đoan
phủ nhận hoàn toàn bất cứ học thuyết nào đều không phù
hợp, bởi lẽ trong khi về hình thức, hầu hết các văn kiện
pháp luật của các quốc gia đều thể hiện các quyền con
người là các quyền pháp lý, thì trong Tuyên ngôn toàn thế
giới về nhân quyền năm 1948, một số văn kiện pháp luật
và văn kiện chính trị pháp lý ở một số quốc gia, nhân
Ảnh: Từ phải qua: Thomas Hobbes, John Locke , Thomas Paine, Edmund
Burke và Jeremy Bentham.
4
Tuyên ngôn toàn thế giới về nhân quyền (đoạn 1, Lời nói đầu) nêu
rằng:… thừa nhận phẩm giá vốn có và các quyền bình đẳng và
không thể tách rời của mọi thành viên trong gia đình nhân loại. Ở
góc độ quốc gia, Tuyên ngôn Độc lập của Hợp chủng quốc Hoa Kỳ
(1776) nêu rằng:… mọi người sinh ra đều có quyền bình đẳng. Tạo
hóa ban cho họ những quyền không ai có thể xâm phạm được, trong
đó có quyền sống, quyền tự do và quyền mưu cầu hạnh phúc…
Những tuyên bố này về sau được tái khẳng định trong bản Tuyên
ngôn Dân quyền và Nhân quyền 1789 của nước Pháp và bản Tuyên
ngôn Độc lập 1945 của Việt Nam.
– 23 –
– 24 –
KHÁI LƯỢC VỀ QUYỀN CON NGƯỜI
HỎI ĐÁP VỀ QUYỀN CON NGƯỜI
Tuy nhiên, tùy bối cảnh và với những đối tượng cụ thể,
có thể ưu tiên thực hiện một số quyền con người nhất định
(ví dụ, khi có dịch bệnh đe dọa, quyền được ưu tiên thực
hiện là quyền được chăm sóc y tế, hoặc cần có những
quyền đặc biệt cho do phụ nữ, trẻ em, người khuyết tật,
người thiểu số... do đây là những nhóm yếu thế). Điều này
không có nghĩa là bởi các quyền được ưu tiên thực hiện có
giá trị cao hơn, mà bởi vì các quyền đó trong thực tế có
nguy cơ bị đe dọa hoặc bị vi phạm nhiều hơn so với các
quyền khác.
Câu hỏi 3
Quyền con người có những đặc trưng gì?
Trả lời
Nhận thức phổ biến của cộng đồng quốc tế cho rằng,
quyền con người có những đặc trưng (hay còn gọi là tính
chất) cơ bản sau đây:
Tính phổ biến (universal): Thể hiện ở chỗ quyền con người
là những gì bẩm sinh, vốn có của con người và được áp
dụng bình đẳng cho tất cả mọi thành viên trong gia đình
nhân loại, không có sự phân biệt đối xử vì bất cứ lý do gì.
Tuy nhiên, cần chú ý là sự bình đẳng không có nghĩa là cào
bằng mức độ hưởng thụ, mà là bình đẳng về tư cách chủ thể và
cơ hội thụ hưởng các quyền con người.
Tính liên hệ và phụ thuộc lẫn nhau (interrelated,
interdependent): Thể hiện ở chỗ việc bảo đảm các quyền con
người, toàn bộ hoặc một phần, nằm trong mối liên hệ phụ
thuộc và tác động lẫn nhau. Sự vi phạm một quyền sẽ trực
tiếp hoặc gián tiếp gây ảnh hưởng tiêu cực đến việc bảo
đảm các quyền khác, và ngược lại, tiến bộ trong việc bảo
đảm một quyền sẽ trực tiếp hoặc gián tiếp tác động tích cực
đến việc bảo đảm các quyền khác.
Tính không thể chuyển nhượng (inalienable): Thể hiện ở chỗ
các quyền con người không thể bị tước bỏ hay hạn chế một
cách tùy tiện bởi bất cứ chủ thể nào, kể cả bởi nhà nước. Mọi
giới hạn, hạn chế hay tước bỏ quyền của một cá nhân đều
phải do pháp luật quy định và chỉ nhằm để bảo vệ lợi ích
chính đáng, tương xứng của cộng đồng hay của cá nhân khác.
Những đặc trưng của quyền con người
Phổ biến
Liên hệ, phụ
thuộc lẫn nhau
Tính không thể phân chia (indivisible): Thể hiện ở chỗ các
quyền con người đều có tầm quan trọng như nhau, về
nguyên tắc không có quyền nào được coi là có giá trị cao
hơn quyền nào, bởi lẽ việc tước bỏ hay hạn chế bất kỳ
quyền nào đều tác động tiêu cực đến nhân phẩm, giá trị và
sự phát triển của con người.
Quyền con
người là tự
Mọi quyền con
người đều có giá
trị như nhau và
đều cần phải
được tôn trọng,
bảo đảm
Các quyền con
người không
thể bị tước bỏ
hay hạn chế
một cách tùy
tiện bởi bất cứ
chủ thể nào.
Bất kỳ quyền
con người nào
được bảo đảm
hay bị vi phạm
đều tác động tích
cực hay tiêu cực
đến các quyền
khác.
nhiên, vốn có.
Mọi thành viên
của nhân loại
đều là chủ thể
của các quyền
con người.
thực hiện.
– 25 –
– 26 –
KHÁI LƯỢC VỀ QUYỀN CON NGƯỜI
HỎI ĐÁP VỀ QUYỀN CON NGƯỜI
1470‐1497) của Việt Nam cũng xứng đáng được xếp vào
danh sách những bộ luật cổ tiêu biểu của thế giới khi
nghiên cứu về quyền con người.
Câu hỏi 4
Tư tưởng của nhân loại về quyền con người được hình
thành từ bao giờ và phát triển như thế nào?
Bên cạnh đó, tư tưởng về quyền con người còn được
phản ánh trong các học thuyết, ấn phẩm tôn giáo, chính trị
và pháp lý của nhân loại từ xưa đến nay. Những tài liệu
được cho là cổ xưa nhất xét về tư tưởng quyền con người
của nhân loại bao gồm: Văn tuyển Nho giáo (Luận ngữ),
Kinh Vệ Đà của đạo Hin‐đu, Kinh Phật của đạo Phật, Kinh
Thánh của đạo Thiên chúa, Kinh Kô‐ran của đạo Hồi... Ở
mức độ và từ những góc độ khác nhau, các tài liệu này đã
phản ánh những quan điểm có tính hệ thống của nhân loại
về nhân phẩm, tự do, bình đẳng, bác ái và cách thức bảo
vệ, khuyếch trương những giá trị cao quý đó.
Trả lời
Theo một số học giả, những tư tưởng về quyền con
người đã xuất hiện từ thời tiền sử, thể hiện trong các luật lệ
của chiến tranh. Tuy nhiên, ở trình độ phát triển của thời
tiền sử, có lẽ con người mới chỉ có những ý niệm, chứ chưa
thể có những tư tưởng (với ý nghĩa là những quan điểm
hoặc hệ thống quan điểm rõ ràng về một sự vật, hiện tượng
nhất định) về quyền con người. Bởi vậy, tư tưởng về quyền
con người có thể chỉ được khởi thủy cùng với sự xuất hiện
của những nền văn minh cổ đại.
Các nhà nghiên cứu thường trích dẫn những bộ luật cổ
ban hành qua các thời kỳ ở nhiều quốc gia, khu vực khác
nhau để phân tích sự phát triển của tư tưởng nhân quyền
trong lịch sử nhân loại. Những bộ luật tiêu biểu hay được
trích dẫn bao gồm Bộ luật Hammurabi (khoảng năm 1780
TCN); Bộ luật của vua Cyrus Đại đế (khoảng năm 576‐529
TCN); Bộ luật của vua Ashoka (Ashokaʹs Edicts, khoảng
năm 272‐231); Hiến pháp Medina (The Constitution of
Medina, do nhà tiên tri Muhammad sáng lập vào năm 622);
Đại Hiến chương Magna Carta (năm 1215); Bộ luật về
quyền (năm 1689) của nước Anh; Tuyên ngôn về Nhân
quyền và Dân quyền (năm 1789) của nước Pháp; Tuyên
ngôn Độc lập (năm 1776) và Bộ luật về các quyền (1789)
của nước Mỹ... Bộ luật Hồng Đức (Quốc Triều Hình Luật,
Các tư tưởng, lý thuyết hiện đại về nhân quyền đã được
manh nha ở châu Âu ngay từ thời kỳ Trung cổ và phát
triển một cách rực rỡ trong thời kỳ Phục hưng, với những
học giả vĩ đại như Thomas Hobbes (1588‐1679), John Locke
(1632‐1704), Thomas Paine (1731‐1809), Georg Wilhelm
Friedrich Hegel (1770‐1831), John Stuart Mill (1806‐1873),
Henry David Thoreau (1817‐1862)... Tác phẩm của những
nhà tư tưởng này đã xác định nhiều vấn đề lý luận cơ bản
về quyền tự nhiên và quyền pháp lý của con người mà vẫn
còn có ý nghĩa quan trọng với việc bảo vệ và thúc đẩy nhân
quyền trong thời đại ngày nay. Tuy nhiên, trước hết, tư
tưởng của các tác giả này đã thúc đẩy sự ra đời của những
văn bản pháp luật về quyền con người ở các nước châu Âu
trong thời kỳ đó, bao gồm hai bản Tuyên ngôn nổi tiếng
– 27 –
– 28 –
KHÁI LƯỢC VỀ QUYỀN CON NGƯỜI
HỎI ĐÁP VỀ QUYỀN CON NGƯỜI
được thông qua trong hai cuộc cách mạng ở Mỹ và Pháp
vào những năm 1700 mà đã có ảnh hưởng rất to lớn đến
quá trình pháp điển hóa các quyền con người không chỉ ở
hai nước này mà còn trên toàn thế giới.
Câu hỏi 5
Thế nào là “các thế hệ nhân quyền“?
Trả lời
Năm 1977, Karel Vasak đưa ra ý tưởng về ba “thế hệ
nhân quyền“ (generations of human rights) nhằm phân tích
lịch sử phát triển của quyền con người.
Từ đầu thế kỷ XIX, quyền con người dần nổi lên như
một vấn đề ở tầm quốc tế và bắt đầu được đề cập trong
pháp luật quốc tế, nhờ những nỗ lực của nhiều chủ thể, đặc
biệt là các tổ chức như Hội Chữ thập đỏ ‐ Trăng lưỡi liềm
đỏ quốc tế, Hội Quốc liên và Tổ chức Lao động quốc tế.
Tuy nhiên, chỉ với sự ra đời của Liên Hợp Quốc (1945),
những tư tưởng về nhân quyền của nhân loại mới được thể
chế hóa một cách mạnh mẽ, toàn diện và có tính hệ thống
vào pháp luật và đời sống chính trị quốc tế. Ở thời điểm
hiện nay, nhân quyền là một trong những khái niệm được
đề cập, chấp nhận và cổ vũ một cách rộng khắp, thường
xuyên và nồng nhiệt nhất trong đời sống nhân loại.
Thế hệ thứ nhất, các quyền dân sự, chính trị: Thế hệ nhân
quyền này hướng vào hai vấn đề chính, đó là tự do và sự
tham gia vào đời sống chính trị của các cá nhân. Nó bao
gồm các quyền và tự do cá nhân về phương diện dân sự và
chính trị; tiêu biểu như quyền sống, quyền tự do tư tưởng,
tự do tôn giáo tín ngưỡng, tự do biểu đạt, quyền được bầu
cử, ứng cử, quyền được xét xử công bằng... Thế hệ nhân
quyền này gắn liền với cuộc đấu tranh của giai cấp tư sản
lật đổ chế độ phong kiến. Những văn kiện pháp lý quốc tế
tiêu biểu hiện nay đề cập đến thế hệ quyền này là Tuyên
ngôn toàn thế giới về quyền con người, 1948 (sau đây viết
tắt là UDHR) và Công ước quốc tế về các quyền dân sự,
chính trị, 1966 (sau đây viết tắt là ICCPR).
Thế hệ thứ hai, các quyền kinh tế, xã hội, văn hóa: Thế hệ
nhân quyền này hướng vào việc tạo lập những điều kiện
và sự đối xử bình đẳng, công bằng cho mọi công dân trong
xã hội. Chúng được đề xướng và vận động từ cuối thế kỷ
XIX, và bắt đầu được quan tâm bởi một số chính phủ kể từ
sau Chiến tranh thế giới I. Các quyền tiêu biểu thuộc về thế
hệ quyền này bao gồm quyền có việc làm, quyền được bảo
trợ xã hội, quyền được chăm sóc y tế, quyền có nhà ở... Sự
– 29 –
– 30 –
KHÁI LƯỢC VỀ QUYỀN CON NGƯỜI
HỎI ĐÁP VỀ QUYỀN CON NGƯỜI
ra đời của nhà nước xã hội chủ nghĩa đầu tiên (nước Nga
Xô viết) vào năm 1917 và sau đó là hệ thống các nước xã
hội chủ nghĩa trên thế giới trong nửa sau thế kỷ XX đã góp
phần thúc đẩy mạnh mẽ quá trình pháp điển hóa thế hệ
quyền này trong pháp luật quốc gia và quốc tế. Văn kiện
pháp lý quốc tế tiêu biểu nhất đề cập đến thế hệ quyền này
là Công ước quốc tế về các quyền kinh tế, văn hoá, xã hội,
1966 (sau đây viết tắt là ICESCR).
bằng các điều ước quốc tế, mà chủ yếu mới chỉ được đề cập
trong các tuyên bố, tuyên ngôn (các văn kiện luật mềm ‐ soft
law). Vì vậy, tính pháp lý và tính hiện thực của hầu hết các
quyền trong thế hệ này hiện vẫn đang là chủ đề gây tranh cãi.
Sơ đồ mô tả ba thế hệ nhân quyền5:
Thế hệ thứ ba, các quyền tập thể: Thế hệ quyền này bao
gồm các quyền tập thể, tiêu biểu như quyền tự quyết dân
tộc (right to self‐determination); quyền phát triển (right to
development); quyền với các nguồn tài nguyên thiên nhiên
(right to natural resources); quyền được sống trong hoà bình
(right to peace); quyền được sống trong môi trường trong
lành (right to a healthy environment)... Danh mục các quyền
thuộc thế hệ quyền này vẫn đang được bổ sung, trong đó
những quyền được đề cập gần đây bao gồm: quyền được
thông tin và các quyền về thông tin (right to communicate;
communication rights); quyền được hưởng thụ các giá trị văn
hóa (right to participation in cultural heritage). Những văn
kiện pháp lý quốc tế tiêu biểu hiện nay đề cập đến thế hệ
quyền này là Tuyên ngôn về trao trả độc lập cho các quốc
gia và dân tộc thuộc địa, 1960; Hai công ước cơ bản về
nhân quyền năm 1966 là ICCPR (Điều 1), ICESCR (Điều 1);
Tuyên bố về quyền của các dân tộc được sống trong hoà
bình, 1984; Tuyên bố về quyền phát triển, 1986...
Câu hỏi 6
Nhân quyền có thể được phân loại như thế nào?
Trả lời
Dựa trên những tiêu chí khác nhau, có thể chia quyền
con người thành những nhóm/dạng khác nhau. Cụ thể, xét
lĩnh vực điều chỉnh, có thể phân thành nhóm quyền chính
trị, dân sự và nhóm quyền kinh tế, xã hội, văn hóa. Xét chủ
thể của quyền, có thể phân thành các quyền cá nhân và các
Ngoại trừ một số quyền như quyền tự quyết dân tộc,
nhiều quyền trong thế hệ thứ ba chưa được pháp điển hóa
5
Nguồn, Commonwealth Manual Human Rights Training for Police, Sđd, tr.17.
– 31 –
– 32 –
KHÁI LƯỢC VỀ QUYỀN CON NGƯỜI
HỎI ĐÁP VỀ QUYỀN CON NGƯỜI
quyền của nhóm. Xét mức độ pháp điển hóa, có thể phân
thành các quyền cụ thể và quyền hàm chứa. Xét phương
thức bảo đảm, có thể phân thành các quyền chủ động và
quyền bị động. Xét điều kiện thực thi, có thể phân thành
các quyền có thể bị hạn chế và các quyền không bị hạn chế
(cũng trên khía cạnh này, còn có thể phân thành các quyền
có thể bị tạm đình chỉ áp dụng và các quyền không thể bị
Nếu như quyền cá nhân có thể hiểu là các quyền thuộc về mỗi
cá nhân, bất kể họ có hay không là thành viên của bất kỳ một nhóm xã
hội nào và việc hưởng thụ các quyền cơ bản là dựa trên cơ sở cá nhân
thì ngược lại, quyền tập thể có thể hiểu là những quyền đặc thù
chung của một tập thể hay một nhóm xã hội nhất định, mà để được
hưởng thụ các quyền này cần phải là thành viên của nhóm, và trong
nhiều trường hợp phải được thực hiện với tính chất tập thể.
6
đình chỉ áp dụng trong mọi hoàn cảnh) …
Cụ thể, một số quyền tập thể đôi khi cần phải thực hiện
cùng với các thành viên khác của nhóm (ví dụ như quyền tự
do hội họp, lập hội…) thì mới mang ý nghĩa đích thực. Tuy
nhiên, không phải tất cả các quyền của nhóm đều đòi hỏi phải
thực hiện bằng cách thức tập thể, mà có thể được thực hiện cả
với tư cách tập thể hoặc cá nhân. Đơn cử, một thành viên của
một dân tộc thiểu số có thể cùng với cộng đồng mình yêu cầu
được bảo đảm các quyền về sử dụng tiếng nói, chữ viết của
dân tộc mình trên các phương tiện truyền thông, nhưng đồng
thời có thể một mình thực hiện quyền chung của dân tộc thiểu
Tuy nhiên, cần chú ý là mọi sự phân loại đều không làm
mất đi những đặc trưng về tính phổ biến, tính không thể
chuyển nhượng, tính không thể phân chia và tính liên hệ,
phụ thuộc lẫn nhau của nhân quyền.
Câu hỏi 7
Quyền cá nhân và quyền tập thể có gì khác nhau không?
Trả lời
7
số là được nói tiếng nói hay mặc trang phục của dân tộc đó ...
Do chủ thể chính của quyền con người là các cá nhân nên
khi nói đến quyền con người về cơ bản là nói đến các quyền cá
nhân (individual rights). Tuy nhiên, ngoài các cá nhân, chủ thể
của quyền con người còn bao gồm các nhóm xã hội nhất
định, vì thế, bên cạnh các quyền cá nhân, người ta còn đề cập
đến các quyền tập thể (group rights hay collective rights).
Khái niệm quyền của nhóm còn được mở rộng để chỉ các
quyền của một dân tộc (people’s rights) cụ thể như quyền tự
quyết dân tộc, quyền được bảo tồn tài nguyên và đất đai
truyền thống của các dân tộc bản địa8...
7
Về các quyền này, xem Điều 27 ICCPR và Tuyên bố của Liên Hợp
Quốc về quyền của những người thuộc các nhóm thiểu số về dân tộc,
chủng tộc, tôn giáo và ngôn ngữ năm 1992.
6
8
Chi tiết về vấn đề này, xem trong Giáo trình Lý luận và Pháp luật về
Về các quyền này, xem Điều 1 của cả ICCPR và ICESCR; Công ước
quyền con người của Khoa Luật ‐ Đại học Quốc gia Hà Nội, Nxb
CTQG, Hà Nội, 2009, tr.74‐83.
số 189 của ILO về các dân tộc bản địa và Tuyên bố của Liên Hợp Quốc về
trao trả độc lập cho các nước và dân tộc thuộc địa năm 1960…
– 33 –
– 34 –
KHÁI LƯỢC VỀ QUYỀN CON NGƯỜI
HỎI ĐÁP VỀ QUYỀN CON NGƯỜI
Nhìn chung, các quyền cá nhân và quyền tập thể hỗ trợ,
bổ sung cho nhau, song cũng có trường hợp mâu thuẫn
nhau. Đơn cử, một cá nhân là thành viên của một công
đoàn có thể mong muốn ký kết hợp đồng lao động dưới
danh nghĩa cá nhân thay cho việc cùng với các thành viên
khác của công đoàn tiến hành đàm phán với người sử
dụng lao động để ký kết một thỏa ước tập thể… Trong
những trường hợp như vậy, việc theo đuổi các quyền cá
nhân có thể làm tổn hại đến quyền tập thể và ngược lại.
Điều này cho thấy sự cần thiết và tầm quan trọng của việc
nghiên cứu tìm ra biện pháp giải quyết các xung đột có thể
xảy ra, làm hài hoà các quyền tập thể và quyền cá nhân.
xã hội đều đóng vai trò kép: vừa là chủ thể của quyền, vừa
là chủ thể của nghĩa vụ trong các quan hệ nhân quyền.
Nhận thức phổ biến trên thế giới cho rằng, chủ thể cơ
bản của quyền con người (right‐holders) là các cá nhân
(individuals). Ngoài ra, trong một số trường hợp, chủ thể
của quyền con người còn là các nhóm người (groups), ví dụ
như các nhóm thiểu số về chủng tộc, dân tộc, tôn giáo,... và
cả các dân tộc (peoples).
Xét về nghĩa vụ, nhận thức phổ biến cho rằng, chủ thể
cơ bản có trách nhiệm tôn trọng, bảo vệ và thúc đẩy các
quyền con người (duty‐bearers) là các nhà nước (states) mà
cụ thể là các chính phủ, các cơ quan nhà nước khác cùng
các viên chức hay những người làm việc cho các cơ quan
nhà nước (được gọi chung là các chủ thể nhà nước ‐ state
actors). Về vấn đề này, các nhà nước đóng vai trò kép, vừa
là thủ phạm chính của những vi phạm nhân quyền, song
đồng thời cũng được coi là chủ thể có vai trò chính trong
việc bảo vệ và thúc đẩy các quyền con người.
Câu hỏi 8
Những đối tượng nào là chủ thể của quyền con người?
Những đối tượng nào là chủ thể có trách nhiệm bảo đảm
quyền con người?
Trả lời
Chủ thể trong quan hệ nhân quyền9
Tất cả các chủ thể trong xã hội (thể nhân, pháp nhân), ít
hoặc nhiều, trực tiếp hay gián tiếp, lúc này hay lúc khác,
đều tham gia các quan hệ về nhân quyền. Các chủ thể này
có thể phân thành hai dạng chính: chủ thể có quyền và chủ
thể có nghĩa vụ. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng sự phân loại này
chỉ có tính tương đối, vì nếu coi nhân quyền là tập hợp của
các quyền cá nhân (individual rights) và quyền tập thể
(collective/group rights) thì không có chủ thể nào trong xã
hội chỉ có quyền mà không có nghĩa vụ và ngược lại. Nói
cách khác, xét tổng quát, mọi thể nhân và pháp nhân trong
(Các chủ thể có trách nhiệm chính: các cơ quan nhà nước, cảnh sát, quân đội, an ninh, công chức, viên chức…)
(Các
trong nước có
tính độc lập
tương đối: Các
Tòa án, cơ quan
Thanh tra Quốc
hội, Ủy ban nhân
quyền quốc gia,
các cơ sở học
thuật…)
chủ
thể
(Các chủ thể bên
ngoài: Các cơ
quan, tổ chức
quốc tế, khu
vực...)
Các tổ chức
phi chính phủ
(Các chủ thể chính của quyền:
các cá nhân, nhóm..)
9
Sơ đồ của TS.Lone Lindholt, Viện Nhân quyền Đan Mạch.
– 35 –
– 36 –
KHÁI LƯỢC VỀ QUYỀN CON NGƯỜI
HỎI ĐÁP VỀ QUYỀN CON NGƯỜI
Ngoài các nhà nước, Nhận thức phổ biến của cộng đồng
quốc tế cũng cho rằng, các tổ chức, thể chế quốc tế (international
bodies), các đảng phái chính trị (political parties), các doanh
nghiệp (companies), các tổ chức phi chính phủ quốc gia và quốc
tế (international, national non‐governmental organizations), các
nhóm chính thức hoặc không chính thức (formal, informal
groups), các cộng đồng (communities), các gia đình (families), các
bậc cha mẹ (parents) và các cá nhân (individuals), tùy theo vị thế
của mình, cũng có trách nhiệm tôn trọng, bảo vệ và góp phần
thúc đẩy các quyền con người (những chủ thể này được gọi
chung là các chủ thể phi nhà nước ‐ non‐state actors). Theo nhận
thức phổ biến, các chủ thể phi nhà nước cũng có vai trò quan
trọng trong việc bảo vệ và thúc đẩy các quyền con người
nhưng đồng thời cũng là thủ phạm của những vi phạm về
nhân quyền trong những hoàn cảnh nhất định (tuy không bị
coi là thủ phạm chính). Ví dụ, các bậc cha mẹ đôi khi vi phạm
quyền trẻ em (của con cái họ), các cộng đồng đôi khi vi phạm
quyền của một cá nhân hay một nhóm thành viên nhất định
(ví dụ, luật ném đá đến chết những phụ nữ và nam giới bị coi
là ngoại tình ở một số cộng đồng Hồi giáo...); một số công ty,
kể cả công ty đa quốc gia hủy hoại môi trường sống của người
dân ở một khu vực nào đó vì lợi nhuận...
trách nhiệm chính trong việc thúc đẩy và bảo vệ nhân
quyền, tuy nhiên, các chủ thể khác trong xã hội cũng có
trách nhiệm này.
Thuật ngữ “người bảo vệ nhân quyền” (human rights
defender) được dùng để chỉ những cá nhân, hoạt động một
mình hay cùng với những người khác, bảo vệ và thúc đẩy các
quyền con người. Họ bảo vệ và thúc đẩy các quyền khác
nhau, của các nhóm khác nhau, ở phạm vi quốc gia, khu vực
hoặc quốc tế thông qua rất nhiều loại hoạt động đa dạng như
nghiên cứu, giảng dạy, phổ biến, tuyên truyền, vận động, thu
thập thông tin về các vi phạm nhân quyền, hỗ trợ nạn nhân.
Vì chủ thể vi phạm quyền thường là các cơ quan, công chức
nhà nước hoặc các chủ thể có quyền lực trong xã hội nên ở
nhiều quốc gia những người bảo vệ nhân quyền luôn phải
đối diện nhiều khó khăn và rủi ro trong công việc cao cả của
mình. Họ thường bị quy kết, vu khống, hạ nhục, đe doạ...
thậm chí nhiều người trong số họ bị bắt bớ, tra tấn, bỏ tù hay
giết hại...
Việc Đại hội đồng Liên Hợp Quốc thông qua “Tuyên
ngôn về quyền và nghĩa vụ của các cá nhân, nhóm và tổ chức xã
hội trong việc thúc đẩy và bảo vệ các quyền con người và tự do
cơ bản được thừa nhận rộng rãi” (được gọi tắt là “Tuyên ngôn
về những người bảo vệ nhân quyền”) vào ngày 9 tháng 12
năm 1998 là một bước tiến lớn trong việc bảo vệ những
người bảo vệ nhân quyền. Đây là văn kiện đầu tiên của
Liên Hợp Quốc thừa nhận vai trò quan trọng, tính chính
đáng và sự cần thiết phải bảo vệ tốt hơn những người bảo
vệ nhân quyền. Tuyên ngôn nhấn mạnh đến một số quyền
Câu hỏi 9
Bảo vệ quyền con người là quyền hay trách nhiệm?
Trả lời
Bảo vệ nhân quyền vừa là quyền vừa là trách nhiệm của
mọi cá nhân. Như đã đề cập ở trên, nhà nước là chủ thể có
– 37 –
– 38 –
KHÁI LƯỢC VỀ QUYỀN CON NGƯỜI
HỎI ĐÁP VỀ QUYỀN CON NGƯỜI
có ý nghĩa đặc biệt đối với hoạt động của những người bảo
vệ nhân quyền như quyền tự do ngôn luận, tự do hội họp
và lập hội.
Trong các cơ chế quốc tế, Báo cáo viên đặc biệt của Liên
Hợp Quốc về những người bảo vệ nhân quyền (UN Special
Raporteur on Human Rights Defenders) được thiết lập năm 2000,
có thẩm quyền thu thập, thẩm định các thông tin liên quan
đến số phận và tình trạng cuộc sống của những người bảo vệ
nhân quyền, kiến tạo sự hợp tác, đối thoại với các chính phủ
trong việc thực thi “Tuyên ngôn về những người bảo vệ nhân
quyền”, đưa ra các khuyến nghị để bảo vệ những người bảo
vệ nhân quyền hữu hiệu hơn… Báo cáo viên đặc biệt có
quyền thực hiện các chuyến khảo sát ở các quốc gia có liên
quan, tiếp cận với những cơ quan, tổ chức, cá nhân khác nhau
để thu thập thông tin nhằm xây dựng báo cáo hàng năm gửi
cho Hội đồng Nhân quyền và Đại hội đồng về các vấn đề liên
quan đến những người bảo vệ nhân quyền.
Ảnh: Shirin Ebadi, nữ luật sư Iran được trao giải Nobel Hòa bình năm 2003
vì những hoạt động thúc đẩy nhân quyền và dân chủ. Bà đã sáng lập Trung
tâm Những người bảo vệ nhân quyền (Defenders of Human Rights Center)
tại Iran, bà sống lưu vong tại Anh từ năm 200910.
Câu hỏi 10
Ở phạm vi hẹp hơn, một số khu vực cũng có cơ chế
riêng về vấn đề này như Báo cáo viên đặc biệt về những
người bảo vệ nhân quyền của Ủy ban Nhân quyền và
Quyền các dân tộc châu Phi (được thiết lập năm 2004), Cơ
quan về những người bảo vệ nhân quyền của Ủy ban Nhân
quyền Liên Mỹ (được thiết lập năm 2001), Các hướng dẫn
của Liên minh châu Âu về những người bảo vệ nhân
quyền (2004)… Nhiều chính phủ, tổ chức phi chính phủ
trên thế giới cũng thiết lập các giải thưởng định kỳ để trao
cho những cá nhân, tổ chức đã đóng góp cho hoạt động
bảo vệ nhân quyền.
Phải chăng Luật nhân quyền quốc tế chỉ đề cập đến quyền
mà không đề cập đến trách nhiệm/nghĩa vụ của cá nhân?
Trả lời
Hầu hết quy định trong các văn kiện quốc tế về nhân
quyền đều đề cập đến quyền, chỉ có rất ít điều khoản đề
cập đến trách nhiệm (duty) hoặc nghĩa vụ (responsibility)
của cá nhân. Chính vì vậy, có ý kiến cho rằng, Luật nhân
10
– 39 –
– 40 –
KHÁI LƯỢC VỀ QUYỀN CON NGƯỜI
HỎI ĐÁP VỀ QUYỀN CON NGƯỜI
quyền quốc tế chỉ cổ vũ các quyền mà coi nhẹ vấn đề trách
nhiệm, nghĩa vụ của cá nhân với cộng đồng.
Nhận thức đúng đắn về sự cân bằng giữa các quyền và
trách nhiệm/nghĩa vụ giúp mọi cá nhân và tổ chức có thái
độ và hành động cân bằng, khách quan và ôn hòa, tránh
những hành động phiến diện, cực đoan trong các vấn đề có
liên quan đến nhân quyền.
Tuy nhiên, trong thực tế vấn đề trách nhiệm/nghĩa vụ của
cá nhân đã được nêu một cách rõ ràng trong các văn kiện
chủ chốt của Luật nhân quyền quốc tế. Ví dụ, khoản 1 Điều
29 UDHR quy định: “Tất cả mọi người đều có những nghĩa vụ
với cộng đồng mà ở đó nhân cách của bản thân họ có thể phát triển
một cách tự do và đầy đủ”. Theo khoản 2 Điều này, mỗi người
trong khi hưởng thụ các quyền và tự do cá nhân đều phải
chịu những hạn chế do luật định nhằm bảo đảm sự thừa
nhận và tôn trọng các quyền và tự do của người khác...
Câu hỏi 11
Quyền con người, quyền công dân có gì giống, khác nhau?
Trả lời
Quyền con người và quyền công dân là hai phạm trù rất
gần gũi nhưng không đồng nhất. Quyền công dân (citizen’s
rights) là một khái niệm xuất hiện cùng Cách mạng tư sản.
Cách mạng tư sản đã đưa con người từ địa vị những thần
dân trở thành những công dân (với tư cách là những thành
viên bình đẳng trong một nhà nước) và pháp điển hóa các
quyền tự nhiên của con người dưới hình thức các quyền
công dân. Như vậy, về bản chất, các quyền công dân chính
là những quyền con người được các nhà nước thừa nhận
và áp dụng cho công dân của mình.
Ngoài quy định trên, vấn đề trách nhiệm, nghĩa vụ của
cá nhân với cộng đồng cũng được nêu trong Lời nói đầu và
nhiều điều khoản của cả ICPPR và ICESCR cùng nhiều văn
kiện quốc tế khác về nhân quyền. Nội dung cốt lõi của các
quy định này là trong quá trình thực hiện, hưởng thụ các
quyền của bản thân mình, mọi cá nhân còn có trách nhiệm
tôn trọng và không được làm tổn hại các quyền chính đáng
của cộng đồng và của các cá nhân khác.
Như vậy, mặc dù các văn kiện quốc tế về nhân quyền về
hình thức chủ yếu đề cập đến các quyền, song cần hiểu
rằng Luật nhân quyền quốc tế không tuyệt đối hóa các
quyền mà bỏ qua trách nhiệm/nghĩa vụ của các cá nhân.
Với những quy định đã trích dẫn ở trên, rõ ràng Luật nhân
quyền quốc tế đã khẳng định rằng, quyền và trách
nhiệm/nghĩa vụ của cá nhân đều cần phải được coi trọng,
không được thiên lệch một yếu tố nào.
Tuy nhiên, quyền công dân không phải là hình thức
cuối cùng và toàn diện của quyền con người. Với ý nghĩa là
một khái niệm gắn liền với nhà nước, thể hiện mối quan hệ
giữa công dân với nhà nước, được xác định thông qua một
chế định pháp luật đặc biệt là chế định quốc tịch, quyền
công dân là tập hợp những quyền tự nhiên được pháp luật
của một nước ghi nhận và bảo đảm, nhưng chủ yếu dành
cho những người có quốc tịch của nước đó. Không phải ai
– 41 –
– 42 –
KHÁI LƯỢC VỀ QUYỀN CON NGƯỜI
HỎI ĐÁP VỀ QUYỀN CON NGƯỜI
Mối quan hệ giữa quyền con người, quyền công dân
(xét từ góc độ chủ thể)
cũng được hưởng các quyền công dân của một quốc gia
nhất định và không phải hệ thống quyền công dân của mọi
quốc gia đều giống hệt nhau, cũng như đều hoàn toàn
tương thích với hệ thống các tiêu chuẩn quốc tế về quyền
con người.
Quyền con người
Quyền
công dân
Ở nhiều góc độ, quyền con người là khái niệm rộng hơn
quyền công dân. Về tính chất, quyền con người không bị
bó hẹp trong mối quan hệ giữa cá nhân với nhà nước mà
thể hiện mối quan hệ giữa cá nhân với toàn thể cộng đồng
nhân loại. Về phạm vi áp dụng, do không bị giới hạn bởi
chế định quốc tịch, chủ thể của quyền con người là tất cả
các thành viên của gia đình nhân loại, bất kể vị thế, hoàn
cảnh, nơi cư trú... Nói cách khác, quyền con người được áp
dụng một cách bình đẳng với tất cả mọi người thuộc mọi
dân tộc đang sinh sống trên phạm vi toàn cầu, không phụ
thuộc vào biên giới quốc gia, tư cách cá nhân hay môi
trường sống của chủ thể quyền.
Quyền con người
Câu hỏi 12
Quyền con người và phát triển con người có mối liên hệ
như thế nào?
Trả lời
Khái niệm phát triển con người (human development),
theo UNDP, là một tiến trình mở rộng các quyền lựa chọn cho
mọi người, trao cho họ những cơ hội tốt hơn trong các vấn đề
11
giáo dục, chăm sóc y tế, thu nhập, việc làm...
Một cá nhân, ngoại trừ những người không quốc tịch,
về danh nghĩa đồng thời là chủ thể của cả hai loại quyền
con người và quyền công dân, tuy nhiên, sự phân biệt
trong thụ hưởng hai loại quyền này chỉ được thể hiện trong
một số hoàn cảnh đặc biệt. Ví dụ, một người nước ngoài sẽ
không được hưởng một số quyền công dân, chẳng hạn như
quyền bầu cử, ứng cử... tuy nhiên, người đó vẫn được
hưởng các quyền con người phổ biến áp dụng cho mọi
thành viên của nhân loại trong mọi hoàn cảnh, cụ thể như
quyền sống, quyền tự do và an ninh cá nhân...
Cũng theo UNDP, phát triển con người và quyền con
người có mối liên hệ chặt chẽ cả về động cơ và mục đích, có
tác động bổ trợ lẫn nhau, tuy có những khác biệt nhất định
về chiến lược hành động12. Cụ thể, về những điểm tương
đồng, phát triển con người và quyền con người đều nhằm
thúc đẩy cuộc sống và hạnh phúc của con người trên cơ sở
11
UNHCHR, Frequently Asked Questions on a Human Rights‐Based
Approach to Development Cooperation, Sđd, tr.8.
12
UNDP, Human Development Report 2000: Human Rights and Human
– 43 –
– 44 –
Tải về để xem bản đầy đủ
75 trang
11940
Free
Bạn đang xem 20 trang mẫu của tài liệu "Tài liệu Hỏi đáp về quyền con người (Phần 1)", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- tai_lieu_hoi_dap_ve_quyen_con_nguoi_phan_1.pdf
