Hoạt động tương trợ tư pháp về hình sự liên quan đến tội phạm mua bán người và những giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện yêu cầu tương trợ tư pháp về hình sự đối với tội phạm mua bán người giữa Việt Nam với nước ngoài

HOẠT ĐỘNG TƯƠNG TRỢ TƯ PHÁP VỀ HÌNH SỰ LIÊN QUAN ĐẾN...

TỘI PHẠM MUA BÁN NGƯỜI VÀ NHỮNG GIẢI PHÁP

NÂNG CAO HIỆU QUẢ THỰC HIỆN YÊU CẦU TƯƠNG TRỢ

TƯ PHÁP VỀ HÌNH SỰ ĐỐI VỚI TỘI PHẠM MUA BÁN NGƯỜI

GIỮA VIỆT NAM VỚI NƯỚC NGOÀI

VŨ THỊ HẢI YẾN*

Trong những năm gần đây, tội phạm xuyên quốc gia nói chung và tội phạm mua bán

người nói riêng có nhiều diễn biến phức tạp. Trong bối cảnh đó, hoạt động tương trợ tư

pháp giữa các quốc gia là một đòi hỏi khách quan trong quá trình toàn cầu hoá. Trong

phạm vi bài viết này, tác giả đánh giá thực trạng hoạt động tương trợ tư pháp về hình

sự liên quan đến tội phạm mua bán người của Việt Nam hiện nay và đưa ra một số kiến

nghị, giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động tương trợ tư pháp về hình sự liên quan đến

tội phạm về mua bán người trong thời gian tới.

Từ khóa: Tương trợ tư pháp về hình sự, tội phạm mua bán người, Viện kiểm sát nhân

dân, Luật tương trợ tư pháp năm 2007.

Ngày nhận bài: 04/6/2021; Biên tập xong: 10/6/2021; Duyệt đăng: 10/6/2021

In recent years, transnational crimes and human traﬃcking crimes in particular

have had many complicated developments. In that context, mutual legal assistance

between countries is an objective requirement in the globalization process. Within

the scope of this article, the author assesses the current activities of mutual legal

assistance in criminal maꢀers related to human traﬃcking in Viet Nam, and shares

some recommendations.

Keywords: Criminal mutual legal assistance, human traﬃcking crimes, the People

Procuracy, Law on Legal assistance on 2007.

rong những năm gần đây, tội

Tình hình tội phạm mua bán người ở

phạm mua bán người ngày càng nước ta cũng diễn biến hết sức phức tạp,

có xu hướng gia tăng, diễn biến có chiều hướng gia tăng cả số vụ cũng như

T

phức tạp, trở thành vấn nạn trên toàn cầu, tính chất nghiêm trọng về phương thức và

nhiều quốc gia đã phải nâng cấp báo động thủ đoạn phạm tội. Ở Việt Nam, thủ đoạn

tình trạng này. Trước đây, tội phạm mua bán của bọn tội phạm là lợi dụng những phụ

người chỉ có buôn bán phụ nữ, nay đã xuất nữ trẻ tuổi ở vùng sâu, vùng xa, có hoàn

hiện tình trạng mua bán cả nam giới với mục cảnh khó khăn, hạn chế về hiểu biết pháp

đích mua bán để lấy tạng. Theo ước tính của luật, hoặc do sinh con ngoài ý muốn, lợi

Liên Hợp Quốc, mỗi năm trên thế giới có dụng sự nhẹ dạ, mất cảnh giác của các

khoảng 800.000 đến 1.000.000 người bị mua nữ sinh; của một số người có nhu cầu đi

bán, tương đương khoảng gần 3.000 người lao động nước ngoài hoặc tìm việc làm;

bị mua bán trong 01 ngày với lợi nhuận thu lợi dụng kẽ hở trong công tác quản lý nhà

được vào khoảng 150 tỷ USD/năm¹.

nước để môi giới hôn nhân, nhận con nuôi

1ꢀ

Tham khảo tại Trang: Baoquocte.vn số ra ngày

28/10/2019 – Báo điện tử Thế giới và Việt Nam của * Thạc sĩ, Vụ trưởng Vụ Hợp tác quốc tế và Tương trợ

Bộ Ngoại giao.

tư pháp về hình sự, Viện kiểm sát nhân dân tối cao

128 Khoa học Kiểm sát

Số chuyên đề 02 - 2021

VŨ THỊ HẢI YẾN

có yếu tố nước ngoài nhằm dụ dỗ, lừa gạt mua bán người và kiểm soát nạn nhân

rồi bán nạn nhân ra nước ngoài hoặc đưa bằng cách hạn chế cho họ truy cập mạng

vào các tụ điểm trong nước ép làm gái mại xã hội, mạo danh họ phát tán thông tin sai

dâm hoặc cưỡng bức lao động. Các đối lệch trên mạng xã hội.

tượng phạm tội hình thành nhiều đường

Nhiệm vụ phòng, chống mua bán người

dây băng nhóm liên tỉnh, xuyên biên giới,

đòi hỏi phải có sự hợp tác chặt chẽ giữa

xuyên quốc gia lừa bán phụ nữ ép tham

các quốc gia trong khu vực và trên toàn

gia hoạt động mại dâm, bán làm vợ, đẻ

thế giới. Thời gian qua, Việt Nam đã có

thuê, lừa bán nội tạng.

nhiều nỗ lực trong việc giáo dục, tuyên

Tội phạm mua bán người chủ yếu là

đưa người ra nước ngoài (chiếm khoảng

gần 90%), tập trung chủ yếu qua các tuyến

biên giới trên đất liền giữa Việt Nam với

Trung Quốc chiếm trên 75%, sang Lào và

Campuchia chiếm khoảng 11%, còn lại là

mua bán người sang một số nước khác như

Thái Lan, Malaysia, Nga²… Tội phạm mua

bán người biến các nạn nhân trở thành đối

tượng của cưỡng bức lao động trong các

ngành như: Xây dựng, ngư nghiệp, nông

nghiệp, khai thác mỏ, công nghiệp hàng

hải…, chủ yếu ở Đài Loan, Malaysia, Hàn

Quốc, Nhật Bản; một số vùng ở châu Âu

và Vương quốc Anh với mức độ ít hơn;

hoặc bóc lột tình dục trước khi nạn nhân

đến được đích cuối cùng; nhiều người bị

lừa gạt về các cơ hội lao động và sau đó bị

bán cho các nhà thổ ở vùng biên giới. Một

số phụ nữ Việt Nam ra nước ngoài để kết

hôn theo môi giới quốc tế hoặc làm việc

trong các nhà hàng, cơ sở massage, quán

bar, karaoke, đã trở thành nô lệ giúp việc

gia đình hoặc nô lệ tình dục³. Gần đây,

tội phạm mua bán người ngày càng tích

cực sử dụng mạng Internet, các trang web

chơi game và đặc biệt là mạng xã hội để

dụ dỗ các nạn nhân, lan rộng hoạt động

truyền, phổ biến pháp luật, hoàn thiện

hệ thống pháp luật trong nước, tham gia

tích cực và có trách nhiệm vào các diễn

đàn hợp tác quốc tế đa phương, song

phương về đấu tranh phòng, chống tội

phạm mua bán người; tăng cường hợp

tác với các tổ chức quốc tế như: Tổ chức

di cư quốc tế (IOM), Cao uỷ Liên Hợp

Quốc về người tị nạn (UNHRC), Văn

phòng Liên Hợp Quốc về phòng chống

ma tuý và tội phạm (UNODC), Tổ chức

phụ nữ Liên Hợp Quốc (UN Women)...

và các tổ chức phi chính phủ như: Quỹ

toàn cầu nhằm chấm dứt tình trạng nô

lệ hiện đại (GFEMS), Tổ chức tầm nhìn

thế giới (World Vision) nhằm tranh thủ

sự hỗ trợ về mặt kỹ thuật, tài chính trong

các hoạt động nâng cao năng lực phòng,

chống mua bán người của Việt Nam.

Do tội phạm mua bán người chủ yếu

là đưa người ra nước ngoài nên đa số các

vụ án xảy ra đều ít nhiều liên quan đến

yếu tố nước ngoài và phải thực hiện các

yêu cầu tương trợ tư pháp về hình sự

nhằm thu thập thông tin, chứng cứ hay

thực hiện các thủ tục tố tụng bên ngoài

lãnh thổ Việt Nam. Tương trợ tư pháp về

hình sự là một kênh chính thức và hiệu

quả để được hỗ trợ làm rõ các đối tượng

đồng phạm ở nước ngoài và tình trạng

của nạn nhân, qua đó chứng minh cho

hành vi phạm tội của các đối tượng trong

²ꢀ Theo Báo cáo tổng kết 09 năm thi hành Luật Phòng,

chống mua bán người năm 2011 của Bộ Công an.

³ꢀ Theo Báo cáo thường niên về tình hình mua bán

người năm 2020 của Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ đối với

Việt Nam.

Số chuyên đề 02 - 2021

Khoa học Kiểm sát 129

HOẠT ĐỘNG TƯƠNG TRỢ TƯ PHÁP VỀ HÌNH SỰ LIÊN QUAN ĐẾN...

nước. Thực tiễn cho thấy, hoạt động này người giám định, người đang chấp hành

đã góp phần giải quyết triệt để các vụ án án phạt tù tại nước ngoài ở Việt Nam

liên quan đến loại tội phạm này, tuy nhiên

vẫn còn gặp nhiều khó khăn, thách thức

và chưa đảm bảo tính kịp thời so với đòi

hỏi của thực tiễn và yêu cầu của quy định

pháp luật tố tụng hình sự.

(Điều 496); Xử lý tài sản do phạm tội mà

có (Điều 502).

Quy định về Cơ quan Trung ương về

tương trợ tư pháp về hình sự của Việt Nam:

Theo quy định tại Điều 64 Luật tương

trợ tư pháp năm 2007, Viện kiểm sát

nhân dân tối cao (VKSNDTC) có trách

1. Cơ sở pháp lý liên quan đến hoạt

động tương trợ tư pháp về hình sự

Pháp luật tương trợ tư pháp về hình nhiệm “Tiếp nhận, chuyển giao, theo dõi,

sự Việt Nam được xây dựng dựa trên các đôn đốc việc thực hiện ủy thác tư pháp

quy định của pháp luật trong nước và các

điều ước quốc tế có liên quan, cụ thể là:

về hình sự; xem xét, quyết định việc thực

hiện và yêu cầu Viện kiểm sát nhân dân

và Cơ quan điều tra có thẩm quyền thực

hiện ủy thác tư pháp về hình sự; từ chối

hoặc hoãn thực hiện ủy thác tư pháp về

hình sự theo thẩm quyền”. Theo đó, Vụ

Hợp tác quốc tế và Tương trợ tư pháp

về hình sự, VKSNDTC là đơn vị tham

mưu cho Viện trưởng VKSNDTC thực

hiện chức năng Cơ quan Trung ương về

tương trợ tư pháp hình sự.

1.1. Quy định của pháp luật trong nước

Hoạt động tương trợ tư pháp về hình

sự được điều chỉnh chủ yếu bởi Luật

tương trợ tư pháp năm 2007 và Bộ luật tố

tụng hình sự (BLTTHS) năm 2015.

Điều 17 Luật tương trợ tư pháp năm

2007 quy định: Phạm vi tương trợ tư

pháp được áp dụng cho cả yêu cầu tương

trợ của Việt Nam gửi nước ngoài và của

nước ngoài gửi Việt Nam, bao gồm: Tống

đạt giấy tờ, hồ sơ, tài liệu liên quan đến

các vụ việc hình sự; triệu tập người làm

chứng, người giám định; thu thập, cung

cấp chứng cứ; truy cứu trách nhiệm hình

sự; trao đổi thông tin; các yêu cầu tương

trợ tư pháp khác về hình sự.

Điều 493 BLTTHS năm 2015 quy định

cụ thể hơn vai trò của VKSNDTC trong

hoạt động tương trợ tư pháp về hình sự,

theo đó: Viện kiểm sát nhân dân tối cao là

Cơ quan Trung ương của nước Cộng hòa

xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong lĩnh vực

tương trợ tư pháp về hình sự và các hoạt

động hợp tác quốc tế khác.

Ngoài ra, theo quy định tại Phần thứ

tám BLTTHS năm 2015 về hợp tác quốc

tế trong tố tụng hình sự (từ Điều 491 đến

Điều 508), tương trợ tư pháp còn bao

gồm: Việc tiến hành tố tụng của người

có thẩm quyền của Việt Nam ở nước

ngoài và người có thẩm quyền của nước

ngoài ở Việt Nam (Điều 495); Sự có mặt

của người làm chứng, người giám định,

người đang chấp hành án phạt tù tại Việt

1.2. Quy định của các điều ước quốc tế

Bên cạnh các quy định pháp luật trong

nước, những điều ước quốc tế đa phương,

song phương là hợp phần quan trọng

của khung pháp lý điều chỉnh hoạt động

tương trợ tư pháp hình sự giữa Việt Nam

với nước ngoài. Việt Nam đã ký kết và

tham gia nhiều điều ước quốc tế về tương

trợ tư pháp hình sự hoặc có các điều khoản

Nam ở nước ngoài; người làm chứng, về tương trợ tư pháp hình sự.

130 Khoa học Kiểm sát Số chuyên đề 02 - 2021

VŨ THỊ HẢI YẾN

Việt Nam là thành viên của Công ước kết; từ đó tạo điều kiện thuận lợi trong việc

quốc tế của Liên Hợp Quốc về phòng, thực hiện các yêu cầu tương trợ tư pháp

chống ma tuý, Công ước của Liên Hợp về hình sự của nhau. Trong thời gian tới,

Quốc về chống tội phạm có tổ chức xuyên với nhiệm vụ được pháp luật quy định,

quốc gia (UNTOC) và Nghị định thư của

Liên Hợp Quốc về phòng ngừa, trừng

trị, trấn áp tội mua bán người, đặc biệt là

phụ nữ và trẻ em (năm 2021), Công ước

ASEAN về phòng, chống mua bán người

(năm 2015), Công ước của Liên Hợp Quốc

về chống tham nhũng (UNCAC), Hiệp

định Tương trợ tư pháp về hình sự giữa

các nước ASEAN (năm 2004). Các Công

ước đa phương UNCAC và UNTOC đều

khuyến nghị các quốc gia thành viên dành

cho nhau sự tương trợ tối đa trong hoạt

động tương trợ tư pháp về hình sự và điều

này cũng đã được ghi nhận trong nhiều

Hiệp định tương trợ tư pháp về hình sự

song phương mà Việt Nam đã ký kết.

VKSNDTC tiếp tục thúc đẩy các hoạt động

đàm phán, ký kết các Hiệp định tương trợ

tư pháp về hình sự với nước ngoài, nhất

là các nước có quan hệ hợp tác hữu nghị

truyền thống, đối tác chiến lược, các quốc

gia láng giềng trong khu vực và các nước

có đông cộng đồng người Việt đang sinh

sống, học tập và làm việc.

2. Tình hình hoạt động tương trợ tư

pháp về hình sự liên quan đến tội phạm

mua bán người

2.1. Công tác tiếp nhận, giải quyết yêu

cầu của cơ quan tiến hành tố tụng trong

nước đề nghị nước ngoài hỗ trợ thực hiện

Theo số liệu thống kê của Vụ Hợp tác

quốc tế và Tương trợ tư pháp về hình sự,

VKSNDTC, trong giai đoạn từ năm 2016

đến năm 2020, thông qua công tác thực

hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động

tương trợ tư pháp đã tiếp nhận, giải quyết

67 yêu cầu tương trợ tư pháp về hình sự

liên quan đến tội phạm mua bán người

của các cơ quan tiến hành tố tụng trong

nước gửi cho cơ quan có thẩm quyền nước

ngoài đề nghị thực hiện, chiếm khoảng

hơn 10% trong tổng số yêu cầu đi trong

giai đoạn này; trong đó có 32 yêu cầu liên

quan đến hành vi tổ chức/môi giới đưa

người ra nước ngoài trái phép, 35 yêu cầu

liên quan đến hành vi mua bán người, bao

gồm cả hành vi mua bán trẻ em dưới 16

tuổi. Địa phương có cơ quan tiến hành

tố tụng lập nhiều yêu cầu loại này là các

tỉnh có chung đường biên giới với Trung

Quốc, Campuchia, các tỉnh miền tây Nam

Bộ và một số tỉnh như: Bắc Ninh, Bắc

Giang, Thanh Hóa, Nghệ An, Ninh Bình...

Việt Nam hiện đã ký kết 14 Hiệp định

tương trợ tư pháp về hình sự với các nước,

trong đó có 09 Hiệp định tương trợ tư

pháp điều chỉnh đa lĩnh vực gồm dân sự,

hình sự, hôn nhân gia đình và lao động⁴

(đây là các hiệp định đã ký ở giai đoạn

trước những năm 2000) và 14 Hiệp định

tương trợ tư pháp điều chỉnh riêng về lĩnh

vực tương trợ tư pháp hình sự⁵.

Những điều ước quốc tế này là cơ sở

pháp lý trực tiếp, có ràng buộc về nghĩa vụ,

bao gồm những điều khoản cụ thể, đầy đủ,

hài hòa hóa pháp luật tương trợ tư pháp

về hình sự giữa Việt Nam với các nước ký

⁴ꢀ Gồm: Hiệp định ký với Cộng hòa xã hội chủ

nghĩa Tiệp Khắc (hiện là Cộng hòa Séc và Cộng hòa

Slovakia kế thừa), Bulgaria, Ba Lan, Liên bang Nga,

Trung Quốc, Ukraina, Mông Cổ, Belarus, Cộng hòa

Dân chủ Nhân dân Triều Tiên.

⁵ꢀ Gồm: Hiệp định ký với Hàn Quốc, Ấn Độ, Vương

quốcAnh và BắcAi-len, Algeria, Indonesia, Australia,

Tây Ban Nha, Hungary, Pháp, Kazakhstan, Cuba,

Mô-dăm-bích, Campuchia và Lào.

Số chuyên đề 02 - 2021

Khoa học Kiểm sát 131

HOẠT ĐỘNG TƯƠNG TRỢ TƯ PHÁP VỀ HÌNH SỰ LIÊN QUAN ĐẾN...

Các yêu cầu đề nghị nước ngoài thực hiện Nam để giải quyết vụ án mua bán người

chủ yếu nhằm thu thập thông tin nhân tại Malaysia. VKSNDTC đã quan tâm thực

hiện tốt công tác thực hành quyền công tố

và kiểm sát hoạt động tương trợ tư pháp

trong quá trình tiếp nhận, kiểm tra, thẩm

định yêu cầu đến của nước ngoài và việc

thực hiện tương trợ của các cơ quan tiến

hành tố tụng trong nước. Việc thực hiện

tương trợ về phía Việt Nam cơ bản đáp

ứng về thời hạn, kết quả, thủ tục theo yêu

cầu của phía nước ngoài, góp phần đấu

tranh phòng, chống có hiệu quả tội phạm

về mua bán người, đồng thời khẳng định

những nỗ lực của Việt Nam trong hợp tác

quốc tế đấu tranh với loại tội phạm này.

Ngoài ra, kết quả thực hiện tương trợ

cho nước ngoài còn góp phần bảo vệ tốt

quyền và lợi ích hợp pháp của công dân

Việt Nam ở nước ngoài, các trường hợp

là nạn nhân của tội phạm mua bán người.

thân và tiền án, tiền sự, thu thập chứng cứ

(lấy lời khai, cung cấp thông tin, tài liệu,

đồ vật), tống đạt giấy tờ. Các yêu cầu liên

quan đến tội phạm mua bán người đa số

gửi cơ quan có thẩm quyền Trung Quốc

đề nghị thực hiện; một số yêu cầu gửi đi

các nước Lào, Campuchia, Singapore, Úc,

Malaysia...

Số liệu thống kê cho thấy, nhiều đơn

vị thực hành quyền công tố và kiểm sát

điều tra đã thực hiện tốt công tác thực

hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động

tương trợ tư pháp, kịp thời phối hợp với

Cơ quan điều tra cùng cấp trong việc lập,

gửi yêu cầu tương trợ tư pháp về hình

sự đề nghị nước ngoài thực hiện phục

vụ quá trình giải quyết các vụ án về mua

bán người. Kết quả thực hiện tương trợ

của nước ngoài đã giúp cho việc điều tra,

truy tố, xét xử các vụ án về mua bán người

của các cơ quan tiến hành tố tụng được

thực hiện theo đúng quy định của pháp

luật, góp phần tích cực trong công tác đấu

tranh phòng, chống loại tội phạm này.

3. Mộtsốkhókhăn, vướngmắc, nguyên

nhân trong công tác thực hành quyền

công tố và kiểm sát hoạt động tương

trợ tư pháp đối với các vụ án về mua

bán người

3.1. Khó khăn, vướng mắc

2.2. Công tác tiếp nhận, giải quyết yêu

cầu tương trợ tư pháp hình sự của cơ quan

tiến hành tố tụng nước ngoài đề nghị Việt

Nam thực hiện liên quan đến tội phạm

mua bán người

Mặc dù hợp tác quốc tế về phòng,

chống mua bán người nói chung và tương

trợ tư pháp liên quan đến tội phạm này nói

riêng trong những năm qua đã đạt được

những kết quả nhất định nhưng thực tế

vẫn còn nhiều hạn chế, vướng mắc, đó là:

Trong giai đoạn từ năm 2016 đến năm

2020, có 09 yêu cầu tương trợ liên quan

đến tội phạm mua bán người của cơ quan

có thẩm quyền nước ngoài gửi Việt Nam

đề nghị hỗ trợ thực hiện, trong đó có 04

yêu cầu liên quan đến hành vi vượt biên

trái phép/tổ chức nhập cảnh trái phép; 04

- Thứ nhất, kết quả tương trợ chưa đảm

bảo tính kịp thời. Tội phạm mua bán người

chủ yếu là tội phạm ẩn, rất ít trường hợp

bị bắt quả tang nên khi người bị hại trốn

được về và có đơn tố cáo thì đối tượng

phạm tội mới bị phát hiện, điều tra, truy

yêu cầu về hành vi mua bán người và 01 tố, chủ yếu là án truy xét nên rất khó điều

yêu cầu của Malaysia đề nghị hỗ trợ triệu tra. Một số trường hợp xác định được

tập người làm chứng là công dân Việt người phạm tội nhưng không xác định

132 Khoa học Kiểm sát

Số chuyên đề 02 - 2021

VŨ THỊ HẢI YẾN

được nạn nhân (do nạn nhân vẫn đang ở độ giải quyết các vụ án hình sự của các cơ

nước ngoài nên không lấy được lời khai),

dẫn đến một số vụ án phải tạm đình chỉ,

đình chỉ liên quan đến nước ngoài hoặc

kéo dài thời gian giải quyết. Hầu hết các

vụ án mua bán người có yếu tố nước ngoài

nên việc thu thập chứng cứ ở nước ngoài

gặp nhiều khó khăn, thậm chí nhiều vụ

không thu thập được hoặc vi phạm thời

hạn giải quyết vụ án dẫn đến vụ án không

được xử lý một cách triệt để, toàn diện,

nhất là không xử lý được các đối tượng

là người nước ngoài và người Việt Nam

sinh sống ở nước ngoài. Trong khi đó, việc

thực hiện các yêu cầu xác minh, điều tra,

thu thập chứng cứ do các cơ quan chức

năng có thẩm quyền hai bên biên giới theo

nguyên tắc có đi có lại, thậm chí sử dụng

mối quan hệ ở địa phương thường nhanh

hơn, thuận lợi hơn nhưng những tài liệu,

thông tin có được bằng kênh này theo

quy định của pháp luật thì không được sử

dụng làm chứng cứ.

quan tiến hành tố tụng Việt Nam.

Đối với các vụ án mua bán người có

bị can, bị cáo là người nước ngoài, việc

lập yêu cầu tương trợ đề nghị nước ngoài

cung cấp thông tin nhân thân và tiền án,

tiền sự là bắt buộc để lập lý lịch bị can

và làm căn cứ xác định các tình tiết tăng

nặng, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự. Tuy

nhiên, nhiều trường hợp, cơ quan lập yêu

cầu không nêu rõ lý do, mục đích của việc

thu thập những thông tin này hoặc không

có thông tin về địa chỉ, từ đó dẫn đến việc

nước được yêu cầu không thể cung cấp

thông tin về nhân thân của cá nhân do

được bảo mật theo pháp luật nước đó nếu

bên yêu cầu không nêu ra được lý do, mục

đích của việc thu thập.

- Thứ ba, kênh liên hệ. Một số cơ quan

tiến hành tố tụng vẫn còn lúng túng trong

cách thức gửi yêu cầu tương trợ cho nước

ngoài; không gửi yêu cầu tương trợ qua

Cơ quan Trung ương về tương trợ tư pháp

hình sự theo quy định của pháp luật mà

gửi tới các cơ quan khác như: Văn phòng

Interpol Việt Nam, Sở Ngoại vụ, Cục

Lãnh sự, Đại sứ quán hoặc Cơ quan lãnh

sự nước ngoài hoặc gửi trực tiếp đến các

cơ quan tiến hành tố tụng nước ngoài. Do

đó, nhiều trường hợp yêu cầu tương trợ bị

nước ngoài trả lại, không thực hiện hoặc

có thực hiện nhưng không bảo đảm giá trị

pháp lý của kết quả tương trợ. Trong khi

đó, VKSNDTC không nắm được thông tin

để phối hợp, liên hệ đôn đốc thực hiện.

- Thứ hai, hồ sơ yêu cầu tương trợ chưa đáp

ứng đúng yêu cầu. Chất lượng hồ sơ yêu cầu

do nhiều cơ quan tiến hành tố tụng trong

nước lập, gửi nước ngoài còn hạn chế,

thiếu thông tin, tài liệu cần thiết, thông

tin cá nhân người có liên quan không đầy

đủ, không kèm theo bản dịch sang tiếng

của nước được yêu cầu hoặc có bản dịch

nhưng không bảo đảm chất lượng. Do đó,

số lượng hồ sơ phải hướng dẫn lặp lại còn

nhiều, dẫn đến kéo dài thời gian đề nghị

phía nước ngoài thực hiện tương trợ. Bên

cạnh đó, phía nước ngoài yêu cầu phải

đáp ứng đủ các điều kiện về mặt pháp lý

theo quy định của pháp luật nước được

yêu cầu. Quá trình trao đổi để bổ sung các

thông tin, tài liệu theo đề nghị của nước

ngoài cũng thường mất nhiều thời gian,

ảnh hưởng không nhỏ đến thời hạn, tiến

3.2. Nguyên nhân

Những khó khăn, vướng mắc nêu trên

là do một số nguyên nhân chính sau đây:

- Nguyên nhân khách quan:

+ Khác biệt về hệ thống pháp luật:

Số chuyên đề 02 - 2021

Khoa học Kiểm sát 133

HOẠT ĐỘNG TƯƠNG TRỢ TƯ PHÁP VỀ HÌNH SỰ LIÊN QUAN ĐẾN...

bán người để phục vụ kết hôn bất hợp

pháp với người bản địa nên các yêu cầu

của Việt Nam liên quan đến các tội này

sẽ bị phía Trung Quốc từ chối thực hiện.

Hoặc theo quy định của pháp luật Hàn

Quốc, hành vi vi phạm chế độ một vợ một

chồng không được coi là tội phạm hình sự

mà chỉ là vấn đề dân sự giữa các bên nên

các yêu cầu của Việt Nam liên quan đến

các tội mua bán người vì mục đích này

cũng sẽ bị Hàn Quốc từ chối thực hiện với

lý do không cấu thành tội phạm theo quy

định của phía nước bạn.

Ngoài việc lập, gửi yêu cầu tương trợ

bảo đảm chất lượng, phù hợp với quy

định của pháp luật trong nước và điều

ước quốc tế có liên quan, việc thực hiện

tương trợ có hiệu quả còn phụ thuộc

nhiều vào thực tiễn thực thi pháp luật

của các nước. Trong nhiều trường hợp,

các cơ quan tố tụng lập yêu cầu tương

trợ không thể đáp ứng được đòi hỏi của

nước được yêu cầu về điều kiện, chuẩn

mực pháp lý để việc tương trợ có thể

thực hiện. Bên cạnh đó, yêu cầu tương

trợ gửi đi phải đảm bảo nguyên tắc tội

phạm kép. Đây là một nguyên tắc cơ bản

được cộng đồng quốc tế thừa nhận và

tuân thủ trong hoạt động tương trợ tư

pháp về hình sự. Qua theo dõi các yêu

cầu tương trợ tư pháp hình sự mà Việt

Nam gửi đi nước ngoài thời gian qua có

thể thấy, một số quốc gia vẫn áp dụng

đầy đủ nguyên tắc tội phạm kép đối với

các yêu cầu tương trợ.

+ Tương trợ tư pháp được thực hiện

không có thời hạn: Pháp luật tương trợ tư

pháp và thông lệ quốc tế không quy định

thời hạn thực hiện tương trợ. Vì vậy, kể

cả trường hợp yêu cầu tương trợ của Việt

Nam gửi cho nước ngoài thực hiện theo

nghĩa vụ ràng buộc bởi các điều ước quốc

tế thì việc có kết quả tương trợ trong thời

hạn mong muốn vẫn còn gặp khó khăn.

Việc có kết quả tương trợ sớm hay muộn

hoàn toàn phụ thuộc vào thiện chí hợp tác

của phía nước ngoài đối với ta. Thời gian

gửi yêu cầu và nhận kết quả thực hiện

cũng như thời gian mà cơ quan có thẩm

quyền của phía nước ngoài tiếp nhận, xử

lý, thực hiện nội dung yêu cầu tương trợ

cũng thường kéo dài. Đặc biệt là khi đại

dịch COVID-19 bùng phát ở nhiều quốc

gia trên thế giới, trong đó có Việt Nam,

dịch vụ bưu chính quốc tế không đáp ứng

chỉ tiêu về mặt thời gian, các cơ quan tư

pháp nước ngoài cũng mất nhiều thời

gian hơn để xử lý yêu cầu tương trợ của

Việt Nam do ảnh hưởng của việc giãn

cách xã hội.

Ví dụ, theo quy định của Hiệp định

tương trợ tư pháp về các vấn đề dân

sự, hình sự năm 1998 giữa Việt Nam và

Trung Quốc, VKSNDTC Trung Quốc là

cơ quan đầu mối tiếp nhận, xử lý các yêu

cầu tương trợ của Việt Nam. Điều này có

nghĩa là khi tiếp nhận các yêu cầu tương

trợ của Việt Nam, phía Trung Quốc sẽ

nghiên cứu thẩm định hồ sơ yêu cầu, nếu

xét thấy hành vi trong yêu cầu không cấu

thành tội phạm theo quy định pháp luật

Trung Quốc thì VKSNDTC Trung Quốc

sẽ có công hàm yêu cầu Việt Nam bổ sung

thông tin để chứng minh hành vi đó cũng

cấu thành tội phạm theo quy định của

pháp luật Trung Quốc. Pháp luật Trung

Quốc chỉ coi mua bán người làm nô lệ tình

dục, cưỡng bức lao động để lấy bộ phận

cơ thể là tội phạm, chưa công nhận mua

+ Khung pháp lý về tương trợ tư pháp

hình sự chưa hoàn thiện: Luật tương trợ

tư pháp năm 2007 là cơ sở pháp lý của

134 Khoa học Kiểm sát

Số chuyên đề 02 - 2021

VŨ THỊ HẢI YẾN

hoạt động tương trợ tư pháp về hình sự Cơ quan Trung ương, cơ quan tố tụng

lập yêu cầu, cơ quan đại diện ngoại giao

của Việt Nam trong quá trình lập, gửi,

trao đổi thông tin, liên hệ đôn đốc giải

quyết yêu cầu chưa thực sự thống nhất;

từ đó phát sinh thêm khó khăn, vướng

mắc, ảnh hưởng đến hiệu quả của hoạt

động tương trợ.

trong 10 năm qua. Tuy nhiên, thực tiễn thi

hành cho thấy Luật này đã bộc lộ nhiều

hạn chế, bất cập. Luật điều chỉnh cả 04

lĩnh vực là tương trợ tư pháp về dân sự,

hình sự, dẫn độ và chuyển giao người

đang chấp hành hình phạt tù. Đây đều là

những lĩnh vực có tính chuyên ngành cao,

có phạm vi điều chỉnh, đối tượng áp dụng,

nguyên tắc, trình tự, thủ tục áp dụng khác

nhau nhưng lại quy định trong cùng một

văn bản luật là chưa thực sự hợp lý. Kết

cấu Luật như vậy làm hạn chế tính cụ thể,

đầy đủ và có hệ thống của các quy định

về tương trợ tư pháp hình sự và chưa thực

sự tương thích với các Hiệp định tương

trợ tư pháp về hình sự giữa Việt Nam với

nước ngoài.

4. Giải pháp, kiến nghị nâng cao hiệu

quả hoạt động tương trợ tư pháp về hình

sự liên quan đến tội phạm về mua bán

người

Trong thời gian tới, dự báo tình hình

mua bán người tiếp tục diễn biến phức

tạp và có xu hướng ngày càng gia tăng,

do vậy các yêu cầu tương trợ tư pháp liên

quan đến tội phạm này cũng sẽ ngày càng

nhiều. Để nâng cao hiệu quả giải quyết

các yêu cầu tương trợ tư pháp về hình sự

nói chung và tội phạm liên quan đến mua

bán người nói riêng, cần tập trung triển

khai một số giải pháp trọng tâm sau:

+ Khác biệt về ngôn ngữ: Do yêu cầu

tương trợ phải được dịch ra ngôn ngữ

nước ngoài nên chất lượng lập, gửi, thực

hiện yêu cầu cũng gặp nhiều ảnh hưởng;

nhiều địa phương không sẵn có các đơn

vị dịch thuật chuyên ngành; việc biên dịch

tài liệu bằng các thứ tiếng không phổ biến

- Một là, tăng cường công tác tuyên

truyền, phổ biến pháp luật tương trợ tư

pháp về hình sự trong đội ngũ Điều tra

như: Séc, Ba Lan, Lào, Campuchia... còn viên, Kiểm sát viên để nâng cao nhận thức

về ý nghĩa và tầm quan trọng của công tác

này. Trong đó, quán triệt và thực hiện tốt

các quy định về tương trợ tư pháp hình sự

trong Luật tương trợ tư pháp năm 2007,

BLTTHS năm 2015 và các văn bản hướng

dẫn thi hành; các Hiệp định tương trợ tư

pháp về hình sự giữa Việt Nam với nước

ngoài; các điều ước quốc tế đa phương có

điều khoản tương trợ tư pháp về hình sự,

đặc biệt là Công ước về chống tội phạm có

tổ chức xuyên quốc gia năm 2000. Đây đều

là các điều ước quốc tế đa phương có thể

viện dẫn để lập yêu cầu tương trợ tư pháp

về hình sự đối với tội mua bán người để

gặp nhiều khó khăn.

- Nguyên nhân chủ quan:

+ Đối với các cơ quan tiến hành tố

tụng: Nhận thức của một bộ phận cán bộ

về ý nghĩa, tầm quan trọng của hoạt động

hợp tác quốc tế nói chung và hoạt động

tương trợ tư pháp hình sự nói riêng còn

chưa đầy đủ, chưa nắm vững về chuyên

môn, nghiệp vụ và quy định pháp luật

liên quan; từ đó ảnh hưởng nhiều đến

chất lượng, hiệu quả của quá trình lập,

gửi, thực hiện yêu cầu.

+ Cơ chế phối hợp liên ngành: Do

thiếu cơ sở pháp lý, cơ chế phối hợp giữa đề nghị nước ngoài thực hiện; xây dựng

Số chuyên đề 02 - 2021 Khoa học Kiểm sát 135

HOẠT ĐỘNG TƯƠNG TRỢ TƯ PHÁP VỀ HÌNH SỰ LIÊN QUAN ĐẾN...

quy trình riêng về lập, gửi yêu cầu tương đó có BLTTHS năm 2015 (Phần hợp tác

trợ tư pháp về hình sự liên quan đến tội

phạm mua bán người.

quốc tế trong tố tụng hình sự); từ đó góp

phần hoàn thiện khung pháp lý cho hoạt

động tương trợ tư pháp về hình sự của

Việt Nam.

- Hai là, tăng cường công tác phối hợp

liên ngành, đặc biệt tăng tính chủ động và

kịp thời trong công tác phối hợp giữa Cơ

quan điều tra và Viện kiểm sát, giữa hai

cơ quan này với Vụ Hợp tác quốc tế và

Tương trợ tư pháp về hình sự, VKSNDTC

trong việc lập, gửi yêu cầu tương trợ cho

nước ngoài; giữa Cơ quan Trung ương về

tương trợ tư pháp hình sự của Việt Nam

và nước ngoài nhằm bảo đảm hiệu quả

quá trình liên hệ, đôn đốc thực hiện, có

kết quả tương trợ.

- Năm là, tiếp tục kiện toàn bộ máy

làm công tác tương trợ tư pháp; thường

xuyên tổ chức các chương trình đào tạo,

bồi dưỡng nâng cao năng lực chuyên môn

nghiệp vụ, ngoại ngữ cho cán bộ làm công

tác tương trợ tư pháp; tăng cường các

điều kiện đảm bảo về cơ sở vật chất nhằm

phục vụ tốt hơn cho hoạt động tương trợ

tư pháp.

- Sáu là, tăng cường đàm phán, ký kết

và thực hiện có hiệu quả các hiệp định

tương trợ tư pháp về hình sự, các điều

ước quốc tế đa phương, các thoả thuận

quốc tế về phòng, chống mua bán người;

đồng thời tích cực tham gia các các diễn

đàn hợp tác quốc tế song phương, đa

phương, hơp tác với các cơ quan Liên

Hợp Quốc và các tổ chức quốc tế. Thông

qua việc hợp tác này sẽ giúp tiếp cận

và chia sẻ thông tin về công tác phòng,

chống mua bán người trên thế giới, đồng

thời tranh thủ nguồn lực hỗ trợ kỹ thuật

tiến bộ của các nước./.

- Ba là, tiếp tục nâng cao chất lượng

lập hồ sơ yêu cầu gửi nước ngoài đề nghị

thực hiện. Đối với yêu cầu tương trợ đề

nghị cung cấp thông tin lý lịch và tiền án,

tiền sự của bị can, bị cáo, cần trình bày rõ

lý do, mục đích của nội dung tương trợ

này để nước được yêu cầu có cơ sở thực

hiện. Đối với các yêu cầu gửi Trung Quốc,

các thông tin trong văn bản yêu cầu phải

đầy đủ, chính xác và được dịch sang tiếng

Trung giản thể, đặc biệt là thông tin về tên

và địa chỉ của cá nhân, tổ chức liên quan

đến việc thực hiện tương trợ; cần gửi theo

văn bản yêu cầu các tài liệu bằng tiếng

Trung thể hiện danh tính của cá nhân, tổ

chức đó để tạo điều kiện cho các cơ quan

có thẩm quyền của Trung Quốc thực hiện

tương trợ.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015;

2. Bộ luật hình sự năm 2015;

3. Luật Tương trợ tư pháp năm 2007;

- Bốn là, tiếp tục hoàn thiện hệ thống

pháp luật trong nước về tương trợ tư

pháp. Trước mắt, cần tập trung nghiên

cứu xây dựng Luật tương trợ tư pháp về

hình sự tách khỏi Luật tương trợ tư pháp

năm 2007; xây dựng, ban hành các văn

bản hướng dẫn các đạo luật có liên quan

4. Báo cáo tổng kết 09 năm thi hành

Luật Phòng, chống mua bán người năm

2011 của Bộ Công an;

5. Báo cáo đánh giá thường niên về

tình hình mua bán người năm 2020 của

Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ đối với các nước

đến tương trợ tư pháp về hình sự, trong và Việt Nam.

136 Khoa học Kiểm sát

Số chuyên đề 02 - 2021