Xóa án tích đối với người dưới 18 tuổi phạm tội - Một số bất cập và hướng hoàn thiện
Soá 08/2021 - Naêm thöù möôøi saùu
XÓA ÁN TÍCH ĐỐI VỚI NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI PHẠM TỘI
- MỘT SỐ BẤT CẬP VÀ HƯỚNG HOÀN THIỆN
Nguyễn Văn Tùng1
Đỗ Lường Thiện2
Tóm tắt: Xóa án tích là một trong những chế định thể hiện nguyên tắc nhân đạo của pháp luật
hình sự Việt Nam. Bài viết làm rõ một số bất cập trong quy định của Bộ luật hình sự (BLHS) năm
2015 sửa đổi, bổ sung năm 2017 về xóa án tích đối với người dưới 18 tuổi phạm tội; từ đó đề xuất
hướng hoàn thiện nhằm nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật trên thực tiễn.
Từ khóa: Án tích, Bộ luật hình sự, người dưới 18 tuổi, tội phạm.
Nhận bài: 20/7/2021; Hoàn thành biên tập: 10/8/2021; Duyệt đăng: 23/8/2021.
Abstract: Conviction expungement is one of the regulations that shows the humanity of Vietnam’s
Criminal Code. The article clarifies some inadequacies in the provisions of the Criminal Code
promulgated in 2015, modified and supplied in 2017 about conviction expungement for juvenile
offenders. From that, the author suggests the direction for improvement in order to advance the
effectiveness of law application in practice.
Keywords: Conviction, the Criminal Code, juvenile, crime.
Date of receipt: 20/7/2021; Date of revision: 10/8/2021; Date of Approval: 23/8/2021.
1. Đặt vấn đề
2015 mở rộng phạm vi không bị coi là có án tích
bao gồm: “người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi” bị
kết án – điểm a Khoản 1 Điều 107; “người từ đủ
16 tuổi đến dưới 18 tuổi bị kết án về tội phạm ít
nghiêm trọng, tội phạm nghiêm trọng hoặc tội
phạm rất nghiêm trọng do vô ý” - điểm b Khoản
1 Điều 107 và người dưới 18 tuổi “bị áp dụng
biện pháp tư pháp quy định tại Mục 3 Chương
này” – điểm c Khoản 1 Điều 107.
Thứ hai, rút ngắn thời hạn và thu hẹp điều
kiện đương nhiên được xóa án tích. Thời hạn
đương nhiên được xóa án tích đối với người
dưới 18 tuổi phạm tội theo quy định tại Khoản 1
Điều 77 BLHS năm 1999 là một phần hai thời
hạn đối với người thành niên (thời hạn này được
xác định theo Điều 64 BLHS năm 1999) và tính
từ thời điểm chấp hành xong bản án hoặc từ khi
hết thời hiệu thi hành bản án. Trong khi đó,
Khoản 2 Điều 107 BLHS năm 2015 quy định
Người dưới 18 tuổi (hay còn gọi là người
chưa thành niên) là người chưa phát triển đầy đủ
về thể chất và tâm sinh lý. Xuất phát từ đặc điểm
của người dưới 18 tuổi, chính sách hình sự đối
với người dưới 18 tuổi phạm tội luôn nhẹ hơn
người từ đủ 18 tuổi trở lên (người thành niên)
phạm tội, trong đó có chế định xóa án tích.
Điều 107 BLHS năm 2015 sửa đổi, bổ sung
năm 2017 (BLHS năm 2015) quy định về xóa
án tích đối với người dưới 18 tuổi phạm tội. So
với BLHS năm 1999 sửa đổi, bổ sung năm 2009
(BLHS năm 1999), BLHS năm 2015 đã có
những quy định có lợi hơn về xóa án tích đối với
người dưới 18 tuổi. Cụ thể:
Thứ nhất, mở rộng phạm vi không bị coi là
có án tích. BLHS năm 1999 chỉ xác định người
dưới 18 tuổi phạm tội được áp dụng biện pháp tư
pháp thì không bị coi là có án tích, BLHS năm
1 Thạc sỹ, Học viện Cảnh sát nhân dân.
2 Tiến sỹ, Học viện Cảnh sát nhân dân.
59
HOÏC VIEÄN TÖ PHAÙP
thời hạn đương nhiên được xóa án tích thấp hơn Điều 107 BLHS đối với người từ đủ 18 tuổi trở
và được tính từ khi chấp hành xong hình phạt lên bị kết án về tội phạm mà họ thực hiện khi
chính hoặc hết thời gian thử thách án treo hoặc chưa đủ 18 tuổi.
từ khi hết thời hiệu thi hành bản án.
Quan điểm thứ hai cho rằng: Điều 107 thuộc
2. Những bất cập trong quy định của Bộ Chương XII – Những quy định đối với người
luật hình sự năm 2015 về xóa án tích đối với dưới 18 tuổi phạm tội. “Do đó, như chính bản
người dưới 18 tuổi phạm tội và hướng hoàn thân tên gọi của chương này (đã được quy định
thiện
cụ thể về giới hạn điều chỉnh tại Điều 90
Mặc dù BLHS năm 2015 đã mở rộng phạm BLHS), mọi điều luật bên trong nó, đều áp dụng
vi, rút ngắn thời hạn và thu hẹp điều kiện đương với đối tượng thực hiện hành vi phạm tội khi
nhiên được xóa án tích, tuy nhiên, nghiên cứu chưa thành niên. Mặt khác, theo nguyên tắc có
quy định tại Điều 107 BLHS năm 2015 và thực lợi cho bị can, bị cáo, trường hợp nêu trên cũng
tiễn áp dụng pháp luật thấy rằng: quy định của cần được áp dụng chế định chưa thành niên,
BLHS năm 2015 về xóa án tích đối với người trong đó có quy định về xóa án tích theo Điều
dưới 18 tuổi còn những tồn tại, bất cập.
107 BLHS; và cần hiểu quy định của điều luật
Thứ nhất, thuật ngữ quy định tại Điều 107 trong chỉnh thể của nó. Theo đó, vì Điều 107
chưa thống nhất với quy định trong Chương XII BLHS quy định về việc xóa án tích nên đối
của Bộ luật hình sự.
tượng điều chỉnh đặc thù của nó được gọi tên là
Chương XII của BLHS năm 2015 quy định “người bị kết án” (do không thể đặt ra vấn đề
những vấn đề liên quan đến người dưới 18 tuổi xóa án tích với người chưa bị kết án được)”3.
phạm tội, trong đó có chế định xóa án tích. Điều Hiểu theo quan điểm này, vẫn áp dụng quy định
107 thuộc Chương XII, tuy nhiên Khoản 1 và tại Điều 107 BLHS đối với người từ đủ 18 tuổi
Khoản 2 Điều 107 quy định về xóa án tích đối trở lên bị kết án về tội phạm mà họ thực hiện
với người dưới 18 tuổi bị kết án. Quy định “bị khi chưa đủ 18 tuổi.
kết án” tại Điều 107 chưa thống nhất với quy
Nghiên cứu hai quan điểm trên, nếu theo câu
định “phạm tội” trong Chương XII, điều này dẫn chữ của điều luật, tác giả bài viết đồng tình với
đến những quan điểm khác nhau trong quá trình quan điểm thứ nhất, bởi vì “phạm tội” và “bị kết
áp dụng Điều 107 BLHS.
án” là hai thời điểm khác nhau. Thời điểm phạm
Quan điểm thứ nhất cho rằng: “vì Điều 107 tội là thời điểm chủ thể thực hiện tội phạm được
BLHS đã ghi rõ “Người dưới 18 tuổi bị kết án” quy định trong BLHS, trong khi thời điểm bị kết
và “Người từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi bị kết án” án là thời điểm bị Tòa án kết án bằng bản án. Thời
nên đương nhiên phải hiểu, chỉ được áp dụng điểm bị kết án luôn xảy ra sau thời điểm phạm
các quy định tại Điều này cho người đến thời tội, vì từ lúc phạm tội đến khi bị kết án phải trải
điểm xét xử vẫn chưa đủ 18 tuổi. Nếu đến thời qua các giai đoạn tố tụng hình sự khác nhau theo
điểm xét xử, người phạm tội đã đủ 18 tuổi thì quy định của Bộ luật tố tụng hình sự. Với quy
vẫn phải áp dụng chế định xóa án tích chung định tại Điều 107 BLHS thì đối tượng áp dụng để
được quy định tại Chương X của BLHS”3. Hiểu xóa án tích là “người dưới 18 tuổi bị kết án”, do
theo quan điểm này, không áp dụng quy định tại vậy không thể áp dụng quy định tại Điều 107
3
Đồng Hoàng Anh (2019), Xóa án tích với người chưa thành niên phạm tội, Tạp chí Kiểm sát điện tử,
60
Soá 08/2021 - Naêm thöù möôøi saùu
BLHS với người từ đủ 18 tuổi trở lên bị kết án về dưới 16 tuổi bị xử phạt vi phạm hành chính về vi
tội phạm mà họ thực hiện khi chưa đủ 18 tuổi.
phạm hành chính do cố ý; người từ đủ 16 tuổi
Theo quan điểm của tác giả bài viết, để bảo trở lên bị xử phạt vi phạm hành chính về mọi vi
đảm đúng mục đích chung của Chương XII là phạm hành chính”. Như vậy, nếu người dưới 18
áp dụng đối với người dưới 18 tuổi phạm tội tuổi đã bị xử phạt VPHC và chưa hết thời hạn
không phân biệt thời điểm phát hiện, xử lý như được coi là chưa bị xử phạt (thời hạn được coi là
thế nào, cần sửa đổi quy định tại Điều 107 chưa bị xử phạt quy định tại Điều 7 Luật xử lý
BLHS năm 2015, cụ thể là sửa đổi cụm từ “bị VPHC năm 2012) thì vẫn bị áp dụng dấu hiệu
kết án” thành “phạm tội”. Việc sửa đổi như vậy này để truy cứu trách nhiệm hình sự cho lần vi
nhằm thống nhất thuật ngữ được quy định tại phạm sau trong những trường hợp nhất định theo
Chương XII của BLHS năm 2015, bảo đảm các quy định của BLHS.
nguyên tắc trong xử lý đối với người dưới 18
tuổi phạm tội và tránh những cách hiểu khác bị xử phạt VPHC thấy rằng: xét về tính chất và
nhau dẫn đến áp dụng không thống nhất. mức độ nguy hiểm, trường hợp người dưới 18
So sánh dấu hiệu đã bị kết án và dấu hiệu đã
Thứ hai, bất hợp lý khi áp dụng quy định tại tuổi bị kết án nguy hiểm hơn người dưới 18 tuổi
Khoản 1 Điều 107 với dấu hiệu “đã bị xử phạt bị xử phạt VPHC. Tuy nhiên, không áp dụng dấu
vi phạm hành chính về hành vi… mà còn vi hiệu đã bị kết án (do Khoản 1 Điều 107 BLHS
phạm” là dấu hiệu định tội trong cấu thành cơ xác định không có án tích) mà áp dụng dấu hiệu
bản của một số tội phạm.
đã bị xử phạt VPHC là điều kiện truy cứu trách
Trong BLHS năm 2015, cùng với dấu hiệu nhiệm hình sự. Đây là điểm bất hợp lý trong quy
“đã bị kết án về tội phạm … chưa được xóa án định của pháp luật dẫn đến hạn chế khi áp dụng
tích mà còn vi phạm” (sau đây gọi là dấu hiệu trên thực tiễn.
đã bị kết án), dấu hiệu “đã bị xử phạt vi phạm
Để khắc phục điểm bất hợp lý này, cần
hành chính về hành vi… mà còn vi phạm” (sau thiết phải sửa đổi quy định của Luật xử lý
đây gọi là dấu hiệu đã bị xử phạt vi phạm hành VPHC năm 2012 hoặc quy định của BLHS
chính (VPHC)) là dấu hiệu định tội được quy năm 2015. Nếu sửa đổi Luật xử lý VPHC năm
định trong cấu thành cơ bản của một số tội 2012, có thể sửa đổi theo hướng: không áp
phạm.
dụng thời hạn được coi là chưa bị xử phạt
Đối với dấu hiệu đã bị kết án, để áp dụng là VPHC đối với người dưới 18 tuổi, khi đó sẽ
điều kiện truy cứu trách nhiệm hình sự thì phải không áp dụng dấu hiệu “đã bị xử phạt VPHC
chưa được xóa án tích mà còn vi phạm. Tuy về hành vi… mà còn vi phạm” là điều kiện
nhiên, theo Khoản 1 Điều 107 BLHS, người truy cứu trách nhiệm hình sự nếu lúc bị xử
dưới 18 tuổi bị kết án sẽ không có án tích trong phạt họ là người dưới 18 tuổi. Tuy nhiên, ngày
một số trường hợp, do vậy không áp dụng dấu 13/11/2020 Quốc hội khóa XIV đã thông qua
hiệu này đối với người dưới 18 tuổi bị kết án Luật số 67/2020/QH14 sửa đổi, bổ sung một
thuộc trường hợp quy định tại Khoản 1 Điều 107 số điều của Luật xử lý VPHC năm 2012 và có
BLHS để truy cứu trách nhiệm hình sự cho lần hiệu lực từ ngày 01/01/2022. Trong Luật số
vi phạm sau.
67/2020/QH14 giữ nguyên quy định tại Điều
Đối với dấu hiệu đã bị xử phạt VPHC, Luật 7 Luật xử lý VPHC năm 2012 về thời hạn
xử lý VPHC năm 2012 không loại trừ trách được coi là chưa bị xử lý VPHC. Do vậy, theo
nhiệm đối với người dưới 18 tuổi theo quy định tác giả bài viết, trong thời gian tới có thể sửa
tại Khoản 1 Điều 5: “Người từ đủ 14 tuổi đến đổi quy định của BLHS năm 2015 theo hướng:
61
HOÏC VIEÄN TÖ PHAÙP
sửa đổi cấu thành cơ bản của các tội phạm quy hành để được xóa án tích là “chấp hành xong
định dấu hiệu đã bị xử phạt VPHC là điều kiện hình phạt bổ sung, các quyết định khác của bản
truy cứu trách nhiệm hình sự. Cụ thể: sửa đổi án”, trong khi đó người dưới 18 tuổi không cần
dấu hiệu “đã bị xử phạt vi phạm hành chính điều kiện này. Người từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi
về hành vi… mà còn vi phạm” thành “người bị kết án về tội phạm rất nghiêm trọng do cố ý
từ đủ 18 tuổi trở lên đã bị xử phạt vi phạm hoặc tội phạm đặc biệt nghiêm trọng chỉ cần “từ
hành chính về hành vi… mà còn vi phạm”. khi chấp hành xong hình phạt chính hoặc hết
Việc BLHS xác định rõ người từ đủ 18 tuổi trở thời gian thử thách án treo hoặc từ khi hết thời
lên bị xử phạt VPHC là điều kiện truy cứu hiệu thi hành bản án, người đó không thực hiện
trách nhiệm hình sự sẽ phù hợp với Khoản 1 hành vi phạm tội mới trong thời hạn” quy định
Điều 107 BLHS và tương thích với quy định tại Khoản 2 Điều 107 BLHS thì đương nhiên
của Luật xử lý VPHC năm 2012 đã được sửa được xóa án tích.
đổi, bổ sung năm 2020.
Như vậy các điều kiện đương nhiên được
Thứ ba, hạn chế trong quy định tại Khoản 2 xóa án tích đối với người dưới 18 tuổi có lợi hơn
Điều 107 BLHS về điều kiện đương nhiên được so với người từ đủ 18 tuổi trở lên. Tuy nhiên,
xóa án tích.
quan điểm cá nhân của tác giả bài viết cho rằng:
Khoản 2 Điều 107 BLHS quy định điều kiện Khoản 2 Điều 107 BLHS cần bổ sung thêm điều
đương nhiên được xóa án tích đối với người từ kiện “đã chấp hành xong các quyết định khác
đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi bị kết án về tội phạm của bản án” là một trong những điều kiện bắt
rất nghiêm trọng do cố ý hoặc tội phạm đặc biệt buộc mà người dưới 18 tuổi phải chấp hành để
nghiêm trọng: “nếu từ khi chấp hành xong hình được xóa án tích. Cùng với đó, như đã phân tích
phạt chính hoặc hết thời gian thử thách án treo nêu trên, tác giả bài viết đề xuất sửa đổi cụm từ
hoặc từ khi hết thời hiệu thi hành bản án, người “bị kết án” thành “phạm tội”, khi đó Khoản 2
đó không thực hiện hành vi phạm tội mới trong Điều 107 BLHS trở thành: “Người từ đủ 16 tuổi
thời hạn” quy định tại Khoản 2 Điều 107 BLHS. đến dưới 18 tuổi phạm tội về tội phạm rất
Trong khi đó, đối với người người từ đủ 18 tuổi nghiêm trọng do cố ý hoặc tội phạm đặc biệt
trở lên, Khoản 2 Điều 70 BLHS quy định điều nghiêm trọng đương nhiên được xóa án tích nếu
kiện đương nhiên được xóa án tích: “nếu từ khi từ khi chấp hành xong hình phạt chính hoặc hết
chấp hành xong hình phạt chính hoặc hết thời thời gian thử thách án treo hoặc từ khi hết thời
gian thử thách án treo, người đó đã chấp hành hiệu thi hành bản án, người đó đã chấp hành
xong hình phạt bổ sung, các quyết định khác của xong các quyết định khác của bản án và không
bản án và không thực hiện hành vi phạm tội mới thực hiện hành vi phạm tội mới trong thời hạn
trong thời hạn”; hoặc “từ khi hết thời hiệu thi sau đây:…”.
hành bản án, người đó không thực hiện hành vi
phạm tội mới trong thời hạn quy định” tại Khoản Điều 23 Nghị quyết số 326/2016/UBTVQH14
2 Điều 70 BLHS. ngày 30/12/2016 của Ủy ban Thường vụ Quốc
Tác giả bài viết đưa ra đề xuất này, bởi vì:
So sánh quy định tại Khoản 2 Điều 107 và hội khóa XIV quy định về mức thu, miễn, giảm,
Khoản 2 Điều 70 BLHS thấy rằng, thời hạn thu, nộp, quản lý và sử dụng án phí và lệ phí Tòa
đương nhiên được xóa án tích đối với người án quy định về nghĩa vụ chịu án phí trong vụ án
dưới 18 tuổi thấp hơn người từ đủ 18 tuổi trở hình sự, theo đó người bị kết án phải chịu án phí
lên. Cùng với đó, một trong những điều kiện bắt hình sự sơ thẩm, nếu kháng cáo phải chịu án phí
buộc mà người từ đủ 18 tuổi trở lên phải chấp phúc thẩm khi Tòa án cấp phúc thẩm giữ nguyên
62
Soá 08/2021 - Naêm thöù möôøi saùu
quyết định của bản án sơ thẩm. Nghĩa vụ chịu nhân đạo và hướng thiện của chính sách hình
án phí không loại trừ đối với người từ đủ 16 đến sự, tạo điều kiện cho người dưới 18 tuổi được
dưới 18 tuổi, đối với người từ đủ 14 tuổi đến xóa án tích.
dưới 16 tuổi được miễn án phí theo quy định tại
Thứ tư, Bộ luật hình sự năm 2015 chưa quy
điểm đ Khoản 1 Điều 12 Nghị quyết số định về xóa án tích trong trường hợp đặc biệt
326/2016/UBTVQH14. Cùng với việc phải chịu đối với người dưới 18 tuổi phạm tội.
án phí, người dưới 18 tuổi có thể phải bồi
Xóa án tích trong trường hợp đặc biệt là
thường thiệt hại do hành vi phạm tội gây ra theo trường hợp Tòa án quyết định xóa án tích khi
quy định tại Điều 586 Bộ luật dân sự năm 2015. người bị kết án thỏa mãn những điều kiện
Nghĩa vụ phải chịu án phí, bồi thường thiệt hại nhất định và chưa đến thời hạn để xóa án tích.
hoặc những nghĩa vụ khác mà người dưới 18 Việc xóa án tích trong trường hợp đặc biệt
tuổi phải chấp hành được thể hiện qua các quyết nhằm khuyến khích người bị kết án tập trung
định khác của bản án. cải tạo tốt, sớm trở thành công dân có ích cho
Khoản 1 Điều 107 BLHS đã quy định người xã hội.
từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi bị kết án, hoặc
Điều 72 thuộc Chương X của BLHS năm
người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi bị kết án 2015 quy định điều kiện để xóa án tích trong
về tội phạm ít nghiêm trọng, tội phạm nghiêm trường hợp đặc biệt khi “có những biểu hiện
trọng hoặc tội phạm rất nghiêm trọng do vô ý tiến bộ rõ rệt và đã lập công, được cơ quan, tổ
thì không bị coi là có án tích, do vậy những chức nơi người đó công tác hoặc chính quyền
quyết định khác của bản án phải chấp hành địa phương nơi người đó cư trú đề nghị” và “đã
không có ý nghĩa trong việc xóa án tích. Đối bảo đảm được ít nhất một phần ba thời hạn quy
với người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi bị kết định tại Khoản 2 Điều 70 và Khoản 2 Điều 71”
án về tội phạm rất nghiêm trọng do cố ý hoặc BLHS năm 2015. Đây là quy định về xóa án
tội phạm đặc biệt nghiêm trọng, nếu không quy tích trong trường hợp đặc biệt nói chung, không
định nghĩa vụ chấp hành các quyết định khác phân biệt đối tượng áp dụng là người dưới 18
của bản án là một trong các điều kiện bắt buộc tuổi hay người từ đủ 18 tuổi trở lên bị kết án.
để xóa án tích sẽ không đánh giá được thái độ Nếu áp dụng quy định tại Điều 72 BLHS về xóa
chấp hành pháp luật cũng như bảo đảm việc án tích trong trường hợp đặc biệt đối với người
bản án được thực thi. Tuy nhiên, khi quy định dưới 18 tuổi bị kết án thì thời hạn xóa án tích sẽ
nghĩa vụ chấp hành các quyết định khác của là: 04 tháng trong trường hợp bị phạt cảnh cáo,
bản án cần cân nhắc đến khả năng thi hành, vì phạt tiền, cải tạo không giam giữ, phạt tù nhưng
không phải người dưới 18 tuổi nào cũng có tài được hưởng án treo; 08 tháng trong trường hợp
sản riêng để chấp hành nghĩa vụ án phí và bồi bị phạt tù đến 05 năm; 01 năm trong trường hợp
thường thiệt hại do hành vi phạm tội gây ra. Do bị phạt tù từ trên 05 năm đến 15 năm; 20 tháng
vậy, tác giả bài viết đề xuất bổ sung quy định (01 năm 08 tháng) trong trường hợp bị phạt tù
“đã chấp hành xong các quyết định khác của từ trên 15 năm.
bản án” là một trong các điều kiện bắt buộc để
So sánh thời hạn xóa án tích trong trường
xóa án tích đối với trường hợp quy định tại hợp đặc biệt khi áp dụng Điều 72 nêu trên với
Khoản 2 Điều 107 BLHS. Cùng với đó, Khoản thời hạn đương nhiên được xóa án tích đối với
2 Điều 107 BLHS cần quy định: “Tòa án có thể người từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi bị kết án quy
quyết định giảm hoặc miễn việc chấp hành các định tại Khoản 2 Điều 107 BLHS thấy rằng:
quyết định khác của bản án” nhằm đề cao tính
(Xem tiếp trang 73)
63
5 trang
8780
Free
Bạn đang xem tài liệu "Xóa án tích đối với người dưới 18 tuổi phạm tội - Một số bất cập và hướng hoàn thiện", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- xoa_an_tich_doi_voi_nguoi_duoi_18_tuoi_pham_toi_mot_so_bat_c.pdf
