Tác động tâm lý đối với nạn nhân dưới 18 tuổi khi lấy lời khai trong vụ án mua bán người
TÁC ĐỘNG TÂM LÝ ĐỐI VỚI NẠN NHÂN DƯỚI 18 TUỔI...
KHI LẤY LỜI KHAI TRONG VỤ ÁN MUA BÁN NGƯỜI
LƯƠNG HẢI YẾN*
Nạn nhân trong vụ án mua bán người dưới 18 tuổi là những người chưa phát triển
hoàn thiện cả về thể chất lẫn tinh thần nên nhận thức về quyền hạn và trách nhiệm
khi tham gia tố tụng cũng như khả năng tập trung lắng nghe, khai báo còn nhiều hạn
chế. Do đó, việc nắm bắt tâm lý và có các phương pháp tác động tâm lý phù hợp đối
với đối tượng này trong vụ án mua bán người là yếu tố quan trọng giúp cho các chủ
thể tiến hành lấy lời khai thu thập được lời khai của nạn nhân một cách đầy đủ, khách
quan nhất.
Từ khóa: Vụ án mua bán người, tội phạm mua bán người, nạn nhân dưới 18 tuổi.
Ngày nhận bài: 09/6/2021; Biên tập xong: 10/6/2021; Duyệt đăng: 17/6/2021
Victims of human trafficking under the age of 18 are those who have not yet fully
developed both physically and mentally. They may have limitations in knowing
their rights and responsibilities when participating in legal proceedings; and may
be limited in their ability to provide statements. Understanding the victims’, their
psychological impacts and having a appropriate approach is an important factor
to help the relevant agencies to obtain comprehensive and objective testimonies,
especially of victims under the age of 18.
Keywords: Human trafficking cases, human trafficking crimes, victim under the age of 18.
rong quá trình giải quyết vụ tuổi có ý nghĩa vô cùng quan trọng để các
án mua bán người, các chủ thể chủ thể thực thi pháp luật sử dụng các
T
thực thi pháp luật phải sử dụng biện pháp tác động tâm lý phù hợp trong
rất nhiều biện pháp thu thập chứng cứ, quá trình lấy lời khai.
trong đó có biện pháp lấy lời khai của nạn
1
Lấy lời khai nạn nhân dưới 18 tuổi
nhân. Đây là biện pháp thu thập chứng
trong vụ án mua bán người là hoạt động
cứ hiệu quả nhưng cũng gặp nhiều khó
điều tra thu thập chứng cứ thông qua
khăn trong thực tế, nhất là đối với nạn
việc tiếp xúc tâm lý, đặt câu hỏi để nạn
nhân dưới 18 tuổi. Bởi lẽ, đối tượng nạn
nhân trả lời về đối tượng thực hiện hành
nhân này trong vụ án mua bán người dễ
vi phạm tội mua bán người và các tình
tổn thương và có thể bị ảnh hưởng nặng
tiết khác của vụ án nhằm chứng minh
nề (về cả thể chất và tâm lý) do bị xâm
làm sáng tỏ sự thật vụ án mua bán người.
hại hoặc bóc lột. Họ gặp nhiều khó khăn
Nạn nhân dưới 18 tuổi là một trong số
trong việc điều chỉnh cảm xúc và thường
nhóm người dễ bị tổn thương nên trong
thiếu độ trưởng thành về tâm lý khi đối
quá trình lấy lời khai, bên cạnh việc sử
mặt với những áp lực về mặt cảm xúc
dụng các chiến thuật, thủ thuật, các cán
trong quá trình khai báo ở cả giai đoạn
bộ thực thi pháp luật cần phải có cách tiếp
điều tra, truy tố hoặc xét xử. Vì vậy, việc
* Tiến sĩ, Trưởng khoa Tội phạm học và Điều tra tội
nắm bắt tâm lý đối với nạn nhân dưới 18
phạm, Trường Đại học Kiểm sát Hà Nội
52 Khoa học Kiểm sát
Số chuyên đề 02 - 2021
LƯƠNG HẢI YẾN
cận đặc biệt để nắm bắt được các yếu tố bán người có nạn nhân dưới 18 tuổi cho
tâm lý của nạn nhân. Việc này có ý nghĩa
rất lớn trong ứng xử và điều chỉnh giao
tiếp cho phù hợp. Quá trình lấy lời khai
nạn nhân dưới 18 tuổi trong vụ án mua
bán người cần đảm bảo sự tiếp xúc tâm
lý thân thiện, tạo bầu không khí tin cậy,
an toàn để nạn nhân khai báo một cách
thoải mái, tự tin, chính xác, đầy đủ nhất.
thấy, nạn nhân là người dưới 18 tuổi
trong vụ án mua bán người thường có
những yếu tố tâm lý phổ biến như sau:
- Không nhận ra, không biết mình là
nạn nhân, tin tưởng vào đối tượng thực
hiện hành vi phạm tội; là người quen,
họ hàng với đối tượng thực hiện hành vi
phạm tội nên lảng tránh, không khai báo
các tình tiết của vụ án mà nạn nhân biết;
Việc lấy lời khai của nạn nhân dưới
18 tuổi trong vụ án mua bán người là
một hoạt động điều tra mang tính nhạy
cảm và phức tạp, bởi nạn nhân sẽ có
hàng loạt các phản ứng về tâm lý và
cảm xúc phải trải qua khi vụ việc xảy ra
cũng như trong quá trình giải quyết vụ
án. Một số nhà khoa học khi nghiên cứu
về tác động tâm lý cho rằng: Tác động
tâm lý là hoạt động tích cực và chủ động
của con người, biểu thị phương thức tác
động của cá nhân hay của bộ phận người
này đến một cá nhân hay một bộ phận
người khác trên phương diện tâm lý
nhằm làm chuyển biến, hình thành hay
xóa bỏ những đặc điểm nào đó trong đời
sống tâm lý của họ.
- Hoảng sợ, tức giận, mất niềm tin,
xấu hổ nên không muốn khai báo hoặc
khai báo không khách quan;
- Tự cô lập, cảm thấy mình khác biệt
hoặc tự tách biệt, ngại tiết lộ những thông
tin liên quan đến vụ án;
- Chấp nhận việc bị xâm hại, không
tin tưởng vào chủ thể lấy lời khai, lảng
tránh không khai báo các tình tiết của vụ
án mà nạn nhân biết;
- Rối loạn, căng thẳng, trí nhớ bị ảnh
hưởng nên khai báo không đầy đủ;
- Phủ nhận hoặc thay đổi lời khai do
lo sợ thủ phạm trả thù, hoặc không nhận
được sự cảm thông của gia đình, bạn bè,
sợ bị bạn bè kỳ thị, xa lánh…
Như vậy, tác động tâm lý khi lấy
lời khai nạn nhân là người dưới 18 tuổi
trong vụ án mua bán người chính là hệ
thống tác động có mục đích, có tổ chức,
có kế hoạch của các chủ thể thực thi pháp
luật nhằm tác động đến tâm lý làm thay
đổi, hình thành hay xóa bỏ hiện tượng
tâm lý nào đó ở nạn nhân giúp nạn nhân
khai báo, đầy đủ và chính xác về hành vi
phạm tội của đối tượng thực hiện hành
vi phạm tội mua bán người cũng như các
tình tiết khác của vụ án.
Theo quan điểm của một số nhà khoa
học nghiên cứu về tâm lý tư pháp và
xuất phát từ những yếu tố tâm lý của
nạn nhân là người dưới 18 tuổi trong
vụ án mua bán người, trong quá trình
lấy lời khai, các chủ thể có thể sử dụng
linh hoạt rất nhiều các phương pháp tác
động tâm lý. Tuy nhiên, tùy theo tâm lý
của nạn nhân trong mỗi vụ án cụ thể, khi
tiến hành lấy lời khai nạn nhân là người
Từ thực tiễn giải quyết các vụ án mua dưới 18 tuổi, các chủ thể lấy lời khai sẽ
Số chuyên đề 02 - 2021 Khoa học Kiểm sát 53
TÁC ĐỘNG TÂM LÝ ĐỐI VỚI NẠN NHÂN DƯỚI 18 TUỔI...
sử dụng các biện pháp tác động tâm lý
phù hợp. Có rất nhiều các phương pháp
tác động tâm lý nhưng một số phương
pháp tác động tâm lý mang tính hiệu
quả và thường được áp dụng là phương
pháp truyền đạt thông tin và phương
pháp thuyết phục.
Khi đặt câu hỏi đối với nạn nhân, cần
lựa chọn các câu hỏi phù hợp với lứa
tuổi, điều chỉnh cách đặt câu hỏi và sử
dụng ngôn ngữ phù hợp với độ tuổi và
mức độ phát triển của nạn nhân, tránh
hỏi đi hỏi lại nhiều lần một câu hỏi, sử
dụng các câu hỏi dài, câu hỏi mang tính
gợi ý, khó hiểu. Không nên hỏi vòng vo
mà hỏi thẳng vào vấn đề cần hỏi hoặc
hỏi lần lượt từng chi tiết cụ thể nhằm
giúp nạn nhân gợi nhớ lại các tình tiết
của vụ án.
Phương pháp truyền đạt thông tin
Phương pháp truyền đạt thông tin là
phương pháp sử dụng những thông tin
có liên quan đến các vấn đề nạn nhân
đang quan tâm để tác động, thay đổi
nhận thức của họ làm xuất hiện những
cảm xúc nhất định và dẫn đến những
thay đổi trong thái độ và hành vi của nạn
nhân. Các thông tin này sau khi được
tiếp nhận sẽ đi sâu vào quá trình trí tuệ,
làm xuất hiện những xúc cảm và dẫn đến
những thay đổi trong thái độ và hành vi
của người tiếp nhận thông tin. Phương
thức truyền đạt thông tin đến nạn nhân
có thể tác động bằng ngôn ngữ nói, bằng
ngôn ngữ viết, có thể dùng tài liệu, hình
ảnh, băng ghi hình, băng ghi âm hoặc
những đồ vật cụ thể…
Bên cạnh đó, trong quá trình lấy lời
khai, chủ thể tiến hành lấy lời khai nên
điều chỉnh ngôn ngữ cơ thể, thường
xuyên sử dụng giao tiếp bằng ánh mắt,
cử chỉ thân thiện như gật đầu hưởng ứng,
nghiêng người thể hiện sự lắng nghe,
cảm thông, chia sẻ khi tiếp nhận lời khai
của nạn nhân, khiến nạn nhân cảm thấy
được tôn trọng, thân thiện, quan tâm, từ
đó nạn nhân sẽ có thái độ tích cực hơn
trong quá trình khai báo.
Phương pháp truyền đạt thông tin
được áp dụng trong trường hợp cần làm
tăng tri thức, hiểu biết của nạn nhân.
giúp nạn nhân tái hiện những tình tiết bị
quên hoặc nhầm lẫn, tạo khả năng nhớ
lại những tình tiết của vụ án hoặc khi cần
làm xuất hiện những xúc cảm, tình cảm
nhất định, hoặc thay đổi trạng thái cảm
xúc của nạn nhân.
Khi sử dụng phương pháp truyền đạt
thông tin, chủ thể tiến hành lấy lời khai
sẽ cung cấp một số thông tin liên quan
đến vụ án và đặt các câu hỏi đối với nạn
nhân. Các thông tin được đưa ra phải
liên quan tới vụ án mua bán người, có
giá trị trong hoạt động lấy lời khai nhưng
không thể là những tình tiết khiến nạn
nhân bị ảnh hưởng, sang chấn tâm lý khi
nhớ lại những sự việc đã xảy ra với mình,
đặc biệt là nạn nhân dưới 18 tuổi trong
Phương pháp thuyết phục
Đây là phương pháp dùng lập luận,
phân tích, giải thích nhằm giúp nạn nhân
nhận thức rõ đúng, sai về các vấn đề liên
vụ án mua bán người đã từng bị đánh quan tới hành vi mà đối tượng tội phạm
đập, xâm hại tình dục…
thực hiện; tác động vào lĩnh vực tình cảm,
54 Khoa học Kiểm sát
Số chuyên đề 02 - 2021
LƯƠNG HẢI YẾN
gợi lên những xúc cảm, tình cảm tích cực, động viên hoặc để họ suy nghĩ, nhớ lại
có lợi cho việc tác động vào thái độ khai các tình tiết của vụ án; không ngắt lời khi
báo của nạn nhân.
nạn nhân đang khai báo đảm bảo việc
không làm nạn nhân thiếu tập trung hoặc
sợ hãi không trả lời;
Khi sử dụng phương pháp thuyết
phục cần chú ý: Luận điểm đưa ra phải
rõ ràng, sự phân tích các luận điểm cần
- Cho phép nạn nhân kể lại toàn bộ
có những dẫn chứng cụ thể, minh hoạ dễ sự việc trước khi tiến hành hỏi chi tiết;
hiểu; lời nói phải ngắn gọn và có trọng nếu cần làm rõ các tình tiết của vụ án thì
tâm, không nên dài dòng, tràn lan; ngôn kiên nhẫn chờ nạn nhân tường thuật lại
ngữ và cách lập luận phải phù hợp với sự việc đã xảy ra.
khả năng nhận thức theo lứa tuổi của
Như vậy, tác động tâm lý đối với nạn
từng nạn nhân. Khi thuyết phục, cần tôn
nhân là người dưới 18 tuổi trong vụ án
trọng nạn nhân bằng cách bình tĩnh lắng
mua bán người là một quá trình phức
nghe; động viên, khuyến khích… Bên
tạp, đòi hỏi các chủ thể tiến hành lấy lời
cạnh đó, chủ thể lấy lời khai phải nghiên
khai cần có sự chuẩn bị kỹ lưỡng về điều
cứu, nắm vững các đặc điểm tâm lý, hoàn
kiện hoàn cảnh diễn ra tác động tâm lý
cảnh gia đình, môi trường sống, học tập…
của nạn nhân, cách thức tác động. Bên
để động viên, khích lệ, tác động đến nạn
cạnh việc phải tuân thủ các quy định
của pháp luật về bảo vệ quyền con
nhân một cách tích cực nhất.
Trước khi thuyết phục nạn nhân, chủ người trong tố tụng hình sự, các chủ thể
thể lấy lời khai cần có sự tiếp xúc tâm lý, tiến hành lấy lời khai nạn nhân là người
tạo sự tin cậy của nạn nhân. Vì vậy, kỹ dưới 18 tuổi trong vụ án mua bán người
năng được đào tạo một cách bài bản và cần căn cứ vào đặc điểm, lứa tuổi, tâm lý
việc lựa chọn giới tính của những cán bộ của nạn nhân để thực hiện việc tác động
lấy lời khai là vấn đề hết sức quan trọng, tâm lý. Ngoài ra, chủ thể tiến hành lấy
tạo nên sự thành công trong quá trình lấy lời khai phải sử dụng tri thức, hiểu biết
lời khai bị hại là người dưới 18 tuổi trong về quy luật phát triển và biểu hiện của
vụ án mua bán người.
các hiện tượng tâm lý; đặc điểm tâm lý
của người dưới 18 tuổi; xác định rõ mục
đích và kế hoạch tác động, dự đoán quá
trình tác động… Từ đó, có thái độ và
hành động phù hợp trước những phản
ứng của nạn nhân dưới 18 tuổi trong vụ
án mua bán người trong quá trình lấy
lời khai, đảm bảo tính tích cực đối với
tâm lý của nạn nhân và tôn trọng các
nguyên tắc đạo đức trong quá trình tác
động tâm lý./.
Bên cạnh các phương pháp tác động
tâm lý nêu trên, quá trình lấy lời khai
nạn nhân là người dưới 18 tuổi trong vụ
án mua bán người cần chú ý một số vấn
đề sau:
- Cần kiên nhẫn nếu nạn nhân là người
dưới 18 tuổi trả lời các câu hỏi của chủ
thể tiến hành lấy lời khai một cách chậm
chạp. Trong trường hợp này, không nên
thúc giục nạn nhân mà cần dùng lời lẽ
Số chuyên đề 02 - 2021
Khoa học Kiểm sát 55
4 trang
9640
Free
Bạn đang xem tài liệu "Tác động tâm lý đối với nạn nhân dưới 18 tuổi khi lấy lời khai trong vụ án mua bán người", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- tac_dong_tam_ly_doi_voi_nan_nhan_duoi_18_tuoi_khi_lay_loi_kh.pdf
